Akıllı sürdürülebilir şehir değerlendirmesine yönelik bir model önerisi

Abstract

Artan kentleşme, şehirlerin yalnızca yaşam alanı olarak değil aynı zamanda sürdürülebilir kalkınmanın merkezi bir aktörü haline gelmesine neden olmuştur. Bu bağlamda, şehirlerin hem akıllı hem de sürdürülebilir olması, günümüz planlama ve yönetişim anlayışının temel hedeflerinden biridir. Ancak bu iki kavramın birlikte ele alındığı değerlendirme çerçeveleri hâlen sınırlıdır. Bu tez, literatürdeki bu boşluğu doldurmak amacıyla, akıllı sürdürülebilir şehir performansını ölçen bütünleşik ve çok aşamalı bir değerlendirme yaklaşımı geliştirmektedir. Çalışma iki temel aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada, Sistematik Literatür Taraması yöntemi kullanılarak akıllı, sürdürülebilir ve akıllı sürdürülebilir şehir kavramlarına dair güncel literatür incelenmiştir. Web of Science, Scopus, ScienceDirect ve Google Scholar veri tabanlarından elde edilen 90 çalışma analiz edilerek şehir değerlendirme süreçlerinde kullanılan performans göstergeleri, boyutlar ve değerlendirme kriterleri çıkarılmıştır. Bu analiz sonucunda ekonomik, çevresel ve sosyal temalar altında sınıflandırılmış 49 gösterge belirlenmiştir. İkinci aşamada, önerilen dört adımlı yaklaşım aracılığıyla şehirlerin akıllı sürdürülebilir şehir performans düzeyleri değerlendirilmiştir. Yaklaşımın ilk adımında, gösterge seçim süreci uzman görüşleri ile yürütülmüş ve 20 gösterge belirlenmiştir. İkinci adımda, göstergelerin göreli önem değerlerini belirlemek amacıyla Entropi ve MEREC yöntemleri birlikte kullanılmış ve çarpımsal normalizasyon yöntemi ile bu iki yöntemden elde edilen ağırlıklar birleştirilmiştir. Üçüncü adımda, performans göstergelerine ilişkin derlenen veriler aracılığıyla her göstergeye ait dilsel skorlar belirlenmiş ve söz konusu skorlar 7 seviyeli bulanık ölçekle ifade edilmiştir. Elde edilen bu ifadeler, Birikimli Kanı Derecesi (CBD) yaklaşımı ve Bonferroni-Sıralı Ağırlıklandırılmış Ortalama (Bon-OWA) operatörü yardımıyla birleştirilerek şehirlerin genel performans düzeyleri hesaplanmıştır. Daha sonra geliştirilen yaklaşım 15 Avrupa şehrine uygulanmış ve elde edilen skorlar kullanılarak ilgili şehirler akıllı sürdürülebilir şehir performans skorlarına göre sıralanmıştır. Paris en yüksek performansı gösteren şehir olurken, Madrid en düşük puanı almıştır. Geliştirilen gösterge paneli aracılığıyla, her şehir için hangi göstergelerin güçlü ya da zayıf olduğu grafiksel olarak sunulmuş ve şehirlerin öncelikli müdahale gerektiren alanları belirlenmiştir. Ayrıca, gösterge ağırlıkları ve dilsel ölçeklerin varyasyonlarına bağlı olarak duyarlılık analizleri gerçekleştirilmiş ve geliştirilen yaklaşımın geçerliliği test edilmiştir. Son olarak, elde edilen sıralamalar, literatürde sıkça kullanılan TOPSIS ve SAW gibi çok kriterli karar verme yöntemleriyle karşılaştırılmıştır. Buna ek olarak, şehirlerin ASŞP skorları global düzeyde kullanılan akıllı şehir ve sürdürülebilir şehir endeksleriyle de karşılaştırılmıştır. Her iki karşılaştırma sonucunda, önerilen yaklaşımın elde ettiği sıralamalar ile diğer yöntem ve endeksler arasındaki benzerlikler ve farklılıklar analiz edilmiştir. Geliştirilen yaklaşım, çok boyutlu ve belirsizlik içeren şehir değerlendirme süreçlerine entegre edilebilecek esnek ve yenilikçi bir metodoloji sunmakta; sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda şehirlerin mevcut durumlarını kapsamlı biçimde analiz etmeye olanak tanımaktadır. Bu yönüyle model, yalnızca kavramsal düzeyde değil, aynı zamanda uygulamaya dönük yönleriyle de öne çıkmakta; yerel yönetimler, politika yapıcılar ve araştırmacılar açısından stratejik planlama, performans kıyaslama ve iyileştirme alanlarının belirlenmesi gibi karar verme süreçlerinde etkin şekilde kullanılabilecek pratik bir araç niteliği taşımaktadır. Böylece, sürdürülebilir şehircilik alanındaki çalışmalara hem teorik derinlik hem de karar vericilere rehberlik edebilecek somut çözüm önerileri sunarak literatüre ve uygulamaya değerli katkılar sağlamaktadır.