Sanat ve mimarlık aracılığıyla yerin duygusal yeniden üretimleri

Abstract

Bu tez çalışması kamusal ve özel mekanın iki zıt uçlarında tanımlanan ayrışmaların sınırlı çerçevelerinin kabulü yerine iki kutba atfedilen özelliklerin üst üste geldiği, ilişkilendiği ve sınırların muğlaklaştığı arada bir yerin izlerini sürmektedir. Mevcut kentsel mekan üretimine ve deneyim imkanlarına bir eleştiri olan bu araştırma enformel ve planlanmamış bir açı ile kentsel alana da samimiyet üzerine kurulan kamusal ve özel mekan arasında alternatif ilişkisel bir aralığı odağına alıyor. Bu aralığı söküme uğratmak ve yeniden sorguya açmak için kamusal mekanda bir takım sanat pratikleri ile mimarlık arasında bir yeri incelemeye açıyor. Bu bağlamda kamusalın bir araya getirici, dinamik, sosyal bir deneyim alanı olarak görülmesinin yanı sıra politik ve ekonomik güçlerin şekillendirdiği, yansıdığı ve örgütlediği bir alan olarak karşımıza çıkan yönleri ele alınmıştır. Öte yandan evin ise kişisel ve konforlu olmasının yanı sıra güvenli olduğunun vurgusunun yapılmasıyla üretilen korku ve incinebilirlik duyguları üzerinden bazı -kadınsı, etnik, sınıfsal bedenlerin hareket alanlarının kısıtlanmasına neden olan mekansal kurguları sorunlaştırılarak ilerlenmiştir. Tez mekânlarla ilişkilendiğimiz duygusal bağların rollerini sanat ve mimarlık arasındaki pratiklerde izlerini sürer. Sanat ve mimarlık arasındaki pratiklere bakma nedenim, bu aralıkta görünür olan geçici, kırılgan, taşınabilir ve değişebilir mekanların aşağıdan yukarı bir kamusal üretme olanakları olduğunu düşünmemden kaynaklanmıştır. Aynı zamanda bu aralığın, saf mimarlık ve saf sanattan farklı olarak kolektif mekan üretimlerini ve bu yerlerin performatif yönlerini görünür kılabileceğini düşünerek hareket ettim. Tez çalışması, kentte rutinleşmiş olan sabitleşmiş alışkanlıklarımızı bozuma uğratan, algımızı genişleten bir araç olarak kamusal mekanda sanat kent zemininde kolektif katılımı ile kamusal ve özel veya mahrem olarak eve atfedilen samimiyeti bir araya getirebilen kamusal sanatın akışkanlıklar, gevşemeler ürettiği ara durumları keşfetmeye davet eder. Bu çalışmada aradalık, kamusal yakınlıklar kavramı ile açılıma uğratılarak dış mekan olarak inşa edilen bir içselliğin kişisel-kolektif olarak nasıl ortaya serilebileceği araştırması ile derinleştirilmiştir. Burada kamusal mekanda sanat ve mimari pratiklerin ilişkileri kuramsal olarak ortaya konmaya çalışılmakta ve bu ilişkilerin deneyimle ilgili olduğu kadar duygularla da ilgili olduğu iddia ediyorum. Bu bağlamda yapılı çevrede çeşitli maddi-söylemsel ilişkilerle içlerinde örülü bir yapısı olduğu düşünülen kamusal mekanda sanat pratikleri seçilerek kuramsal araştırmama paralel bir biçimde değerlendirmeye çalıştım. Kamusal yakınlıklara özgül aradalığın tartışılması kamusal sanat pratiklerine dair örneklerin analizi ve dökümleri ile devam etti. Araştırmacı olarak bu bağlamda örneklerin seçiminde çoğulcu, kolektif ve yere dair kişisel bağlantıların görünür olduğu vakalara yer verilmeye dikkat edilmiştir. Kamusal alanda yeri açan, çoğaltan, bozan ve yenileyen bir dizi sanat pratiğinin kolektif deneyiminin, katılımının ve paylaşımının yerin bulunduğu konumdan kendisine atfedilen sınırlı özellikleri muğlaklaştırdığı ve genişlettiği düşünülmüştür. Bunun ise sanat pratikleri aracılığıyla yerlerle ilişik duygusal bağlar (sorumluluk duygusu, aitlik ve yer sevgisi) ile görünür ve yapıcı yönleri incelenen ve analiz edilen örnekler ile sunulmuştur. Bu örneklerde sanat pratikleri aracılığıyla yeniden üretilen yerler, kamusaldan -cinsiyet, din, ekonomik ve bedensel ayrımlarla- dışlanan ve yakıştırılmayan kimliklere alternatif bir kamusallık ortaya koyabilmişlerdir. Sarah Ahmed (2014), bahsedilen kimlik gruplarının kamusal alandan soyutlanmasının temellinde korku, güvensizlik, endişe, incinebilirlik gibi duyguların toplumsal kullanımları yattığı belirtir. Bu duyguları aşmak ve yeri yeniden üretmek için ise umut duygusu daha iyi olabilecek bir gelecek adına şimdiden harekete geçirmeyi içermesi ile odağa alındı. İncelenen örneklerde böylece çeşitli kamusal sanat pratikleri çevresinde umut duygusu üzerine yoğunlaşan kamusal mekanların samimi ve olağandan farklı devingen kamusal mekanların üretilmesine ve müzakere edilmesine imkan tanıdığı görülmüştür. Tezin ilk bölümü olan Giriş, araştırmanın ana odağı olan kamusal ve özel mekanlara atanan sınırların ötesinde bir mekansallık araştırmasının nasıl görülebileceğine dair kamusal sanat ve mimarlık pratiklerini birlikte ele alarak konuyu ele alış biçimlerinin, hipotezinin ve yönteminin açıklandığı bölümdür. Tez Rosalyn Deutsche'un (1996) kamusalın sadece olumlu deneyimler alanı olmadığı aynı zamanda farklı bedenler için tedirgin edici duyguları da mekansallaştıran yer olduğu fikrinden yola çıkar. Bu bağlamda kamusal ve özelin bir arada görülebileceği yerlede daha çoğulcu, kapsamlı ve samimi mekansallaşmalar yeni bir kamusalı üretebilir mi sorusu üzerine şekillenir. Bu noktada Giuliana Bruno'nun (2007) ortaya attığı kamusal yakınlıklar kavramı tez içerisinde ele alınmış ve kamusal sanatın yakınlaştırıcı, mekanları yeniden üretici gücünün yeni bir tür kamusallığı araştırmasında itici kavram olmuştur. Tez içerisinde aynı zamanda odaklanılan kamusal mekanların deneyiminin kişisel ve toplumsal bağlarla sürekli yeniden üretildiğini göz önüne alarak Sarah Ahmed'in(2014) kuramsal fikirleri ile desteklenmiştir. Bu ışıkta duygusal bağlar ve kamusal ile özeli bir araya getirebilen mekanların mimarlık ve sanat pratikleri aralığında incelenebileceği düşünülmüştür. Bu bölüm içerisinde bağlamda tezin hipotezi kamusal alanda sanat ile mimari pratiklerin aralığında yerin yeniden üretilmesi ile meydana gelen mekanların, kamusalın denetlenen ve kısıtlayıcı özelliklerini aşabileceği aynı zamanda eve atfedilen samimi duyguların kamusala karışabileceğine imkan verebileceği düşüncesine dayanmıştır. Tezin bu tartışmalar ışığında belirlenen yöntemi; kuramsal olarak desteklenen literatür araştırması ile ele alınan sanat pratiklerinin yeri yeniden üretme biçimlerinin analiz edilmeleri şeklinde oluşmuştur. Yeni Kamusallıklar: Kamusal Alanda Sanat başlıklı ikinci bölümde kamusal ve özel mekanlara atfedilen roller ile deneyimle algılanan, hissedilen yönlerinin farklılıklarını, ilişkilerini ve ortaklıklarını tartışmasını üreten literatür araştırmasını içerir. Bu bağlamda kamusalı üreten çeşitli güç hiyerarşilerine parmak basılmış (Deutsche, 1996) aynı zamanda kamusalın fiziksel sınırlarından öte sosyal ve günlük pratiklerle üretildiğine değinilmiştir (de Certau, 1984; Lefebvre, 2014) Kamusal Yakınlıklar alt başlığında kamusal mekanda sanatın mekanlara atfedilen sınırları bulanıklaştırma, üst üste getirme ve umutlu bir odakla yeniden üretme olanakları tartışılmıştır. Ardından gelen Kamusal Sanat ve Kent Mekanının Kolektif Yeniden Üretimi alt bölümünde kamusal ve özel arasında yer alan kamusal sanat ve mimarlık pratiklerini ilişkisel keşişimde görünür ve deneyimleyebilir olacağı iddia edilmektedir. İkinci bölümün son alt başlığı olan Kamusal Yakınlıklar Üretmekte Sanat Pratiklerinin Yeri ise kamusal yakınlıklar ve kamusal sanat pratikleri arasındaki ilişkinin duygular üzerine kurulan örüntüsünün kuramsal sağlamasını içerir. Yerin Duygusal Yeniden Üretimi başlıklı üçüncü bölümde toplumsal duyguların yerin yeniden üretiminde üstlendiği rollerin ve yaptıklarının literatür araştırması ve kuramsal temelleri ortaya koyulmuştur. Bu ışıkta bu bölümde literatür çalışması temelde Sarah Ahmed'in toplumsal duyguların neler yaptığını incelediği argümanları ile şekillenmiştir. Kamusal ve özel ayrımından uzak durmak için umut duygusunun, şimdi ve şu anda harekete geçiren bir gelecek hayal etmeyi barındırır. Bölüm içerisinde vakalar öncelikle bu duygunun kurucu göründüğü sanat pratikleri olarak seçilmişlerdir. Bu ışıkta alternatif bir kamusalın daha önce belirlenmiş odağı olan sanat ve mimarlık pratikleri aralığında, çeşitli toplumsal-kişisel duyguların yapıcı gücüyle ortaya çıkan yerin yeniden üretimlerinde incelenmesine karar verilmiştir. Sorumluluk Duygusu Aracılığıyla Müşterekleşme, Aitlik Duygusu Aracılığıyla Katılım İsteğinin Üretimi ve Yer Sevgisi Duygusun Yere Özgü Bağları alt başlıklı bölümlerde kişisel-kolektif duyguların yeri kamusal sanat çevresinde yeniden üretimi incelenmiştir. Bölüm içerisinde kamusal yakınlık ve duygusal bağlar ile incelenen sanatsal pratikler aracığı incelenen alternatif kamusallık örnekleri kamusal ve özelin sınırları örnekler ışığında yeniden değerlendirilmiştir. Bu bağlamda ele alınan örneklerin aracı olduğu, sınırları bulanıklaştıran mekansallaşmaların -kısa ömürlü olsalar dahi- toplumsal hafızada izler bıraktıkları ortaya çıkar. Bu izler ile çevrelerindeki topluğun-kişilerin kamusalda yere özgü olan duygularını ve deneyimlerini değiştirmekte etkili oldukları olmuşlardır. Konu edilen örnekler, sosyolojik ve mimari literatüre dahil eden kaynaklarla birlikte incelenmiş, sanatın dolaşım halinde olduğu broşürler, öyküler, haber siteleri ve dönemsel bloglar gibi pek çok kişisel anlatının da bir derlemesini içeren bir döküm sunulmuştur. Bu şekilde kolektif duyguların izleri ve ilişkilenmelerin çoğulluğunun da araştırmaya yansıtılması imkanlı olmuştur. Son bölüm olan Değerlendirmeler tez araştırması sürecinde edinilen bilgilerin teorik sorgulamasını ve pratikteki yansımalarının birbiri ile bağlantılarının bir dökümünü içerir. Araştırmamda ele aldığım kamusal sanatsal pratikler aracılığı ile yerin duygulu yeniden üretimleri; alternatif bir kamusal mekanın daha özgür, demokratik, kapsayıcı ve umutlu hayal etmenin imkanlarını sundular. Bu bir derleme olarak tez sonucu adına yapılı çevreye karar veren politik, ekonomik ve mimari iktidarının da kamusal ve özel arasındaki sınırların aşılması adına umutla sürekli yeniden sorgulanması gerektiğine vurgu yapar.