Zihinsel İşlerde İnsan Hatasının Bulanık Mantıkla Modellenmesi

Abstract

Günümüz karmaşık teknolojik sistemlerindeki bir çok kazanın ve hatanın gerçek veya potansiyel kaynağı çoğunlukla insan hatası olmaktadır. Three Mile Island ve Chernobyl gibi nükleer felaketlerde, insan hatasının güvenlik konusunda oynadığı rolünün kritikliğini bir kez daha göstermiştir. İnsan hatası modellemesi üzerine yapılan çalışmalar literatürde iki ayrı koldan yürütülmektedir: nedensel yaklaşım ve matemetiksel yaklaşım. Nedensel yaklaşım, performans etkileyci faktörler(PEF) ve insan hata mekanizmalarıyla ilgilidir. Matematiksel modellemede ise, klasik güvenirlik alnındaki teknikler kullanılarak insan hata olasılığını (İHO) belirleme vardır. Bulanıklık insan performansında önemli role sahip olduğu için, insan hatası modellemelerinde hesaba katılmaldır. Bulanık kümeler teorisi bulanıklığın matematiksel gösterimi ve işletimiyle ilgi olması nedeniyle insan hatası modellemelerinde çok güçlü bir araçtır. Ancak, buna rağmen insan odaklı sistemlerde bulanık kümeler teorisinin uygulamaları oldukça azdır. Bu çalışmada, insan hatası çalışmalarındaki potansiyel faydalarından ötürü, insan hatası sayısallaştırmada bulanık kümeler teorisi kullanılmıştır. Öncelikle, insan güvenilirliğini belirlemek için, bulanık kümeler yardımıyla İHP’ler belirlenmektedir. Daha sonra, incelen işle ilgili PEF’lere göre elde edilen nominal HEP değerleri modifiye edilmektedir. Çalışma insan hatasını sayısallaştırması yönüyle matematiksel yaklaşım, PEF’leri modele dahil edilmesi yönüyle nedensel yaklaşım özelliği taşımaktadır. Bu nedenle çalışmanın iki yaklaşımının sentezi olduğu söylenebilir.

The human error is a potent and frequent source of accidents and failures in complex technological systems. Nuclear disasters like Three Mile Island and Chernobyl indicate that human error is a critical safety issue. Previous research on human error modeling has been done along two separate lines: casual approach and mathematical approach. Causal approaches focus on the investigation of performance shaping factors (PSF) and human error mechanisms. The other is mainly interested in human reliability analysis which is related to predictive techniques for human error probabilities (HEP). Since fuzziness play an essential role in human performance, vagueness should be accounted while modeling human error. Although fuzzy set theory, concerned with mathematical representation and manipulation of degree vagueness, is a powerful tool for the analysis of human error modeling, there are few applications of fuzzy set theory in human work systems. In this study, because of the potential benefits of fuzzy applications on human error studies fuzzy set theory is used to quantify the human error. Firstly, in order to determine human reliability, HEPs are decided by the help of fuzzy set theory. After that, HEP is modified according to the PSFs of the task. By the side of quantifying human error, this study is related to mathematical approach. On the other hand, by the side of accounting PSFs in modeling, this study is related to casual approach. So, it is possible to say that this study is like a synthesis of these two approaches.