Kentsel dönüşümle değişen kent dokusu ve yürünebilirlik ilişkisi: kağıthane, cendere vadisi

Abstract

Sürdürülebilirlik ve yaşanabilirlik, farklı disiplinlerde çeşitli perspektiflerden sıkça tartışılan bir konudur. Yürünebilirlik konusu ise, son dönemlerde sürdürülebilir ve yaşanabilir şehirler kapsamında oldukça önemli bir bileşen olarak gündeme gelmeye başlamıştır. Bu konu özellikle şehir planlama, kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı gibi mekânla ilgili disiplinler arasında kentsel yaşam kalitesinin arttırılması hedefiyle önem taşıyan bir araştırma çerçevesi sunmaktadır. Yürünebilirlik konusunun farklı bağlamlarda sıkça gündeme gelmesi birçok kentte, kent politikalarını ve planlama süreçlerini etkilemiş ve bu durum kentsel mekânda yayalaştırma projeleri gibi kentsel tasarım uygulamalarıyla karşılık bulmaya başlamıştır. Yürünebilir kentler oluşturmak için mevcut kent dokularının ve açık alanların fiziksel örüntüleri oldukça önemlidir. Kent dokularının farklılaşan biçimsel ve işlevsel özellikleri yayaların kentsel mekânı kullanma biçimlerini doğrudan etkilemektedir. Kentlerin fiziksel örüntüleri ve kent makroformu ise zaman içerisinde değişen dinamik bir yapıya sahiptir. Sanayileşme dönemi, kent makroformunun değişimi açısından bir kırılma noktasını temsil etmektedir. Sanayileşme öncesi kentler, daha kompakt formda olup insanların yürüme mesafesinde birçok kentsel ihtiyacını karşılamasına olanak tanırken; sanayileşme süreci kentlerde işgücünün artmasına, kırdan kente yoğun göçlerin yaşanmasına sebep olmuştur. Bu durum kentlerde yapılaşmanın artmasına, dolayısıyla kentlerin çeperlere doğru yayılmasıyla sonuçlanmıştır. Kentlerin geçirdiği bu değişimler ise kontrolsüz yapılaşma, gecekondu alanlarının oluşması, kent merkezlerinin sanayi yoğunluklu alanlara dönüşmesi, altyapı yetersizliği ve doğal alanların tahribi bazı olumsuz sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Bu noktada hızlı kentleşme ve sanayileşme süreçlerinin kentlerde ortaya çıkardığı sorunlar, kentsel dönüşüm politika ve uygulamalarının gündeme gelmesine sebep olmuştur. Kentsel dönüşüm; kentsel yenileme (urban renewal), kentsel yeniden canlandırma (urban regeneration, urban revitalization) ve kentsel rehabilitasyon (urban rehabilitation) gibi farklı uygulama biçimleriyle ilişkilendirilmektedir. Aslında kavramsal olarak çeşitlilik gösteren farklı kentsel dönüşüm uygulamalarının temelinde, kentlerdeki çeşitli çevresel, sosyal, ekonomik koşulları ve kentsel yaşam kalitesini iyileştirmek vardır. Bu tez çalışmasında, kentsel dönüşümün zamanla değişen kent dokusu üzerindeki etkilerini, özellikle yürünebilirlik düzeyi ve algısı bağlamında incelemek amaçlanmıştır. Bu kapsamda, yürünebilir kentler yaratmak için kentsel dönüşüm uygulamalarının bir planlama ve tasarım aracı olarak kullanılmasının önemine değinilmiştir. Bu doğrultuda, kentsel mekânda yürünebilirlik düzeyini etkileyen fiziksel ölçütlere, kullanıcıların algılarına ve mekândaki davranış biçimlerine odaklanılmış olup, kentlerde gerçekleşen kentsel dönüşümün ve kentsel tasarım projelerinin yürünebilirlik düzeyi ile ilişkisi araştırılmıştır. Çalışma kapsamında, İstanbul'da çeşitli kentsel dönüşüm uygulamalarına maruz kalmış Kağıthane ilçesinde bulunan Cendere Vadisi (Kağıthane Deresi) aksında gerçekleşen 'Yeşil Vadi' yürüyüş yolu kentsel tasarım projesi çalışma alanı olarak seçilmiştir. Seçilen bu aks ve yakın çevresinde zaman içerisinde meydana gelen kentsel dönüşümlerin ve güncel kentsel tasarım projelerinin, yürünebilirlik düzeyi üzerindeki ilişkisi değerlendirilmiştir. Araştırmanın gerçekleştiği örneklem alan (Yeşil Vadi Yürüyüş Yolu Proje Alanı), tek bir kentsel tasarım projesine ait olmakla birlikte kendi içinde farklı kentsel kullanımlar ve ulaşım bağlantılarına sahip olması sebebiyle temelde üç alt bölgede incelenmiş, ardından karşılaştırmalı bir yaklaşımla yürünebilirlik düzeyi ve algısı üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Ayrıca kentsel dönüşüm uygulamalarının yürünebilirlik düzeyi ve algısı ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Çalışma yönteminde, yürünebilirlik düzeyini ve algısını niceliksel olarak incelemek hedeflemiştir. Bu kapsamda, çalışma alanında yürünebilirliğin çok boyutlu değerlendirmesi için mekansal, algısal ve davranışsal olmak üzere üç boyutta analizler yapılmıştır. Mekansal analizler, yapılı çevre faktörlerinin yürünebilirlik düzeyine etkisinin tespit etmek için haritalara, planlara, fotoğraflara, saha çalışmalarına ve belgelere dayanılarak gerçekleştirilmiş olup, ArcGIS Pro, Netcad, Adobe Illustrator programları aracılığı ile görselleştirilmiştir. Algısal analizler, örneklem alanın üç alt bölgesinde toplamda 300 kullanıcı ile yapılan anket çalışmasından elde edilmiştir. Alt bölgeler arası karşılaştırmalı bir değerlendirme yapabilmek için her alt bölgede 100 kişi ile anket yapılmıştır. Kentsel dönüşüm ve yürünebilirliğe ilişkin yaya algısı ve memnuniyetini tespit etmek için anket sonuçları, SPSS ve Excel programları aracılığı ile edilen analitik bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Son olarak davranışsal analizler, sahada yapılan yaya sayımları ve yaya davranışlarının gözlemlenmesi üzerinden yapılmıştır. Tez çalışmasından elde edilen bulgular göstermektedir ki; • Kentsel dönüşüm uygulamaları, kentsel mekân organizasyonunu şekillendirmekte ve dolayısıyla yaya davranışlarını yönlendirmektedir. • Çalışma kapsamında üç alt bölge arasında mekansal, algısal ve davranışsal boyutlarda farklılıklar ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, kentsel dönüşüm ve kentsel tasarım uygulamalarının kentlerin yürünebilirlik düzeyi ile ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle kentsel dokudaki doluluk-boşluk oranları, işlevsel kullanım çeşitliliği, ulaşım bağlantıları, açık alan sistemleri ve yaya yollarının fiziksel nitelikleri gibi parametrelerin, her iki uygulama aracı kapsamında da öncelikli olarak ele alınması gerektiği anlaşılmıştır. Bu doğrultuda, kentsel dönüşüm uygulamalarının, yürünebilirlik ilkelerini gözeterek gerçekleştirildiğinde, yaya dostu ve erişilebilir kentlerin oluşturulmasında etkili bir kentsel tasarım aracı olarak kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.