Bütünleşik ürün karması planlaması için yeni bir optimizasyon yaklaşımı ve perakende sektöründe uygulaması

Abstract

Bu çalışmada, perakende sektöründe ürün karması optimizasyonuna odaklanılarak, çok ürünlü ve çoklu mağaza zincirlerinde satış performansını ve net karı arttırmak amacıyla yeni bir modelleme yaklaşımı geliştirilmiştir. Nitelik bazlı ürün taleplerini ve ürünler arası ikame olasılıklarını tahmin etmek için maksimum olabilirlik tahminleme yöntemi kullanılmıştır. Bununla birlikte tamamlayıcı ürünlerin talebe etkisi için de bir model önerilmiştir. Bu model, "s-tamamlayıcılık" metodolojisi kullanarak ürünleri tek ve çift yönlü tamamlayıcı olarak sınıflandırmakta ve talebe etkilerini tahmin etmek için sezgisel bir yaklaşım sunmaktadır. Ürün karması optimizasyonunda talebin tahmin edilmesinde tamamlayıcılık etkisini göz önünde bulunduran bu yaklaşım, perakendecilere, ürünler arası ilişkileri daha etkin bir şekilde yönetmelerini sağlayarak, müşteri taleplerini daha doğru bir şekilde karşılamalarına olanak tanımaktadır. Çalışma kapsamında, perakendecilerin karşılaştığı ticari ve operasyonel kısıtlamalar da dikkate alınmış, müşteri tercihlerinin dinamik doğası ve pazar koşulları göz önünde bulundurulmuştur. Matematiksel model, ödeme koşulları, satın alma türleri, elde bulundurma maliyetleri, tedarik ve raf alanı kısıtları gibi faktörleri içerecek şekilde tasarlanmıştır. Bütünsel yaklaşım ile gerçek hayatta daha uygulanabilir bir matematiksel model oluşturulmuştur. Modelin çözümü için karışık tam sayılı doğrusal programlama yöntemi kullanılmıştır. Geliştirilen model, Türkiye'nin önde gelen bir ev geliştirme perakendecisinin el aletleri ve aksesuarları kategorisinde uygulanmıştır. Optimize edilmiş ürün karması modeli ile satış gelirleri %9,1 ve net kar %4,9 oranında artmıştır. Aynı zamanda, mağaza-ürün ikililerinin sayısı %11,5 azaltılarak, ürün yönetimindeki karmaşıklıkta da önemli bir iyileştirme imkânı sunulmuştur. Uygulama sonuçlarında, tamamlayıcı etkisi ve maksimum ürün karması çeşidi sayısı için duyarlılık analizi yapılmıştır. Tamamlayıcı ürünlerin talep etkisinin modele dahil edilmesi, gelir ve net karda önemli bir artışa neden olmuştur. Bu durum, tamamlayıcı ürünler birlikte sergilendiğinde, her iki ürünün talebini olumlu yönde etkilediği için ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte ürün karmasının, gruplandırılmış mağazalar için uygulanması her bir mağazada ürün karmasının ayrıştırılmasına göre daha etkin bir sonuç ortaya koymuştur. Modelin uygulanabilirliği, çözümün kalitesi üzerinde hesaplama zamanı açısından da değerlendirilmiştir. Model, kısıtlı sayıda ürün içeren alt kategoriler için 300 saniyede, fazla ürün içeren kategorilerde ise 1800 saniyeden az bir sürede en iyi çözüme çok yakın sonuçlar üretebilmiştir. Elde edilen bulgular, perakende sektöründe ürün karması optimizasyonu modellerinin, müşteri tercihlerini karşılayan ve aynı zamanda maliyet-etkin bir ürün karması sunan stratejik araçlar olarak önemli potansiyel taşıdığını ortaya koymaktadır.