E-scooter paylaşım uygulamalarının sürekli kullanım niyetini etkileyen faktörlerin modellenmesi

Abstract

Paylaşım ekonomisi girişimleri son yıllarda giderek artan bir biçimde bilimsel makalelerde kendine yer bulmaya başlamıştır. Kavramsal olarak yeni sayılabilecek bir geçmişe sahip olsa da, insanlığın pratikte paylaşım ekonomisinin ilkelerini kullanıyor olması tarihte çok geçmişe dayanmaktadır. Günümüzdeyse, nasıl bir değişim göstererek kendine daha geniş bir yer edinmeye başladığı araştırıldığındaysa, en büyük etkilerden birinin dijital çağın getirileri olduğu görülmektedir. İnternetin icat edilerek son birkaç on yılda giderek yaygınlaşmasına ek olarak teknolojik gelişmelerin de giderek artan bir şekilde yaşanması, paylaşım ekonomisinin de katlanarak artmasını ve bu kavramın kendisine bilimsel çalışmalarda daha geniş ve parlak bir yer kazanmasını sağlamıştır. Paylaşım ekonomisi girişimleri yalnızca bilimsel çalışmaların konusu değildirler. Çeşitli paydaş, toplum ve müşteriler tarafından desteklendikçe, büyüyerek bugünkü konumuna gelmiştir. Dijital dönüşümün gerçekleşmesi ve teknolojilerin gelişimiyle sayıları artan paylaşım ekonomisi girişimleri, toplum nazarında da ilgi gördükçe gelişim göstermiş, bu sürecin etkisiyle de bilimsel çalışmaların daha çok ilgisini çekmeye başlayarak kavramsallaşma sürecine girmiştir. Sayı ve çeşitleri artan bu girişimler aynı zamanda çevrelerinde kendilerini tamamlayan başka girişimleri de doğurmaya başlamıştır. Bu da paylaşım ekonomilerinin bu haliyle yalnızca bir paylaşım ekonomisi girişimi olmaktan çıkararak bir ekosistem haline dönüşme sürecini başlatmıştır. Bu yeni ekonomik ve sosyal gelişim alanları, yeni girişimlerin de önünün açılmasını sağlamıştır. Dijital çağın yaşanması ve teknolojik gelişmelerle birlikte yükselişe geçen paylaşım ekonomilerinin yolculuğunu destekleyen başka gündemler de bulunmaktadır. Dünyanın yaşamakta olduğu küresel ekonomik krizler ve iklim değişikliklerinin yanında, yerelde yaşanan ekonomik sorunlar, paylaşım ekosistemin gelişimini desteklemiştir. Paylaşım ekonomisi uygulama alanlarına göre bir değerlendirme yapacak olursak, aslında değerli olabilecek eşyalar, evler, araçlar; sahipleri tarafından yeteri kadar kullanılamadığından potansiyellerine uygun olacak şekilde katma değer sağlayamıyor olabilirler. Ancak, paylaşım ekonomisiyle birlikte; daha önce önemli görülmeyen, günlük kullanım oranı çok kısıtlı olan eşyalar, araçlar hem potansiyellerine uygun olarak var olmaya hem de sahiplerine ya da hizmet sağlayıcılarına yeni gelir kaynakları yaratmaya başlamıştır. Yaşanan gelişmeler bir diğer gündem konusu olan sürdürülebilirlik kavramı açısından da olumlu etkiler yaratmıştır. Dahası düşük ya da orta gelirli insanların ulaşmakta sorun yaşadığı ürün ve hizmetler, paylaşım ekonomilerinin ortaya koyduğu kiralama ve süreli kullanım gibi kavramlarla birlikte deneyimlenebilir hale gelmiştir. Sadece belli ekonomik seviyedeki insanlar için değil, paylaşım ekonomilerinin sağladığı kaliteyle birlikte tüm sosyoekonomik gruplar açısından da bir çekim alanı oluşmaya başlamıştır. Paylaşım ekonomisi girişimleri, ortak kullanımların artışı ve çeşitlenmesi, tüketimin azaltılması gibi çabaların etkisiyle, sürdürülebilir bir dünya için katkı sunmaya başlamıştır. Bu tez çalışmasında, günümüzde paylaşım ekonomisine göre daha da yeni sayılabilecek mikromobilite (mikro hareketlilik) hizmetlerinin e-scooter paylaşım hizmetlerine odaklanılmıştır. Mikromobilite, kısa mesafeli ulaşım ihtiyaçlarını sağlamak üzere gerçekleştirilen hareketliliği ifade eder ve bu çalışmada e-scooter özelinde araştırmalar yapılmıştır. Paylaşım ekonomisi girişimlerinin artmasının sürdürülebilir dünyaya katkı sağlaması elbette çok güzel olsa da bu çabayı korumak ve arttırmak yani sürekliliği sağlamak oldukça önemlidir. Bu bakımdan paylaşım ekonomilerinin sağladığı faydanın kalıcı olması sağlanmalıdır. Paylaşım girişimleri, her işletmede olduğu gibi hayatta kalabilmek için kar etmesi gerekir, bunu sağlamak için de müşterilerinin ürün ya da hizmetlerini kullanmaya devam etmesine ihtiyaç duyar. Bu bakımdan, bu tez çalışmasında, e-scooter paylaşım uygulamalarının sürekli kullanım niyetini ölçen değişkenlerin araştırılması ve modellenmesi, anlamlı bir zemine oturmaktadır. Çalışmada öncelikle, paylaşım ekonomisine yönelik literatür taraması yapılmış, temel bir paylaşım ekonomisi sınıflandırmasından sonra mikromobilite hizmetlerine dair bilgiler verilmiştir. Ardından e-scooter paylaşım hizmetlerine dair temel bilgiler verilerek, literatürdeki e-scooter paylaşım uygulamalarıyla ilgili yapılan çalışmalar ayrıntılarıyla anlatılmıştır. Bu çerçevede son olarak, e-scooter paylaşım şirketlerinden ve çalışma dahilinde literatüre sunulması hedeflenen katkılardan bahsedilmiştir. Araştırma modelinin kurulumunda, Birleşik Teknoloji Kabul ve Kullanım Teorisi II (UTAUT2) ve yine literatürde yer alan Bilgi Sistemlerinde Beklenti Onay Modeli (ECT-IS) temel alınmıştır. Yapılan literatür taramasına göre, e-scooter paylaşım hizmetleri çerçevesinde sürekli kullanım niyetine yönelik çalışmalar dünyada da Türkiye'de de henüz oldukça kısıtlıdır. Belirtilen teorilerin birleştirilmesiyle oluşturulan araştırma modeline çeşitli kavramlar eklenmiştir. E-scooter paylaşım uygulamalarının kısa mesafede zamandan tasarruf edilmesini sağlaması, inovatif kişilik yapısının kullanımı etkilemesi, çevresel faydanın gözetilmesi gibi görüş ve beklentileri temsil edecek kavramlar modele eklenmiştir. Ayrıca, güven, algılanan emniyet riski ve pozitif ağızdan ağıza iletişim kavramları da araştırma modeline dahil edilmiştir. Böylelikle araştırma modeli, 15 değişkenin bulunduğu büyük bir modele dönüşmüştür. Bununla birlikte, tek göstergeli e-scooter paylaşım uygulaması kullanım frekansı değişkeni modele eklenmiştir. Çalışma bu özellikleriyle, doğrulayıcı olmaktan ziyade keşifçi yanları yüksek olan bir çalışma olup tez çalışmalarının genel yapısından farklılaşarak keşifçi amaçlar da içermektedir. Başlangıç araştırma modeli kurularak, yapılan ilk testlerin sonucuna göre anlamlı ilişkiler kurulamayan ve/veya düşük etki büyüklüğüne sahip hipotez ve/veya kavramların araştırma modelinden çıkarılmasıyla, nihai araştırma modeli kurulmuştur. İngilizce ve Türkçe formlarla çıkılan anketin İngilizce'sine, katılım, 27 iken Türkçe'sine katılım 618 olmuştur. Bu bağlamda, Türkçe formuna gelen yanıtlarla ilerlenmesine karar verilmiştir. Yapılan kontroller sonrasında geçerli yanıt sayısı 424 olarak belirlenmiştir. Toplanan veriler ise istatiksel olarak, Kısmi En Küçük Kareler yöntemini temel alan Yapısal Eşitlik Modellemesiyle (PLS-SEM), SmartPLS 4 yazılım programı kullanılarak analiz edilmiştir. Gerçekleştirilen analiz sonuçlarına göre, başlangıç araştırma modelinden nihai araştırma modeline geçerken kolaylaştırıcı koşullar ve algılanan emniyet riski, sürekli kullanım niyeti ile anlamlı ilişki kuramadığı için modelden çıkarılmıştır. Öte yandan, kullanım frekansı sürekli kullanım niyetiyle doğrudan ve anlamlı bir ilişki kuramamış olsa da, alışkanlık ile kurduğu anlamlı ilişki sayesinde modelde kalmaya devam etmiş, algılanan eğlence kavramının sürekli kullanım niyeti ile ilişkisi ise düşük etki büyüklüğü nedeniyle modelden elenmiştir. Sayılan bu ilişkiler dışında, nihai araştırma modelinde bulunan 17 hipotez de desteklenmiştir. Toplam etkiler incelendiğinde sürekli kullanım niyeti üzerinde olumlu yönde en çok etkiye sahip olan kavram Memnuniyet olmuş ardından alışkanlık, sosyal çevre etkisi, pozitif ağızdan ağıza iletişim ve kullanım frekansı gelmiştir. Memnuniyeti, algılanan fayda ve algılanan eğlencenin neredeyse eşit derecelerde etkilediği, hemen ardındansa algılanan kullanım kolaylığı, güven, fiyat değeri ve zaman tasarrufunun etkilediği görülmüştür. Algılanan fayda kavramı ise zaman tasarrufu değişkeninden kuvvetli bir şekilde etkilenmektedir. Diğer kuvvetli ilişkilerin ise, memnuniyet ile pozitif ağızdan ağıza iletişim ve alışkanlık ile kullanım frekansı ikilileri arasında oluştuğu gözlemlenmiştir. E-scooter paylaşım hizmetlerinin yaygınlaşmasında, memnun bir müşterinin çok önemli olduğu ve yine en çok memnun müşterinin tekraren e-scooter paylaşım uygulamalarını kullanacağı ya da asıl deyişle sürekli kullanım gerçekleştireceği söylenebilir. Bu analizlere ek olarak cinsiyet ve kuşak kavramları üzerinden yapılan Çoklu Grup Analizi ile çeşitli çıkarımlarda bulunulmuştur. Anket sonunda sorulan açık uçlu soruya gelen yanıtlar, çalışmanın sonuç ve değerlendirme bölümünde oldukça yönlendirici olmuştur. Katılımcılardan gelen, ücretlendirmenin pahalı olması, güvenlik ve emniyet sorunları, eğlenme ve gezme amaçlı ya da kısa mesafeli yolculuk amacıyla kullanım, zamandan tasarruf etme amacı, taksi otobüs vb. araçlara alternatif olma durumu ve sürdürülebilirlik konularındaki görüşler topluca değerlendirilmiş, strateji ve öneri oluştururken oldukça etkili ve yararlı olmuştur. Son olarak, yapılan çalışmalara göre literatürde bulunan teori ve kavramlar ele alınarak hazırlanan bu tez çalışmasında, yine literatüre bir araştırma modeli sunularak katkı sağlanmaya çalışılmıştır. Gelecekte yürütülecek çalışmalar için yararlı olabilecek çıkarımlar, bulgu ve öneriler; bilim insanları, şehir planlamacıları, politikacılar ve toplumun bilgisine sunulmuştur.