Tapınma Ritüeli İle İbadet Mekânı Arasındaki İlişkinin Göstergebilimsel Bağlamda Okunması: Cemevi Yapıları

Abstract

Mimarlık sisteminin bir iletişim biçimi ve bir simge olarak ele alınabileceğini gösteren pek çok çalışma vardır. Dil ve görsel imajın bir parçası olan simgeler, semboller kadar yapıların da bir ‘işaret dizgesi’ olması söz konusudur. Bu nedenle hareket ve iletişim için bir sahne gibi ele alınan mekân, dilin bir parçası olarak tartışılır. Dini yapılar; bağlı olduğu din, ibadet ve kültür, coğrafya ve topluluğa göre hem yapısal hem de anlamsal açıdan farklılık gösterebilirler. Bu bağlamda çok tanrılı dinlerde kuttörenler ve tek tanrılı dinlerde litürjiden ve bu dinlerin tapınaklarından, ibadet mekânlarından bahsedilmiş; bunların ışığında ve kendi inanç sisteminin temellerine göre Cemevleri analiz edilmeye çalışılmıştır. Alevi-Bektaşi inancının uygulandığı ve öğrenildiği yer âyin-i cem ya da kısaca cemlerdir. Cemler ‘Cemevi’nde yapılır. Uzun ve içe kapanık bir sürecin sonucunda cemevleri ile yaşam alanları iç içe geçmiş, bir kilise veya cami gibi kendine özgü ve aleni bir mimari üslup oluşturamamasına rağmen cemevleri, ortak birtakım mimari özelliklere ve gizli bir tipolojiye sahiptir. Bu kapsamda öncelikle tarihi Alevi-Bektaşi dergahları anlamsal ve mekansal olarak analiz edilmiştir. 1980’lerde köyden kente göçlerin artmasıyla beraber kentsel kamusal alanlarda, cemevleri bağımsız yapılar olarak ortaya çıkmış ve gereksinimlere cevap verebilecek çağdaş bir çözüm düşüncesi ile, 1996 yılında ilk kez Cemevi Kültür Evi Yarışması açılmıştır. Ödül alan projeler; plan ve kesit düzleminde ve anlamsal olarak analiz edilmiş, son olarak; kent içinde bağımsız birer yapı olarak karşımıza çıkan ve çoğunluğu İstanbul’dan seçilen örneklerden cem salonları analiz edilmeye çalışılmıştır. Bir gösterge olarak Cemevleri, günümüzde ‘cem salonu’ da denilen ‘meydanevi’nin mekansal dinamikleri ve altında yatan sembol repertuarları çıkarılmaya çalışılmıştır.

Today, there are lot of work and research which shows that architecture can be consider as a way of communication and a sign that links architect-object-user/audience. As much as icons and symbols are a part of language and visual images, also buildings are a ‘syntax of signs’. For this reason, space which is considered as a stage of action and communication is discussed as part of the language. The concept of the sacred on the basis of all religions introduces the concept of sacred space. These sacred places (both in monotheistic and polytheistic religions) which have a existential value for the religios people are analyzed with the help of some factors like; liturgy/ritual/worship, orientation, the concept of cosmology/’Axis Mundi’, hierophany and religious myths, cults, sacred geometry, human body, ‘Golden Ratio’, and ‘Gematria’, etc. in 3th Chapter of thesis work. In the Chapter 4, after explaning the history of Alewi/Bektashi faith, origins of it, rituals, important notions and values in Chapter 3, historical dervishes lodges will be analyzed regarding to the from-function-meaning relation. In the 5th Chapter, the projects of the ‘Cem Culture House’ architectural project competition which is organized in 1996 and in the last part of 5th Chapter of thesis, recent examples of the Cem House buildings (most of these examples are elected in Istanbul) in the urban place which emerged a result of need after the migration to urban place will be analyzed with the same form-function-meaning approach.