Sürdürülebilir bir hammadde olarak meşe palamudu: Tedarik zinciri ağı tasarımı

Abstract

Son yıllarda dünya genelinde nüfusun artması ve buna bağlı olarak tüketim alışkanlıklarının yoğunlaşması, çevresel kaynaklar üzerinde önemli baskılar oluşturmakta ve sürdürülebilirlik problemlerini gündeme getirmektedir. Özellikle atıl durumdaki doğal kaynakların ekonomik ve çevresel açıdan etkin kullanımı, bu sorunların çözümüne katkı sunmaktadır. Türkiye'nin geniş orman alanlarında bolca bulunan ancak çoğunlukla atıl durumda kalan meşe palamudu (Quercus ithaburensis), bu bağlamda değerlendirilmesi gereken önemli bir kaynak olarak öne çıkmaktadır.Meşe palamudunun geleneksel kullanımının ötesinde, un, tanen ve biyokütle gibi yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülme potansiyeli bulunmaktadır. Bu tez çalışmasının temel amacı, Türkiye genelindeki atıl durumdaki meşe palamudu kaynaklarının ekonomik ve çevresel açıdan sürdürülebilir yöntemlerle değerlendirilmesini sağlayacak kapsamlı bir tedarik zinciri ağı tasarlamaktır. Bu amaç doğrultusunda, tedarik zinciri ağı modeli karma tam sayılı doğrusal programlama (Mixed Integer Linear Programming - MILP) yöntemi kullanılarak formüle edilmiş ve GAMS optimizasyon yazılımıyla çözülmüştür. Model kapsamında hammadde toplama noktalarından işleme tesislerine ve nihai ürünlerin dağıtımına uzanan ağ yapısı optimize edilmiştir. Tesislerin konumları, kapasite tahsisleri ve taşımacılık rotaları gibi karar değişkenleri modelde belirlenmiştir. Çalışmada maliyetleri azaltmak ve çevresel etkileri (karbon ayak izi gibi) minimize etmek üzerine odaklanan çok amaçlı optimizasyon çerçevesi oluşturulmuştur. Bu kapsamda Epsilon-Kısıt yöntemi ve AUGMECON2 algoritması birlikte kullanılarak Pareto-optimal çözümler elde edilmiştir. Çözümler arasındaki seçim, çok kriterli karar analiz tekniklerinden Simple Additive Weighting (SAW) yöntemiyle gerçekleştirilmiş ve ekonomik maliyetler ile çevresel sürdürülebilirlik arasında dengeli bir tercih ortaya konmuştur.Sonuçlar, geliştirilen tedarik zinciri ağının meşe palamudu kaynaklarını etkin ve çevre dostu bir biçimde değerlendirdiğini göstermektedir. Bu ağ sayesinde hem maliyetlerde önemli ölçüde tasarruf sağlanmakta, hem de karbon emisyonları ciddi oranda azaltılmaktadır. Önerilen sürdürülebilir tedarik zinciri modeli, yenilenebilir kaynak kullanımını artırarak fosil yakıtlara ve geleneksel tarımsal kaynaklara bağımlılığı azaltma potansiyeline sahiptir. Böylece karbon emisyonlarını azaltan ve kaynak verimliliğini artıran döngüsel ve çevre dostu bir değer zinciri oluşturulmaktadır. Bu çalışmanın literatüre en önemli katkısı, Türkiye'de meşe palamudu gibi orman yan ürünlerinin entegre bir tedarik zinciri çerçevesinde değerlendirilmesine yönelik ilk kapsamlı optimizasyon modelini sunmasıdır. Araştırma, sürdürülebilir tedarik zinciri yönetimine örnek vaka sağlamakla birlikte, çok amaçlı karar verme tekniklerinin gerçek dünya problemlerindeki etkinliğini de ortaya koymaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmalarda, modele belirsizlik unsurlarının (arz-talep dalgalanmaları gibi) eklenmesi, farklı bölgeler ve biyokütle türleri için genişletilmesi ve sosyal sürdürülebilirlik unsurlarının (istihdam, kırsal kalkınma gibi) dahil edilmesi önerilmektedir. Bu öneriler, modelin daha geniş kapsamlı ve esnek bir karar destek aracı olarak kullanılmasına olanak tanıyacaktır. Bu araştırma, Avrupa Birliği tarafından desteklenen PRIMA Programı kapsamında yürütülen MEDACORNET projesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. MEDACORNET, Avrupa Birliği tarafından desteklenen PRIMA Programı'nın bir parçasıdır. MEDACORNET projesi, PRIMA Programı kapsamında, FCT (Portekiz), CDTI (İspanya), Hırvatistan Bilim ve Eğitim Bakanlığı, MIUR (İtalya), TÜBİTAK (Türkiye), MESRS/IRESA/ANPR (Tunus), DGRSDT (Cezayir) ve Fas Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Devlet Sekreterliği tarafından finanse edilmiştir.