İklim değişikliğine mekansal uyumda toprak ekosistem servislerinin rolü: Nilüfer çayı havzası

Abstract

Dünya üzerinde %2'lik bir alanı kaplayan kentsel alanlar, Dünya nüfusunun yarısından fazlasına ev sahipliği yapmaktadır ve bu alanlar, ormansızlaşma ve fosil yakıt kullanımını teşvik eden politikalarla iklim krizini olumsuz yönde etkilemektedir. Buna ek olarak, kentler iklim krizinin sebep olduğu kırılganlıklara karşı da her geçen gün daha duyarlı hale gelmektedir. Toprak sunduğu çeşitli ekosistem servisleri (ES) ile bu bağlamda öne çıkmakta ve sağladığı faydalarla iklim kriziyle mücadelede kentleri daha dirençli hale getirmektedir. Karbon (C) depolama, tarım, su kaynaklarının yönetimi, doğal tehlikelerin kontrolü, ve habitat sağlama ToES'lerin (ToES) öne çıkan faydalarındandır. ToES'lerin iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini minimize etme kabiliyetleri onları uyum ve azaltma stratejileri ve politikaları geliştirmekte önemli araçlar yapmaktadır. İklim krizine karşı kentlerin direncini arttırma yolunda ToES sağladığı faydalar ile mekânsal planlama süreçlerinde yer seçim kararlarında değerlendirilmesi gereken hassas ekolojik alanlardır. Bu çalışmada toprak ekosistem servislerinin iklim değişikliğine uyum kapsamında mekânsal planlama karar süreçlerindeki önemi ve yeri incelenmektedir. Bu bağlamda öncelikle ekosistem servislerinin sağladığı faydalar ve toprak ekosistem servisleri tanımı, sınıflandırılması ve iklim değişikliği ile ilişkisine dair literatür ortaya koyulmaktadır. Çalışmanın bir sonraki aşamasında mekânsal planlama ve ToES ilişkisi ortaya konulmakta ve literatür taramasında ortaya çıkan bulgular Türkiye'deki mevzuat dahilinde değerlendirilmektedir. İncelenen çalışmalar ile ToES ve iklim değişikliği ilişkisinde öne çıkan kavramların (İ-ToES) veri toplama ve analiz yöntemleri tartışılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışmada iklim değişikliğine mekânsal uyum kapsamında planlama aracı olarak İ- ToES'e dayalı çok kriterli yer seçimi uygunluk analizi yaklaşımı sunulmaktadır. Çıkan sonuç bütünleşik ES haritasıyla çakıştırılarak bir değerlendirme yapılmaktadır. Sonuçlar, ToES tabanlı yerleşime uygunluk analizinin, mekânsal karar üretme süreçlerinde etkili bir araç olma potansiyeli taşıdığını göstermektedir. İ-ToES tabanlı yerleşime uygunluk analizi klasik yer seçimi analizlerine göre doğal yapıyı ve onların ekolojik işlevlerini korumada daha rasyonel sonuçlar üretmektedir. Nitekim bu yaklaşım ES'leri değerlendirmede daha başarılı sonuçlar üretmiştir. Bu çıkarım, çalışma alanı olarak seçilen Bursa Nilüfer Çayı Havzsası'nda yapılan örnek alan incelemesi sonucu üretilmiştir. Nilüfer Çayı Havzası, sahip olduğu doğal değerlere rağmen yaşadığı hızlı toprak kaybı ve karşı karşıya olduğu baskılar ile ToES ve mekânsal planlama ilişkisini anlamaya uygun bir araştırma alanı olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte havzalar sahip oldukları toprak yapısı ve ssağladıkları faydalar ile kent planlama için önemli çalışma alanları olmaktadır.