Türk müziğinde ara gazel formu: Hamiyet Yüceses örneği

Abstract

Bu çalışma, Türk müziğinde ara gazel formunu Hamiyet Yüceses örneği üzerinden incelemeyi ve sanatçının bu formdaki icra üslubunu makam yönünden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Türk müziğinin gelişim ve aktarım süreçlerinde doğaçlama formların son derece önem teşkil ettiği görülmektedir. Bu açıdan yüzyıllar boyunca çeşitli aktarımlar ile süregelen bu kadim gelenekler içinde bulunan ve ses ile taksim etmek anlamına da gelen gazel okuma pratiği yer almaktadır. Bu formun icracıları söz konusu olduğunda akla ilk olarak hafızlık geleneği ile özdeşleşmiş isimler gelmekte ve formun gelişimine büyük katkı sağladıkları görülmektedir. Kayıt teknolojisinin hayatımıza girdiği ilk yıllarda da bu şekilde devam etmektedir. Cumhuriyet sonrası dönemde icra tarzlarının değişmesi ile birlikte gazel pratiği de yeni vizyon sahibi sanatçılar tarafından yeni teknikler ile okunmaya başlanmış ve uzun süre boyunca bu geleneğin dışında tutulan kadın sanatçılar tarafında da icra edilmeye başlanmıştır. Bu önde gelen kişiler arasında Hamiyet Yüceses gelmektedir. Örnek aldığı Hafız Burhan, Sadettin Kaynak gibi kişilerin aksine gazel formunu şarkılar arasında kendine özgü bir icra anlayışıyla kullanmıştır. Özellikle şarkı aralarında okuduğu gazeller ile halkın büyük ilgisini toplamıştır. Bu çalışmada, literatürde bir boşluk olarak kalan Hamiyet Yüceses'e ait 11 adet ara gazel örneği tespit edilip notaya alınmış; ardından perde, çeşni ve makam analizleri gerçekleştirilmiştir. Buna ek olarak şarkı ve gazel arası geçişler sırasındaki Perde/Çeşni bağlantılarını daha belirgin şekilde anlayabilmek amacı ile MakamNetz modeli kullanılmış olup bulgular diğer analizler ile desteklenmektedir. Tüm analizler sonucunda Yüceses'in gazelleri bir oktav sınırı içerisinde icra ettiği, çeşni kullanımı olarak gazel okumayı tercih ettiği şarkının sahip olduğu makamının ana dizilerini kullandığı tespit edilmektedir Bununla birlikte, incelenen eserlerde gazel icrasının bazı örneklerde şarkının süresinden daha uzun olduğu, bazı eserlerde ise toplam icranın yaklaşık yarısını oluşturduğu görülmektedir. Araştırmadan elde edilen sonuçların, Türk müziğinde gazel formunun teknik analizi ve kadın icracıların bu formdaki rolü üzerine yapılacak gelecek çalışmalara metodolojik bir çerçeve sunması ve alan yazına katkı sağlaması beklenmektedir.