İstanbul'da apartmanlaşma sürecindeki konut değişiminin mekan dizimsel ve anlamsal olarak irdelenmesi

Abstract

Konut, inşa edildiği bağlamda kültürel kodları, sosyal yapıyı ve dönemin politikalarını temsil etmektedir. Bu bağlanda konutun anlamı, değişen sosyo-kültürel dinamikler, sosyo-ekonomik yapı ve diğer otoriteler etkisiyle dönüşür ve yeniden üretilir. Bu kapsamda, araştırmanın amacı, İstanbul bağlamında konuttaki bu değişimi; konut planlarındaki morfolojilerin değişimi üzerinden analiz ederek, değişime neden olan faktörleri irdelemektir. Son 40 yılda, artan nüfus yoğunluğu, büyüyen ekonomi, altyapı projeleri ve kentsel dönüşüm uygulamalarıyla İstanbul'da kritik kentsel ve kültürel dönüşümler yaşandı. Bu nedenle, İstanbul'daki bu değişimin konuta olan yansımalarını, projeler bazında kronolojik olarak incelemek son derece önemlidir. Tez kapsamında ele alınan 1980 sonrasında İstanbul'da inşa edilen apartman tipi konutlarına ait planlar, 1930-1980 yılları arasındaki apartman tipi konut analizleriyle karşılaştırılarak; farklı dönemler boyunca konut değişimini etkileyen dönüm noktalarının fiziksel mekâna etkisine ek olarak, anlamsal değişimin fiziksel mekâna yansımaları da irdelenecektir. 1980-2020 yılları arasında İstanbul'da inşa edilmiş 20 farklı konut projesi, belirli bir seçilmişlik düzeyini yansıtması açısından yayınlanmış projeler arasından ve sosyo-ekonomik düzey olarak orta/orta-üst düzey semtlerden seçilmiştir. Bu projeler aracılığıyla, konut mekânının farklı zamanlardaki değişim nedenlerini araştırmak için mekân dizim (space syntax) yöntemi kullanılmıştır. Yöntemin sağladığı verilerle değişimin fiziksel ve sayısal verilerle ortaya konması amaçlanmıştır. Bu kapsamda, İstanbul'daki düşük ve orta katlı apartman binalarındaki konut mekânları, günlük aktivitelerin değişen kodları ve sosyal yapı üzerinden incelenmiştir. 1980 sonrasında çıkarılan özellikle İmar Affı yasaları, İstanbul'daki apartmanlaşma sürecini etkileyen önemli bir dönüm noktası olmuştur. Liberal politikaların da etkisiyle kentleşmenin hızla artması, kentteki nüfus yoğunluğunu ve dolayısıyla hane sayısının artışına sebep olmuştur. Bu koşullar altında sosyal yapı da değişmiş ve konut politikaları da bu değişimden etkilenmiştir. Çalışmada farklı örnekler ve dönemler arasındaki değişen ilişkileri araştırmak için kullanılan Syntax 2D mekân dizim programıyla, 1980-2020 yılları arasındaki seçilen 20 plan üzerinden analizler yapılmış ve veriler hem kendi içinde hem de 1930-1980 yıllarına ait verilerle karşılaştırılmıştır. Mekanlardaki değişimin izleri, konut değişimini etkileyen politik ve sosyal değişmelerle birlikte ele alınmıştır. Konut planlarının birbiri ile kıyaslanabilmesi açısından eş görüş alanı yüzölçümü (isovist area); eş görüş alanının çevresi (isovist perimeter); merkezilik (circularity); kompaktlık/sıkılık-sıkışmışlık (compactness); bağlantısallık (connectivity); ortalama derinlik (mean depth); bütünleşme/entegrasyon (integration) gibi mekân dizimi kavramlarının değerlerindeki değişim, yapılan analizlerle araştırılmıştır. Analizler sonucunda ortaya çıkan eğilimler hem genel plan bazında hem de yaşam bölgesi, yatak odaları bölgesi ve servis bölgesi olmak üzere, farklı birimler özelinde ele alınarak değerlerdeki değişim incelenmiştir. Özetle, konut içi mekanlar arasındaki ilişki sentaktik olarak incelenirken, semantik olarak da evin değişen anlamının siyasi, ekonomik ve sosyal koşulların etkisiyle nasıl değiştiği, barınma kavramının teorik altyapısı göz önünde bulundurularak incelenmiştir.