Toplanma Mekanlarında Kentsel Dönüşüm: Bursa Ve Yazd Örnekleri

Abstract

19. yüzyılda, modernleşme hareketlerine bağlı olarak, tarihi kentler güçlü bir sosyo - mekansal tartışmanın içinde kalmış, yeni ve farklı kent dokusu, yüzyılların kümülatif birikimi ile oluşan geleneksel, tarihi kent dokusunun üzerinde yer almıştır. Bu dönemde başlatılan planlı yıkımlar, dünya genelinde tarihi kent dokusunu, strüktürel bakımdan derinden etkilemiştir. 1860 lar ve sonrasında, birçok ülkede uygulanan modern yapı projeleri süresince, kentlerin tarihi kısımlarında yeni binalara alan açmak ve motorlu araçlara güzergah yaratmak için yıkımlar gerçekleştirilmiştir. Bu süreç aynı zamanda İslam kültürünün hakim olduğu şehirlerdeki kentsel dönüşümlerde de gözlemlenmiştir. Yeni kentsel konfor olarak bulvarlar, geniş caddeler ve demiryollarının yapımı kentlerin mekansal strüktürünü modern bir yöne doğru değiştirmiştir. Bazı durumlarda bahsedilen bu dönüşümler eski şehirlerde geleneksel kent dokusuna oldukça farklı düşmüştür. Örneğin; Yazd (İran) kentinde, grid sistem organik dokuya eklemlenmiştir. Bu durum kentin tarihi dokusunu olumsuz etkilemiş, geleneksel gündelik hayatta da bir çok sosyal ve ekonomik değişime yol açmıştır. Bu çalışmada Space Syntax yöntemi kullanılarak, modernleşme hareketlerinin İslam şehirleri üzerine etkisi araştırılmıştır. Açılım olarak, modern değişimlerin eski kentsel dokuya ve özellikle toplanma mekanlarına etkisi açıklanmaya çalışılmış, toplanma mekanları olarak bir İslam kentinin temel kentsel ögelerinden olan pazar, cami, medrese(dini okul) ve hamamlar belirlenmiştir. Ek olarak islam şehirlerinde modernleşme sürecinden sonra tarihi merkezin eski strüktürünü korumanın neden önemli olduğuna dair saptamalarda bulunulmuştur. Bir İslam kenti temel olarak şu karakteristikleri içermektedir: Ortaçağdan kalma bir kale, hemen yakınında merkezde bir pazar ve bir veya fazla cami avlusu ile çevrelenmiş hamam yapıları. (Cantacuzzino 1982; Abulughod 1993; Bianca 2000a, 2000b) Cadde ve sokak yapısı 19.yüzyıl sonrası Amerikan ve Avrupa şehirlerinden tamamen farklıdır fakat, evler inşa edildikten sonra artakalan boş alanların tasarlanmasıyla oluşmuş mekanlardır. Bu çalışmada toplanma mekanları tanım olarak, bir islam kentinin temel kentsel ögeleri olan pazar, cami, medrese (dini okul), ve hamam ları ifade etmektedir. Bu tez kapsamında iki islam şehrinin kentsel konfigürasyon özellikleri incelenmiştir. İran dan Yazd ve Türkiye den Bursa kentleri seçilmiş olup, Space Syntax metodu ile modernleşme öncesi ve sonrası mekansal strüktürleri karşılaştırılmıştır. Temel amaç; kentlerde modernleşme sürecinin, Yazd ve Bursa örnekleri üzerinden toplanma mekanlarının yapısını nasıl etkilediğini açıklamaktır. Çalışma alanı olarak Yazd kentinin seçilmesinde, bir islam kentinin morfolojik dokusu olarak iyi bir örnek teşkil etmemi etkili olmuştur, Bursa nın seçilme nedeni ise Osmanlı İmparatorluğu nun ilk başkenti olmasıdır. Buna ek olarak diğer sebepler de söz konusudur: İlk olarak her iki şehir de tipik tarihi doğu şehri strüktüründedir. İkinci etken olarak iki şehir de, modernleşme hareketlerinden önce uzun süre geleneksel dokularını koruyabilmişlerdir. Üçüncü etken ise iki şehrin de tarihi dokusu İslamiyetten sonra oluşmaya başladığı için, ikisinde de toplanma mekanları aynıdır. (Pazar, medrese, cami, hamam) Dördüncü etken ise ortak noktaların bulunmasına karşın, modernleşmenin etkileri iki kente de farklı yansımıştır ki, bu durum karşılaştırmalı analiz yapabilmek açısından önemlidir. Son olarak, beşinci etken ise; modernleşme öncesi iki şehir de kent strüktürü bakımından birçok ortak özellik barındırırken (surlarla çevrili organik kent dokusu) modernleşmeden sonra Yazd da grid sistem kentin organik dokusuna dahil edilerek, şehrin dokusu bozulmuştur. Aynı zamanda iki şehir de ipek dokumaları ile ünlüdür. Bu çalışmada, mekansal örüntüyü ve belirlenen hipotezi daha iyi araştırabilmek için bir yönteme ihtiyaç duyulmuştur. Yöntemi belirlerken birtakım kriterler göz önünde bulundurulmuştur. İlk olarak, araştırmanın temel problemi, kentteki değişimin doğrudan olarak fiziksel göstergelere bağlı olması, kullanılacak metodun morfolojik ve mekansal durumlara uygun olması gerektirmiştir. İkinci olarak kentin mekansal strüktürü, birbirleriyle etkileşim halinde olan birçok elementten oluştuğu için kullanılacak metodun yeterince analitik olması gerekmiştir. Üçüncü olarak, bu araştırmanın odağı iki farklı kentte yeni ile eski arasındaki karşılaştırma olduğundan kullanılacak metodun karşılaştırmalı olması gerekmiştir. Dolayısıyla, kentin hem sosyal hem de fiziksel olarak morfolojik ve mekansal analizlerinin yapılabileceği bir metoda gerek duyulmuştur. Bu araştırmada belirlenen kentlerin modernleşme öncesi ve sonrası mekansal strüktürlerini karşılaştırabilmek için Space Syntax metodu kullanılmıştır. Space Syntax metodu, yapılı çevrede bulunan, sosyal hayata çok iyi entegre olmuş fakat fiziksel olarak gizli kalmış alanları açıklayabilmek için oldukça geçerli bir yöntemdir. Yöntemin asıl amacı, yapısal strüktürün sosyal strüktür ile olan ilişkisini tanımlamaktır. (Kubat, 1999) Bu çalışmada Space Syntax uygulaması, kentsel dönüşümü değişik süreçlerde yaşayan ve gelişen kentlerin konfigürasyonel özelliklerini anlamaya yardımcı olmuştur. Space Syntax in ana metod olmasının yanısıra, bu çalışmada başka yöntemler de kullanılmıştır. Karşılaştırma metodu, yine bu çalışmada kullanılan diğer bir yöntemdir. Bu çalışma iki islam kentinin tarihi merkezlerinin modernleşme öncesi ve sonrası syntactic ölçümlerine dair bir çalışmadır. Ek olarak, kent elemanlarının analizi tekniği aynı zamanda modernleşme hareketlerinin, seçilen islam şehirleri üzerinde öncesi ve sonrası etkilerini anlamak için de kullanılmaktadır. Bu araştırmada kent elemanları pazar, cami, hamamlar, ve dini okulları tanımlamaktadır. Böylelikle islam şehirlerinde tarihi merkezin kentsel dokusunu koruma konusunda hangi modernleşme hareketinin daha başarılı olduğuna dair bilgi sahibi olmak da mümkündür. Çalışmanın sonunda nihai amaç olarak, öncesi ve sonrası arasındaki boşluğu doldurmak veya geleneksel kent dokusu ve çağdaş kent planlamasının nasıl mümkün olabileceğine dair öneriler söyleyebilmek mümkün olmuştur. Bütün bahsedilen bu kriterlerin yanısıra, bir diğer amaç da moderleşmeye yönelik konstrüksiyon süreci boyunca, islam şehirlerinde tarihi merkezdeki kentsel dokunun nasıl korunabileceğini de araştırmaktır. Bu araştırmadan ve diğer yapılmış araştırmalardan alınan sonuçlara göre, kentte yeni cadde ve yol inşaat süreci sırasında, kentin geleneksel tasarımını anlamak ve geleneksel kent dokusunu dikkate alarak bir çalışma gerçekleştirmek tarihi merkezlerdeki dokuyu korumak için tek çözüm olarak görünmektedir. Diğer bir deyişle, düz bir bakış açısıyla islam şehirlerinde geleneksel kent dokusunu korumak yerine, geleneksel islami karakteristikleri gözönünde bulundurarak korumaya çalışmak daha anlamlı olacaktır. Böylelikle, çağdaş kentsel gereksinimleri, varolan kültürel dokuya, geçmişten gelen islam kenti kimliğini de koruyarak eklemlemek mümkün olacaktırIn 19th century, due to modernization programs, historical cities faced powerful socio-spatial conversion. New and different urban pattern system was imposed on the historic fabric of the city, while traditional urban structure was created over centuries through cumulative evolvement. The planned demolition of buildings has deeply wounded the body of historic urban fabrics all over the world. During the modern housing projects of the 1960s and later in many countries, the historic parts of the cities were demolished to make open spaces for new buildings; this fact is obvious in urban transformation of cities with Islamic culture too. For example, in city of Yazd (an Islamic Iranian city), grid urban pattern was imposed on the organic structure and not only affected the physical form of historic cities, but also caused many social and economic changes within the traditional life of people. This research uses space syntax as a tool for investigating what modernization meant for Islamic cities; how the modern changes affected the old system specially the structure of meeting places and why is it necessary to preserve the old structure of historical cores in Islamic cities? Is it possible to preserve this structure after urban modernization process? Meeting place in this study refers to Bazaar, Masque, Madrasa (Religious school) and Public bath which are main urban elements of an Islamic city. In order to answer the mentioned questions, two Islamic cities in two different countries (Iran and Turkey) have been investigated; this investigation is made by using Space syntax methodology to compare spatial structure of these cities in before and after urban modernization transformation. The major aim of this research is to find how urban modernization process affected the structure of meeting places in the historic cores of these two Islamic cities. According to the results of the comparison between urban configurational changes of these cities after urban modernization program, it will be possible to answer research question of this study