İnsan kaynakları analitiğinin organizasyonel çeviklik üzerindeki etkisi

Abstract

Organizasyonların insan kaynakları (İK) fonksiyonu bünyesinde veri bazlı karar verme eğilimi arttıkça, İK analitiği kavramının hem araştırmacılar hem de reel sektördeki uygulayıcılar arasındaki popülerliği artmaktadır. Bu popülerliğin en temel sebebi, veri bazlı analizlerin kullanımıyla beraber İK süreçlerindeki karar verme yaklaşımlarının daha rasyonel bir hale dönüşecek olmasıdır. Bu karar verme yaklaşımlarını ya da süreçlerini daha rasyonel hale getirecek kavram ise analitik uygulamalardır. Böylece İK fonksiyonu, organizasyon içerisinde stratejik karar noktalarına daha çok dahil olacak ve bu durum rasyonel verilere dayanarak gerçekleşecektir. İK analitiği uygulamaları sayesinde İK fonksiyonunun karar verme süreçlerine dahil edilmesini sağlayacak bu dönüşümün tam anlamıyla gerçekleşebilmesi için İK analitiğinin organizasyon içerisindeki dinamiklere ne denli etki ettiğinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Böylece, İK analitiği uygulamalarının organizasyon içerisindeki pozitif katkısı anlaşılacaktır. Bu noktadan hareketle bu tez çalışmasında İK analitiğinin organizasyonel dinamikler üzerindeki etkisini araştırmak için kullanılabilecek bir İK analitiği ölçüm modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen bu ölçüm modelinde, veri yeterliliği, teknolojik yeterlilik, işgücü yetkinliği, İK analitiği uygulama seviyesi ve organizasyonel iklim alt boyutları, İK analitiği kavramını oluşturmaktadır. Alt boyutların hepsi için literatürdeki çalışmalardan faydalanılarak ölçüm soruları geliştirilmiştir. Veri yeterliliği için 10, teknolojik yeterlilik için 11, işgücü yetkinliği ve İK analitiği uygulama seviyesi alt boyutları için 12'şer ve organizasyonel iklim alt boyutu için ise 13 adet ölçüm sorusu geliştirilmiştir. Bunların dışında bir soru da yansıtıcı-biçimlendirici yapıda geliştirilen ölçüm modelinin test edilmesi amacıyla İK analitiği kavramını doğrudan ölçmek amacıyla hazırlanmış; dolayısıyla, ölçüm modeli toplam 59 sorudan meydana gelmiştir. Geliştirilen ölçüm modelinin geçerliliğini ve güvenilirliğini sınamak amacıyla Türkiye'de faaliyet gösteren ve İK analitiği uygulamalarını kullanan organizasyonlardan veri toplanmıştır. Çevrimiçi anket yöntemiyle toplanılan veri seti toplam 179 yanıttan oluşmakta ve bu 179 yanıtı veren organizasyonun 89 tanesinde İK analitiği uygulamalarını organizasyonlarında kullanmaktadır. Dolayısıyla, teorik olarak geliştirilen ölçüm modeli, toplanan veriler içerisinden 89 tanesi kullanılarak istatistiksel olarak test edilmiştir. Toplanan bu veriler kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi yöntemiyle analiz edilerek modelin geçerliliği ve güvenilirliği sınanmıştır. İstatistiksel analizler neticesinde veri yeterliliği alt boyutundan 1 adet soru ve organizasyonel iklim alt boyutundan 1 adet soru ölçekten çıkarılmıştır. İlaveten, ölçüm modelinde yer alan alt boyutların İK analitiği kavramını oluşturduğu istatistiksel olarak kanıtlanmıştır. İK analitiği için geliştirilen ve geçerliliği ve güvenilirliği istatistiksel olarak kanıtlanan yansıtıcı-biçimlendirici yapıdaki ölçüm modeli, İK analitiği, organizasyonel çeviklik ve organizasyonel performans kavramları arasındaki ilişkileri değerlendirmek üzere oluşturulan yapısal eşitlik modelinde de kullanılmıştır. Bu sayede İK analitiğinin organizasyonlar üzerindeki kısıtlı olarak araştırılan etkisinin ortaya çıkarılmasına da katkıda bulunulmuştur. Geliştirilen yapısal eşitlik modelinde organizasyonel çeviklik kavramının ölçümü için dinamik yetenekler kavramı temel alınarak, 3 alt boyuttan oluşan (algılama kapasitesi, uyarlama kapasitesi ve cevap verme kapasitesi) yansıtıcı-yansıtıcı tipte çok düzeyli bir ölçüm modeli oluşturulmuştur. Algılama kapasitesi alt boyutu 8 soruyla, uyarlama kapasitesi alt boyutu 6 soruyla ve cevap verme kapasitesi alt boyutu ise 7 soruyla ölçülmüştür. Ölçüm soruları literatürde daha önce kullanılan sorular dikkate alınarak hazırlanmıştır. Organizasyonel performans kavramı ise 10 sorudan oluşan tek düzeyli bir ölçüm modeli ile ölçülmüştür. İK analitiği, organizasyonel çeviklik ve organizasyonel performans arasındaki ilişkilerin araştırılması için Türkiye'de faaliyet gösteren 154 organizasyondan veri toplanmıştır. Söz konusu veriler bir anket firması aracılığıyla toplanmış ve geliştirilen yapısal eşitlik modeli bu veriler kullanılarak ve kısmı en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Daha önce 89 veriyle geçerliliği ve güvenilirliği sağlanan İK analitiği ölçeğinin geçerliliği ve güvenilirliği, yeni veri setiyle ikinci kez kanıtlanmıştır. Organizasyonel çeviklik için oluşturulan yansıtıcı-yansıtıcı tipindeki çok düzeyli ve algılama kapasitesi, uyarlama kapasitesi ve cevap verme kapasitesi alt boyutlarından oluşan ölçeğin de geçerliliği ve güvenilirliği kanıtlanmıştır. Benzer şekilde organizasyonel performans kavramının ölçüm modelinin de geçerlilik ve güvenilirliği kanıtlanmıştır. İlgili kavramlar arasındaki ilişkiler incelendiğinde; İK analitiğinin organizasyonel çeviklik ve organizasyonel performans üzerinde pozitif bir etkisinin olduğu; bunun yanı sıra organizasyonel çeviklik kavramının da organizasyonel performans üzerinde pozitif bir etkisinin olduğu görülmüştür. Son olarak, İK analitiğinin, organizasyonel çeviklik aracılığıyla, organizasyonel performans üzerinde dolaylı bir etkisinin de olduğu ve bu dolaylı etkinin direkt etkisinden daha yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu tez çalışmasının bir sonraki aşamasında ise İK analitiği uygulamalarının performans ölçümüne yönelik bir yaklaşım önerilmiştir. Günümüzde organizasyonlar, İK analitiği uygulamalarını gerçekleştirmeye başlamış olmakla birlikte, halihazırda organizasyonların bu uygulamaların performansını ölçebilecekleri bir yaklaşım bulunmamaktadır. Bu durum organizasyonların İK analitiği uygulamalarından ne ölçüde fayda sağladıklarının farkına varamamalarına yol açmaktadır. Bu tez çalışmasında organizasyonların İK analitiği performanslarının ölçümüne yönelik birikimli kanı derecesi ve kısmı en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi yaklaşımlarının kullanıldığı hibrit bir yaklaşım önerilmektedir. Geliştirilen yaklaşım, genel anlamda İK analitiği performansının ölçümüne imkan sağlamasının yanı sıra; İK analitiğinin alt boyutları olan veri yeterliliği, teknolojik yeterlilik, işgücü yetkinliği, İK analitiği uygulama seviyesi ve organizasyonel iklim alt boyutları açısından da performans ölçümüne olanak sunmaktadır. Geliştirilen yaklaşım, organizasyonların İK analitiği uygulamalarının performanslarını direkt olarak ölçmesine ve İK analitiği performansının alt boyutları bazında değerlendirilmesine imkan tanımaktadır. Önerilen yaklaşım, birikimli kanı derecesi ve kısmı en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi yaklaşımlarını entegre ederek, farklı form ve ölçekler kullanılarak elde edilen değerlendirme puanlarının birleştirilmesine, İK analitiği alt boyutları ve performans göstergeleri arasındaki ilişkilerin analize dahil edilmesine ve kısmı en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi sonucunda elde edilen faktör yüklerinin/ağırlıklarının gösterge/alt boyut ağırlıkları olarak dikkate alınmasına olanak sağlamaktadır. Önerilen yaklaşım, İK analitiği performans ölçümü için etkin bir çerçeve sağlamaktadır. Çalışmada, önerilen yaklaşımın etkinliğini ve uygulanabilirliğini göstermek üzere örnek bir uygulamaya da yer verilmiştir.