İç mekan bitirme malzemelerinin üretim ve kullanım süreci çevresel etkileri doğrultusunda seçimine yönelik bir model önerisi

Abstract

Yapıların doğal çevre ve kullanıcılar üzerinde oluşturabileceği olumsuz etkileri en aza indirmek için yapı üretim sürecinde izlenmesi gereken önemli aşamalardan biri, malzeme seçimidir. Özellikle iç mekân bitirme malzemeleri, üretim ve kullanım aşamalarında ortaya çıkan çevresel etkileriyle bu sürecin kritik bir bileşeni olarak öne çıkmaktadır. İç mekân bitirme malzemesi seçimi, birçok kriterin değerlendirilmesini gerektiren karmaşık bir süreçtir. Bu sürecin etkili bir şekilde yönetilmesi, malzemelerin çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılmasını sağlarken, aynı zamanda malzemeden beklenen gereksinimleri karşılayacak şekilde seçilmesine olanak tanımaktadır. İç mekân bitirme malzemelerinin seçiminde ilk önemli adım, malzemelerin üretim sürecine ait çevresel etkilerinin değerlendirilmesidir. Bu süreç; ham madde temini, işlenmesi ve imalatını içeren aşamaları kapsar ve çevresel etkiler üzerinde büyük bir rol oynar. Ancak, yapılan çalışmalarda yaşam döngüsü aşamaları arasında en az incelenen kısımlardan biridir. Bitirme malzemelerinin çevresel etkilerinin değerlendirilebilmesi için birçok yöntem bulunmaktadır. Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (YDD), malzeme seçiminde çevresel etkilerin kapsamlı bir şekilde analiz edilmesini sağlayan, yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biridir. YDD'nin üçüncü aşaması olan Yaşam Döngüsü Etki Değerlendirmesi (YDED) bu çevresel etkilerin hesaplanabilmesine yardımcı olur. Mevcut YDED modelleri, tüm yapı malzemelerine yönelik genel bir yaklaşımla tasarlanmış olup, ülkelerin yerel koşullarını dikkate almakta, farklı subjektif normalleştirme ve ağırlıklandırma yöntemleri kullanmaktadır. Özellikle envanter sonuçlarının analizi, sınıflandırılması ve tanımlanması süreçleri önemli ölçüde zaman ve çaba gerektirmektedir. Bu faktörler, modeller arasında yöntemsel farklılıklara ve belirsizliklere yol açmaktadır. İç mekân bitirme malzemelerinin seçiminde ikinci önemli adım, malzemelerin nitelik performanslarının değerlendirilmesidir. Malzemelerden beklenen nitelikler; yapım ve kullanım süreci ile ilgili niteliklerin yanında, malzeme özelliklerini de kapsamaktadır. Bitirme malzemelerinin nitelik performanslarının değerlendirilebilmesi için birçok yöntem bulunmaktadır. Mevcut yöntemler, tüm yapı malzemelerine yönelik genel bir yaklaşımla tasarlanmış olup, tekrarlı adımlar barındırmakta, her niteliği ele alamamakta ve subjektif hesaplamalar içermektedir. Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) karmaşık ve farklı birimlerde olan birden fazla kriterin değerlendirilmesinde kullanılan bir yöntemdir. Nitelik performans değerlendirmesi için mevcut ÇKKV yöntemlerinden en hızlı, basit, objektif ve şeffaf olan metodun seçilmesi, sonuçlara ulaşmada daha güvenli ve uygulanabilir bir süreç sağlar. İç mekân bitirme malzemelerinin seçiminde üçüncü önemli adım, malzemelerin kullanım sürecine ait insan sağlığına etkilerinin değerlendirilmesidir. Kullanım süreci; kullanım, bakım-onarım ve yenileme gibi aşamaları kapsar ve malzemelerin insan sağlığına etkileri üzerinde büyük bir rol oynar. Bitirme malzemelerinin insan sağlığına etkilerinin değerlendirilebilmesi için bazı yöntemler bulunmaktadır. YDED, bu etkilerin hesaplanabilmesine yardımcı olan, yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Mevcut YDED yöntemleri, malzemelerin içindeki kimyasalların etkilerini dikkate almamakta, bakım ve yenileme gibi süreçleri hesaplamaya dahil etmemekte ve veri eksikliklerinden ötürü birçok belirsizliğe sebep olmaktadır. Malzemelerin içindeki kimyasalları değerlendiren Yeşilekran Risk Değerlendirmesi gibi mevcut yaklaşımlar, sonuçları sayısal olarak sunamamakta ve toplam puan oluşturarak malzemelerin karşılaştırılmasına olanak vermemektedir. Bu tez çalışması kapsamında, iç mekân bitirme malzemelerinin seçimi için üç aşamalı sistematik bir yöntem önerilmiştir. İlk aşamada, malzemelerin üretim süreci çevresel etkilerinin değerlendirilmesi için bir YDED modeli geliştirilmiştir. Orta nokta yaklaşımını esas alan bu modelde, EN 15804 standardında sunulan çevresel etki kategorileri benimsenmiş, etki kategori sonuçları için Çevresel Ürün Beyanı (EPD) veritabanı önerilmiştir. Malzemelerin karşılaştırılabilmesine olanak tanıyan dahili normalleştirme yöntemi, farklı çevresel etki kategorilerinin ortak bir ölçekte ifade edilmesi için kullanılmıştır. Toplam çevresel etki puanlarının elde edilebilmesi için, malzemelerin servis ömürlerine ve modelde 50 yıl olarak kabul edilen yapı servis ömrüne dayanarak, malzemelerin yenilenme sıklık ve yöntemlerine yönelik bağıntılar oluşturulmuştur. İkinci aşamada malzemelerin nitelik performanslarının değerlendirilebilmesi için bir model geliştirilmiştir. Öncelikle yapım ve kullanım aşamasında iç mekân bitirme malzemelerinden beklenen nitelikler belirlenmiştir. Niteliklerin değerlendirilebilmesi için ÇKKV yöntemlerinden MOORA metodu esas alınmış, ağırlıklandırma adımı için Entropi yöntemi benimsenmiştir. Üçüncü aşamada malzemelerin kullanım süreci insan sağlığına etkilerinin değerlendirilmesi için bir YDED modeli geliştirilmiştir. Son nokta yaklaşımını esas alan bu modelde Yeşilekran Risk Değerlendirmesi'nde sunulan etki kategorileri benimsenmiş, etki kategori sonuçları için Pharos veritabanı önerilmiştir. Nitel olarak ifade edilen değerlerin sayısallaştırılması için bir puanlama yöntemi önerilmiş, malzemelerin bakım ve yenilenme davranışlarına yönelik bağıntılar oluşturulmuştur. Çalışmanın sonucunda iç mekân bitirme malzemelerinin seçimi için, fayda-zarar analizinin gerçekleştirilebildiği bir karşılaştırma yöntemi önerilmiştir. Geliştirilmiş olan model, otel yatak odalarında kullanılan boya, seramik karo ve melamin kaplı yonga levha duvar bitirme malzemelerine uygulanmıştır. Örnek çalışmanın sonuçları açıklanmış, modelin yararları, sınırlamaları ve uygulama zorlukları değerlendirilerek öneriler geliştirilmiştir. Bu modelin, küresel ölçekte iç mekân bitirme malzemelerinin seçiminde referans olabileceği öngörülmektedir