Küresel ve ulusal doğa koruma politikaları çerçevesinde korunan alanlarda sürdürülebilir koruma, kullanma ve yönetim: Korunan alan sürdürülebilirlik analizi (kasa)

Abstract

Bu tez, insan-doğa ilişkisini sosyo-ekolojik sistemler çerçevesinde ele alarak, Türkiye'deki mevcut ve potansiyel korunan alanların sürdürülebilirliğini değerlendirmeye yönelik özgün bir analiz modeli geliştirmektedir. Tez kapsamında sürdürülebilirlik, sadece çevresel faktörler değil, aynı zamanda sosyo-ekonomik, mekânsal ve yasal bileşenlerle çok boyutlu olarak ele alınmış ve küresel doğa koruma kriterleriyle uyumlu bir yapı kurulmuştur. Tez, insan-doğa etkileşimlerinin tarihsel gelişimini inceleyerek korunan alan yönetiminin günümüzde neden çok boyutlu bir bakış açısına ihtiyaç duyduğunu ortaya koyar. Problem tanımı, korunan alan yönetiminde karşılaşılan sürdürülebilirlik boşluklarını ve yasal-uygulama eksikliklerini vurgular. Bu doğrultuda geliştirilen hipotezler, bütünleşik bir sürdürülebilirlik modeli ile bu boşlukların giderilebileceğini savunur. İkinci bölümde insan-doğa ilişkileri tarihsel ve kuramsal bağlamda irdelenmiştir. Sosyo-ekolojik sistemler, sürdürülebilir geçim yaklaşımları (UNDP, CARE, DFID gibi küresel modeller) ile değerlendirilmiş ve mekânsal planlamaya entegrasyonu tartışılmaktadır. Bu çerçevede doğa temelli çözümlerin planlanmasına dair kuramsal zemin oluşturulmaktadır. Üçüncü bölümde Dünya ve Türkiye'deki korunan alanlara dair istatistikler, sınıflandırmalar ve hedefler sunulmuştur. Bu hedefler küresel (%30 koruma hedefi), AB ve ulusal ölçeklerde ele alınmış; koruma yöntemleri eleştirel olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, ulusal yasaların küresel doğa koruma kriterleriyle ne ölçüde örtüştüğü tartışılmıştır. Türkiye'deki koruma yasaları, tez kapsamında geliştirilen yasal içerik analizi ile küresel doğa koruma standartları olan IUCN Nature 2030 ve Green List göstergeleri uyum ilişkisi araştırılmaktadır. Dördüncü bölümde, tezin temel yapısının oluşturulduğu Korunan Alan Sürdürülebilirlik Analizi (KASA) modeli geliştirilmektedir. Bu kapsamda: 1. Gösterge setlerinin oluşturulması: Doğa koruma, çevresel ve sosyo-ekolojik boyutları içeren kriterler tanımlanmıştır. 2. Ağırlıklandırma analizi: Uzman görüşleriyle göstergelere ağırlık verilmiş, sayısal analizler yapılmıştır. 3. Mekânsal planlama analizi: Korunan alanların planlama hiyerarşisindeki yeri ve göstergelerin mekânsal temsili değerlendirilmektedir. Dördüncü bölümde geliştirilen analiz modeli, beşinci bölümde "KASA (Korunan Alanlar Sürdürülebilirlik Analizi) Modeli" olarak somutlaştırılmıştır. Bu model, mekânsal planlama ölçekleriyle entegre bir yapıda önerilmiş ve İstanbul örneği üzerinden test edilmektedir. Planlama ölçeğinde göstergelere uygunluk değerlendirilmiş, paydaş katılımı vurgulanmış ve politika önerileri geliştirilmektedir. Bu tez, küresel doğa koruma politikalarının yerel bağlamda mekânsal planlama araçlarıyla nasıl bütünleştirilebileceğine yönelik çok ölçekli, disiplinlerarası ve yenilikçi bir yaklaşım sunmaktadır. Gerek kuramsal altyapısı, gerek yöntemsel kurgusu gerekse uygulama temelli model önerisi ile doğa koruma alanında planlamaya entegre sürdürülebilir bir yönetim çerçevesi geliştirmektedir.