Bilim kurgu filmlerindeki kentsel mekanın gelecek anlatısı ve İstanbul distopyası

Abstract

Sinema ve modern kent aynı yüzyılın iki ürünü olmakla birlikte daima birbirleriyle etkileşim halinde olmuşlardır. Sinemadaki kent anlatımları bazen kendi zamanının kentine ışık tutarken bazen de gelecekte nasıl olabileceği hakkında fikirler sunar. Bu tez çalışmasının amacı, distopik bilim kurgu sinemasındaki kentsel anlatımlardan yola çıkarak İstanbul'daki yeni gelişme alanlarının genellikle bu bölgelerde yer seçen ve mega projeler olarak da tanımlanan karma kullanımlı, dikey, kapalı konut projeleri üzerinden distopik okumasını yapmaktır. Bu bağlamda 2000 yılı sonrası çekilmiş 6 adet distopik bilim kurgu sineması örneği incelenmiş, sinemadaki distopik kentin özellikleri tespit edilmiştir. Bu tespitler doğrultusunda İstanbul'da son 15 yıl içinde tamamlanmış olan karma kullanımlı yüksek katlı kapalı konut projelerinden seçilen 6 örnek proje incelenmiştir. Tezin 1.bölümünde tezin amacı, kapsamı ve yöntemi açıklanmış, hipotezlere dair bilgiler verilmiştir. Çalışmanın 2. bölümünde sinemanın kenti deneyimleyip toplumun mentalitesini analiz etmesi açısından çok önemli bir kent araştırma yöntemi olduğu ve filmlerin bilimsel bir veri olarak kullanılabileceğine değinilmiştir. Filmlerin ve filmlerdeki kentsel çevrenin analiz edilmesinin, aslında toplumun analiz edilmesi olduğu literatür taraması ile tespit edilmiş olup, sinema ile kentlerin bugününü analiz edip geleceğe dair öngörülerde bulunabileceğimiz saptanmıştır. Sinemadaki gelecek mekanı "zaman" kavramıyla bağlantılıdır. Bu nedenle zaman-mekan tanımlamaları yapılarak gelecek zaman ve mekanı üzerine düşünebilmek adına, kent mimarisi ve sinemadaki zaman ve mekan ilişkileri incelenmiştir. Ayrıca geleceğe dair öngörülerde bulunmayı ve mekansal açıdan fikirler üretmeyi sağlayan distopya kavramı tanımlanarak distopya kavramının sinemadaki gösterimi olan bilim kurgu sineması ana hatlarıyla ele alınmıştır. Genel bir tablo ile ele alınan bilim kurgu sineması içerisinden distopik özellikler ve kentsel imajları bir arada bulunduran filmler listelenmiştir. Tespit edilen filmler içerisinden 2000 yılından sonra çekilmiş ve geleceği anlatan 6 distopik film; The Island (2005), Dress (2012), Blade Runner 2049 (2013), Elysium (2013), Divergent Serisi (2014), The Maze Runner Serisi (2014) ele alınmıştır. Tezin 3. bölümünde ise kentsel mekanın zaman içerisindeki değişimi ve bu değişime etki eden faktörler incelenmiştir. Kentin değişimine etki eden faktörler fiziksel, sosyo-kültürel, ekonomik ve teknolojik olarak sınıflandırılmıştır. Bu doğrultuda İstanbul'un kentsel gelişim ve değişim süreci değerlendirilmiş, kentteki bu değişiklikler neticesinde karma kullanımlı yüksek katlı kapalı konut siteleri olarak tanımlanmış yeni bir kentsel yerleşim alanlarının gelişme gösterdiği görülmüştür. İstanbul'un yeni gelişim alanlarından olan bu dokunun distopik nitelikler gösterdiği tespit edilmiştir. Tezin 4. bölümünde, ikinci bölümde incelenmiş olan 6 film üzerinden yapılan distopik mekan çıkarımları ile tezin üçüncü bölümünde açıklanan İstanbul'un kentsel değişimi arasında ilişki kurulmaktadır. Bu bağlamda İstanbul'un farklı bölgelerinde bulunan son 15 yıl içinde yapılmış 6 proje (Maslak 1453, Metropol İstanbul, BatıŞehir, Varyap Meridian, Kartal İstMarina, Mashattan Projesi) analiz edilmiştir. Dördüncü bölümün son kısmında ise bu projeler ile distopik bilim kurgu filmlerinde tariflenen kentsel yaklaşımlar arasında ilişkiler kurulmuştur. Bu ilişkiler fiziksel ve sosyal olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Fiziksel ilişkiler, kentsel sınırlar, çok katmanlı otoyol gelişimi, büyük ölçekli yapılaşma ve yoğunluk açısından irdelenmiştir. Sosyal ilişkiler ise yer, kimlik aidiyet kaybı, sınıfsal eşitsizliklerin belirginleşmesi ve gözetim toplumunun yaratılması gibi distopik tanımlamalarla ele alınmıştır. Sonuç bölümünde, dördüncü bölümde tespit edilen İstanbul'un yeni kentsel gelişim alanlarının distopik yaklaşımlarına dair çıkarımlar yer almaktadır. Bu çıkarımlar neticesinde daha çok İstanbul'un yeni gelişim alanlarında yer seçen yüksek katlı karma kullanımlı kapalı konut sitelerinin yer aldığı alanlarda distopik odaklar oluşturduğu sonucuna ulaşılmış, daha nitelikli ve yaşanabilir bir kentsel çevrenin oluşturulmasına yönelik önerilerde bulunulmuştur.