Deniz yoluyla tehlikeli sıvı madde taşımadan doğan sorumluluğun analizi

Abstract

Sanayi devrimi ve beraberinde teknolojik gelişmelere paralel olarak ticaretin artarak dünya çapına yayılması ile birlikte deniz yolu taşımacılığının hacmi de artmıştır. Taşınan yükler zamanla çeşitlenmiş ve üretim safhasında çok çeşitli kimyasal maddeler kullanılmaya başlanmıştır. Ayrıca enerji ihtiyacı için petrol ve türevleri büyük miktarlarda kullanılmaya başlanmıştır. Endüstriyel gelişim ve teknolojinin ilerlemesiyle diğer taşıma tiplerine oranla kullanımı artan denizyolu taşımacılığı ile; büyük miktarda yük, deniz yolu ile taşınmaya başlanmıştır. Tehlikeli, kimyasal, zehirli sıvı maddelerin gemiler vasıtasıyla taşınması, yüklerin özelliklerinden kaynaklı tehlikeleri dünya gündemine getirmiştir. Dünya ticaret hacminin artmasına bağlı olarak büyük miktarlarda taşınan tehlikeli maddeler, özelliklerine uygun ve emniyetli taşınmadıklarında; insan sağlığı, gelecek nesillerin sağlığı ve dolayısıyla çevre emniyeti açısından büyük riskler taşımaktadır. Bu hususta tehlikeli yük kavramının anlaşılması; insanın ve içinde yaşadığı doğanın korunması ve gelecek nesillere sağlıklı bir dünya bırakmak adına oldukça önemlidir. İnsanların doğa ile ilişkilerinde doğal kaynakların ve zenginliklerin maruz kaldığı tehdit ve tehlikeler tüm insanlığın ve diğer türlerin geleceğini etkilemektedir. Doğal kaynakların, zenginliklerin ve güzelliklerin bilgisiz ve bilinçsiz tüketim sonucunda kirlenmesi, yok edilmesi; sürdürülebilir kaynakları büyük ölçüde etkileyerek geleceğimizi tehdit etmektedir. İnsan sağlığı, gelecek nesillerin sağlığı ve ekosistem üzerinde oluşan bu tehdit; sera gazları emisyonlarının artması, küresel ısınma ve sonucunda iklim değişiklikleri gibi çeşitli çevresel sorunlara yol açmaktadır. Konu deniz çevresinin kirliliği olduğunda, gemiler en büyük faktördür. Gemilerin hatalı operasyonlarından ve/veya hatalı işletilmelerinden kaynaklanan kazalar sonucunda; gemilerce taşınan petrol & petrol türevleri ve her türlü kimyasal maddelerin denize karışması; deniz canlılarını, deniz kaynaklarını, sahilleri ve dolayısıyla ekosistemi ve akabinde insan sağlığını olumsuz yönde etkileyecektir. İnsanların, çevrenin ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı konusunda yeterli bilgi ve bilince ulaştırılamaması; bireylerin deniz çevresi, deniz kaynakları, deniz biyoçeşitliliği gibi konularda aydınlatılamaması, toplumun kaderini doğrudan etkilemektedir. Kimyasal ve tehlikeli yüklerle, petrol & petrol ürünleri taşımacılığı büyük oranda gemilerle yapılmaktadır. Günümüzün en etkin kullanılan taşımacılık tipi olan deniz yolu taşımacılığı özellikleri sayesinde; bir seferde büyük miktarlarda tehlikeli yüklerin taşınmasında yaygın olarak kullanılmaktadır. Dolayısıyla tehlikeli yüklerden kaynaklanacak kazaların ve çevresel zararların önüne geçebilmek için yüklerin özelliklerinin bilinerek her çeşit operasyonun emniyetli olarak yapılması son derece önemli hale gelmiştir. Yaşanan kazaların zaman içerisinde yapılan analizleri; oluşabilecek kazaların ve çevresel zararların sorumluluk başlığı altında incelenmesi ve taraflara dağılımının yapılması gerekliliğini göstermiştir. Bu şekilde muhtemel kazaların önüne geçmek için insan odaklı eğitim ve geliştirme çalışmaları ile farkındalık ve bilinç oluşturmak önleyici ve koruyucu ekipman/teçhizat teknolojisinin gelişmesi, yetişmiş insan faktörü ile birleşince yüklerin tehlike niteliklerini değiştirmese de önlem alınması ve zararların minimuma indirilmesi konusunda etkili sonuçlar doğurmuştur. Bununla birlikte çıkan etkili sonuçlar, tehlikeli yüklerin niteliklerinin bilinmesi ve bu yüklerin sebep olabileceği olası bir kaza/çevre kirliliği hususunda sorumlu tarafların bilinmesi sonuçlarla mücadele bakımından oldukça önemlidir. Tehlikeli sıvı yük taşıyan tankerler IMO gerekliliklerine ve uluslararası standartlara göre de inşaa edilse, eksiksiz teçhizat ve ekipman ile de donatılsa, çalışanların eğitim ve kapasite standartları üst seviyeye de çıkarılsa ve dahi profesyonel işletmelerce de işletilse kazaların önüne geçilememektedir. Kazaların yıkıcı boyuttaki etkilerinin ve sebep olabileceği kayıpların yaşanmadan/gerçekleşmeden önlenebilmesi için, ilgili taraflara çeşitli sorumluluk & tazminat düzenlemeleri getirilmiştir. Zararların sadece mali boyuttaki etkilerinin önüne geçmek için değil; kazaların gerçekleşmemesi için caydırıcı sorumlululuk ve tazminat düzenlemeleri getirilmiş, bu şekilde sorumluluk kapsamı bağlayacı kurallarla genişletilmiştir. Deniz yolu taşımacılığının dünya ticaretinde, ticaret hacminin artması ile ticaret ağı genişlemiş; bu da beraberinde mevcut risklerin daha da büyümesine yol açmıştır. Artan riskler tamamen ortadan kaldırılamasa bile sigorta kuruluşlarına belirli düzenlemeler ile sorumluluklar getirilmesi, muhtemel risklerin minimuma indirilmesini sağlamış ve/veya esas olan taşıtan ve taşıyan olmasına rağmen taşıma sözleşmeleriyle birlikte, sayısı artan taraflara fonksiyonları nispetinde sorumluluklar paylaştırılmıştır. Ulusal boyutta gerçekleştirilen uygulamalar sonucunda tepki veren doğa, yalnız ulusları değil; tüm dünya coğrafyasını ve üzerinde yaşayan bütün canlıları etkileyen küresel bir sorun haline gelmiştir. Denizcilik sektöründe var olan uygulamalarla ve önemli düzenleyici gelişmelerle insan ve çevre arasındaki hassas dengenin korunması hayati önem taşımaktadır. Genel bir özet yapmak gerekirse bu tez ile tehlikeli yüklerin tanımları yapılmış, deniz yoluyla taşınan; kendine has özellikler taşımakta olan ve kendi başlarına tehlikeli özellikleri olan MARPOL Ek I & Ek II tehlikeli yüklerinin özellikleri incelenmiştir. Bu bilgiler ışığında bu yüklerin yol açtığı kazalar ve çevresel zararlara, yaşanmış örneklerle değinilmiş ve akabinde bu zararlardan kimlerin ne derece sorumlu olduğu ve öncesinde sigortanın & sonrasında tazminat boyutunun incelenmesi bu tezin amacını oluşturmuştur. Görülmüştür ki ticaretin değişerek gelişmesiyle daha önceden ticaretin içinde olmayan kurum ve kuruluşlar da sorumluluk ve yetkiler ile donatılarak bu kapsama dahil olmuşlardır.