İstanbul'da tıkanıklık fiyatlandırması algısının araştırılması: Üniversite mezunu özel otomobil sahipleri için bir örnek

Abstract

Kentlerde artan nüfus ile sanayi ve teknolojinin hızlı büyüyüp gelişmesine bağlı olarak artan özel taşıt sahipliği, ulaşım sorunlarını da ortaya çıkarmıştır. Talep yönetim stratejileri, özellikle nüfusun yoğun olduğu kentlerde yaşanan bu sorunlara sürdürülebilir ve kalıcı çözümleri hayata geçirmek hedefiyle uygulanan talep odaklı uygulamalardır. Bu uygulamaların bazıları yolculuk gereksinimi ortadan kaldırarak, trafik tıkanıklığını azaltmak hedefiyle oluşturulurken; bazıları ulaşım talebini zamansal ve mekânsal olarak dağıtmayı amaçlamaktadır. Bir başka deyişle, talebi parasal olan veya olmayan çeşitli yöntemlerle kısıtlamayı veya özendirici uygulamalar ile yönlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu tez çalışmasının konusu, her geçen gün dünya çapında bilinirliği artan ve ulaşımda önemli parasal talep yönetimi uygulamalarından biri olan tıkanıklık fiyatlandırmasıdır. 1975 yılında Singapur'da ilk kez uygulanan bu yöntem, Londra, Stockholm ve Milano gibi birçok büyük kentte hayata geçmiş ve bu kentlerde olumlu etkileri olmuştur. Bu tez çalışmasında, Türkiye'nin en kalabalık kenti olan İstanbul'da kentlilerin tıkanıklık fiyatlandırması algısı araştırılmıştır. İstanbul, kültür, sanat ve ticaret etkinlikleri ile her mevsim dünyanın dört bir yanından ziyaretçi çeken bir kent olma özelliğine sahiptir. Kalabalık nüfusun getirisi olan ulaşım problemleri ve bu sorunlara yönelik çözümlerin yetersizliği, tıkanıklık fiyatlandırmasının da aralarında bulunduğu bazı ulaşım talep yönetim stratejilerini daha çekici yapmaktadır. Bu çalışmada, İstanbul'un merkezi bölgelerinde zirve saatlerde tıkanıklık fiyatlandırmasının hayata geçmesi ile ilgili çevrim içi anket çalışmasından yararlanılarak gerçekleştirilen değerlendirmeler ve kestirimi yapılan model çalışmasının sonuçları sunulmaktadır. Bu kapsamda, İstanbul'un yoğun trafik saatlerinde ev-iş yolculuğu yapan, en az üniversite mezunu ve hanesinde en az bir özel otomobil bulunan 219 bireye bir çevrim içi anket yapılmıştır. Anket katılımcılarına, sosyo-demografik özelliklerine ilişkin cinsiyet, yaş, eğitim seviyesi, hane halkı geliri gibi soruların ardından hanelerinde bulunan özel otomobil sayısı sorulmuştur. Anketin devamında, ev-iş yolculuklarında özel otomobil kullanım sıklığı ve yolculuklarındaki trafik tıkanıklığının düzeyi sorulmuştur. Anketin son bölümünde ise İstanbul'un merkezi bölgelerine tıkanıklık fiyatlandırması uygulamasının yapılması durumunda ödemeye razı olunan fiyat ve fiyata bağlı olarak davranış değişikliği (tür değişimi vb.) yapılıp yapılmayacağına dair sorular sorulmuştur. Anket sonuçlarına göre, katılan bireylerin, tıkanıklık fiyatlandırmasına, genellikle olumlu yaklaştıkları ve tıkanıklık fiyatlandırmasının hayata geçmesi durumunda, bireylerin çoğunlukla toplu taşımaya yöneleceği belirlenmiştir ve bu uygulama ile, bazı özel otomobil kullanıcılarının da toplu ulaşım türlerine yönelmeleri beklenmektedir. Ödemeye razı olunan fiyat değerlendirildiğinde ise, katılımcıların yaklaşık %30'u hiçbir fiyat ödemeye razı olmadığını belirtmiştir. Bir fiyatı ödemeyi kabul eden katılımcılar arasında en çok seçilen fiyat 10-15 TL aralığıdır (Anketin hazırlandığı dönem için 1 dolar ortalama 14,70 TL'dir). Öte yandan, fiyatlandırmanın tür değişimine etkisine bakıldığında; bireylerin %20'den azının özel otomobil kullanmayı sürdüreceklerini, buna karşılık %50'yi aşkın kısmının toplu taşımaya geçeceklerini belirttiği görülmüştür.