“yer”leşmenin Düş(üm)lenmesi: Geleneksel Anadolu Yerleşmelerinde “ara”lar

Abstract

Bu çalışma geleneksel Anadolu yerleşmelerinde mekansal sürekliliği sağlayan “ara”ları mekan-zamansal bir eylemlilik durumu olarak hermeneutik-fenomenolojik bir anlayışla ele almaktadır. Günümüzün çerçeveleyen, hesaplayan ve temsil eden bilişsel dünyasında insan ve yer birlikteliği mekansal üretim süreci ile kodlanıp parçalanarak, mekansal eylemliliklerin zayıflamasına neden olmuştur. Bu durumda olanaklar açan yerler olan araların, iç/dış, aşağı/yukarı, şimdi/sonra gibi konumlanmaları bir karşıtlık olarak dayatmayan, ancak gündelik yaşamdaki bir iç içe birliktelik olarak açarak insan ve yer ilişkilerindeki kavramsal ve biçimsel kodlara karşı direnç gösteren bir yol açabileceği düşünülmektedir. Geleneksel Anadolu yerleşmelerinde avlular, sokaklar ve eşiklerde iç içe birliktelikleri açığa çıkaran araların varlığı Martin Heidegger’in hakiki düşünme olarak gördüğü şiirsel düşünmenin gündelik yaşamdaki bir uzantısı olan Anadolu türküleri ışığında araştırılmıştır. Bir ölçüt alma yolu olan türkülerle mekan-zamansallığın fenomenolojisi, renk, söz, iz ve seslerin katlanarak oluşturduğu “düş(üm)leme”dir. Araların düş(üm)lenmesi çoğu Anadolu türküsünde geçen “evlerinin önü” motifindeki “önündelik” fenomeni üzerinden geleneksel Orta Anadolu yerleşmelerinden Germir, Darsiyak, Reşadiye, Nize ve Talas yerleşimlerinde yapılmıştır. Mekan-zamansal konumlanmaları açığa çıkaran bu “önündelik”, gündelik yaşamdaki buluşmalarla bütün yerleşme boyunca “evde-olma” duygusunu veren araları oluşturmaktadır.

This study is a hermeneutic-phenomenological attempt for understanding the in-between as a mode of spatio-temporal performance in terms of spatial continuity in vernacular Anatolian settlements. Today, the framing, calculative and representative mode of cognitive world breaks the embeddedness of man and place leading to the weakening of spatial performance codified through the process of production of space. As a place of openings the in-between, where interior/exterior, up/down, now/then situations are not side by side constellations but a belonging togetherness of everyday life might open a way up in order to resist to the conceptual and formal codes. The in-between, revealing this belonging togetherness in the courtyards, streets, thresholds of vernacular Anatolian settlements are being traced through Anatolian folk songs called türkü as poetic thinking in Anatolian everyday life, an authentic thinking in Martin Heidegger’s philosophy. A spatio-temporal phenomenology by türkü, that might be regarded as a mode of “measure-taking” a critical phrase in Heidegger’s thinking, is poetic thinking folded through sounds, words, colors and smell. The poetic thinking of the in-between is being searched through the phenomenon of “frontness” in the motif of “in the front of their home” in many türkü. As an actual case a couple of vernacular middle-Anatolian settlements, Germir, Darsiyak, Reşadiye, Nize and Talas, are being studied. This “frontness” revealing the spatio-temporal modes builds up the in-between that gives the sense of “being-at-home” through meetings of everyday life in the whole settlement.