19. yüzyıldan günümüze İstanbul eğlence hayatında fasıl

Abstract

Fasıl geleneksel anlamıyla bir Peşrev, bir Kâr, iki Beste, Ağır Semai, YürükSemai ve bir Saz semaisi'nden oluşan eserlerin ardı ardına belirli bir kuralçerçevesinde seslendirildiği icra şekli olarak tanımlanabilir. Osmanlı döneminde,İstanbul ve Anadolu'da fasıl olarak icra edilen türe benzer şekilde, Halep ve Şam'daVasla; Tunus'da Ma'aluf ve Endülüs Arap icralarında Muvashha gibi toplu icrageleneği türleri vardır. Eski yazmalarda ve seyahatnamelerde, bugün bildiğimiz fasılicrasına yakın tanımların bulunduğunu görmekteyiz. Fasıl adını en erken 15.yy'danitibaren görmekteyiz. Fasıl adının geçtiği en eski yazmalardan bir tanesi deDernschwam'ın seyahatnamesidir. Burada Osmanlı'daki fasıl icrasında kullanılanenstrümanlardan bahsedilmektedir. 17.yy'da Fasıl kelimesini Evliya Çelebi'ninseyahatnamesinde görmekteyiz. Fakat bugüne kadar fasıl hakkında yapılan enaçıklayıcı tanım 18.yy'da Kantemiroğlu tarafından Kitâbu ilmi'l-Mûsiki a'la vechi'lhurûfat eserinde yapılmıştır. Bu eserde bugün bildiğimiz fasıl şekline en yakıntanımlamalar bulunmaktadır ve fasıl formu ayrıntılı bir şekilde açıklanmış ve fasıldaokunması gereken formlar ve sıralamaları açıkça belirtilmiştir.19.yy'da ise şarkı formu, popüler olmasıyla beraber fasıl icrasına girmiştir.Şarkı formunun bu dönemden itibaren fasıl icrasında baskın bir şekilde yer almasıylabirlikte fasıl icrası farklı bir kimlik kazanmıştır. Bu icralarda önce Peşrev'lebaşlanırdı ve özellikle şarkı formundan eserler Ağır Aksaktan başlayarak gittikçedaha hafif usullere kadar varan şarkılardan oluşan sözlü eserler, köçekçe vetavşancalar yer alırdı ve genellikle Saz Semaisi veya Oyun Havası, Longa ve Sirtogibi eserlerle son bulurdu. Fasıl icrasını diğer icralardan ayıran en belirgin özellikicranın devamlılık arz etmesidir. Özellikle 19.yy'ın sonlarında açılan ilk gazinolardada fasıl bu şekilde icra edilmeye başlandı. 20.yy'da sözü edilen fasıllar da bu şekildeicra edilirdi.?Toplumdaki genel ve özel değişimler, müziği etkiler?(Bruno Nettl)görüşünden yola çıktığımızda, belki geleneksel icranın değişim nedenlerine ulaşmakmümkün olacaktır. Bir toplumdaki değişim birdenbire ortaya çıkmaz, ancak varolanbir değişim sürecini köşetaşı olarak nitelendirebileceğimiz bazı olaylar veyadurumlar daha da hızlandırır ya da ortaya çıkartır. İstanbul için de aynı şey sözkonusu olmakla beraber, bugün de etkileri süren değişim sürecinin başlangıcını,Osmanlı'da 18.yy sonlarında başlayan Batılılaşma hareketlerine kadardayandırabiliriz.Cumhuriyetin ilk dönemlerinden itibaren büyük toplumsal değişimlerinyaşandığını görmekle birlikte, bu dönemde, fasıl icrasına da etki eden en büyükdeğişim II. Dünya Savaşı sonrasında, 1950'lerden itibaren yaşanmış ve etkileribugüne kadar devam etmiştir. Bu değişimi gazinolardaki programların değişimiyleparalel düşünebiliriz ki gazinolar kapatıldıktan sonra o dönemlerde yapılan fasılicrasının yok olduğuna ilişkin düşünceler oldukça fazladır.1950'lerde ekonomik zorluklar, işsizlik ve eğitim problemlerinden dolayıkırsal kesimden, başta İstanbul olmak üzere şehirlere büyük bir göç yaşandı. Buhareket 1980'lere kadar sürdü ve 80'lerden sonra yeni bir göç dalgası daha yaşandı.İstanbul'da bugün farklı ekonomik ve sosyal kesimden birçok insan yaşamakta ve buinsanların istekleri ve beklentileri her konuda olduğu gibi eğlence yaşamına dayansımaktadır.Fasıl icrası, son yüzyılda genelde dönemin gazino gibi eğlence yerlerindeyapılan bir icra olarak bilinmektedir. Bugün de eğlence yerlerinde icra edilmekleberaber, günümüz fasıl icralarıyla, 1960'lı yıllardaki icralar arasında hatırı sayılır birfark görülmektedir. Bunun nedeni sadece müzikal değişim değildir. Toplumsalanlamda yaşanan değişim, büyük ölçüde toplumu ve dolayısıyla da insanlarıetkilemiş ve toplumun değişen eğlence anlayışına göre şekillenmiş ve bugünkükuralları belirlenmiştir.Bugün fasıl denildiğinde akla gelen kavram, sadece eğlence bazındaolmaktadır. Bu farkı, şehrin Kumkapı, Taksim ve Etiler olmak üzere farklısosyoekonomik ve kültürel altyapıya sahip belirli birkaç bölgesinde yapılan fasıllarıinceleyerek görmek mümkündür. Geleneksel anlamda fasıl icrası ise sadece konsersalonları gibi yerlerde yapılmakta ve bu şekilde yaşatılmaktadır.