Sanal gerçeklik (VR) teknolojisi kullanılarak doğal ve yapay seslerin yeşil alan algısına etkileri ve bu seslerin insan psikolojisi üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi

Abstract

Kentleşmenin hızla artması insanın doğal çevreyle kurduğu ilişkiyi her geçen gün azalmaktadır. Doğal çevrelerle kurulan etkileşimler de bu süreçte niceliksel ve niteliksel olarak dönüşüme uğramaktadır. Dönüşen bu ilişkiler kent içerisindeki yeşil alanların insanların psikolojik iyi olma haline olan etkisinin önemini hissettirmektedir. Günümüzde kent hayatında doğal çevreyle kurulan ilişkiler genellikle sadece görsel ögeler üzerinden değerlendirilse de işitsel faktörlerin de çevresel algıyı şekillendiren önemli bir faktör olduğu bilinmektedir. Çevresel algı tek boyutlu olarak değil, çokduyulu bir deneyimi kapsamaktadır. Özellikle doğal ve yapay seslerin, insanların içinde bulundukları çevreyi algılayış biçimlerinde ve bulundukları alan ile kurdukları psikolojik boyut açısından da belirleyici bir faktör olduğu düşünülmektedir. Sesin kentsel yeşil alanların algılanış biçimi üzerindeki etkisinin farklı peyzaj karakterlerinde incelenmesi, bireylerdeki restoratif çevre algısının bütüncül olarak değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Tez çalışmasının amacı kentsel yeşil alanlarda doğal ve yapay seslerin insanların içinde bulundukları doğal çevreyi algılayışlarını ve bu algının psikolojik durumlarına olan etkilerini sanal gerçeklik (VR) ortamında incelemektir. Çalışma kapsamında peyzaj özellikleri bakımından birbirinden farklı üç kentsel yeşil alan - kent ormanı, kent çayırı, kent parkı – bilgisayar ortamında modellenmiştir ve sanal gerçeklik (VR) ortamında katılımcılara deneyimletilmiştir. Katılımcılardan öncelikle sessiz bir ortamda bu üç alanı deneyimlemeleri ve ardından alanlardan sadece birini seçmeleri istenmiştir. Araştırmaya katılan toplam 92 gönüllü kişiden 69'u kent ormanı alanını tercih etmiştir. Kent ormanı alanının daha fazla katılımcı tarafından seçilmesi mekânsal yoğunluk, doğa ile çevrelenmişlik ve doğal bileşenlerin baskınlığının aslında mekânın restoratifliği üzerinde etkili olduğunu göstermektedir. Katılımcılar seçtikleri alanı doğal ve yapay ses koşullarında deneyimlemiş ve her ses deneyiminden sonra çevre algısına olan etkilerin tespit edilmesi için ilgili anket sorularını yanıtlamışlardır. Elde edilen bulgular, tüm alan tiplerinde doğal seslerin yapay seslere kıyasla alanın algılanan restoratif özelliklerini istatistiksel olarak anlamlı biçimde arttırdığını ortaya koymaktadır. Kent ormanı alanında doğal sesler Dikkat Restorasyon Teorisi (ART) bağlamında değerlendirilen tüm restoratif alt boyutlarda anlamlı ve bütüncül bir yapı sergilemiştir. Kent çayırı alanında doğal seslere ait deneyimde çayır alanının açık ve yarı-doğal peyzaj karakteriyle uyumlu ve daha seçici bir algısal örüntü ortaya çıkmıştır. Kent parkı alanında ise doğal seslerin çevresel algıyı destekleyici özellikte olduğu ve kent ile doğa arasındaki geçişi sağlayan bu alanda dengeli bir yapı sergilediği görülmüştür. Yapay ses koşullarında deneyimlenen tüm alanlarda algısal boyutlar arasında kendi içinde bir tutarlılık görülmüştür fakat bu tutarlılık restoratif bir deneyime karşılık gelmemiştir. Bu çalışmayla, işitsel ögelerin kentsel yeşil alanların algılanış biçimini şekillendiren temel bir faktör olduğu görülmektedir. Doğal seslere ait anket sonuçlarıyla birlikte doğal seslerin olduğu deneyimlerde, doğal seslerin katılımcıların psikolojik iyi olma haline olumlu yönde etki ettiği, seslerin çevreyle bütünlük sağladığı, zihinsel olarak bireylerin kendilerini stresten uzaklaşmış hissettikleri anket sonuçlarıyla ortaya çıkmıştır. Buna karşılık yapay seslerin ise çevredeki bütünlüğü bozduğu, bireylerin ortamı olumsuz algıladıkları ve seslerin çevreyle uyumlu olmadığı ortaya koymaktadır. Doğal seslerin, katılımcılar tarafından psikolojik iyi olma haline etkileri olumlu yönde etki ettiği değerlendirilirken, yapay sesler ise negatif olarak değerlendirilmiştir. Sanal gerçeklik (VR) ortamında değişkenlerin kontrol ve tekrar edilebilmesi, deneyin tüm katılımcılarda aynı şekilde yapılmasına olanak sağlamıştır. Bu sebeple tüm katılımcılar eşit şartlarda ve koşullarda deneyimi gerçekleştirmişlerdir. Sanal gerçeklik teknolojisi de deney sürecinde önemli bir rol oynamıştır. Elde edilen bulgular, kentsel yeşil alanların planlanma ve tasarım süreçlerinde seslerin de tasarımlara dahil edilmesine ve kullanıcıların psikolojik iyilik halini destekleyen çevresel faktörlerin güçlendirilmesine katkı sağlayabileceğine işaret etmektedir.