E-öğrenme ortamlarında yansıtıcı öğrenme yaklaşımına dayalı bir denizcilik eğitim modeli önerisi

Abstract

Denizcilik endüstrisi, insan performansı, teknik sistemler, çevresel koşullar, operasyonel baskılar ve örgütsel süreçlerin aynı anda etkileşim içinde bulunduğu karmaşık bir sosyo-teknik çalışma alanıdır. Gemi operasyonları; seyir, makine, yük, emniyet, bakım, denetim ve acil durum yönetimi gibi çok boyutlu süreçlerin eş zamanlı koordinasyonunu gerektirir. Bu nedenle denizcilikte emniyetin sağlanması yalnızca teknik bilgi, prosedür bilgisi veya ekipman yeterliliği ile açıklanamaz. Durumsal farkındalık, risk algısı, karar verme, ekip çalışması, iletişim, dikkat yönetimi, hata farkındalığı ve operasyonel bağlamı doğru yorumlama gibi bilişsel ve davranışsal yeterlikler de emniyet performansının temel belirleyicileri arasındadır. Denizcilerin sahip olduğu bilgi, beceri ve davranış biçimleri yalnızca bireysel performansı değil, gemi üzerindeki ekip çalışmasını, operasyonel verimliliği ve genel emniyet kültürünü doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle denizcilik eğitimi, yalnızca mesleğe girişte tamamlanan bir sertifikasyon süreci olarak değil, meslek yaşamı boyunca devam eden deneyim temelli ve sürekli gelişim odaklı bir öğrenme alanı olarak ele alınmalıdır. Denizcilik sektörünün uluslararası yapısı, farklı kültürlerden, eğitim geçmişlerinden ve deneyim düzeylerinden gelen insan kaynağının ortak standartlar çerçevesinde çalışmasını gerekli kılmaktadır. STCW Sözleşmesi, gemiadamlarının sahip olması gereken asgari yeterlikleri tanımlamakta ve denizcilik eğitimine küresel ölçekte düzenleyici bir temel sağlamaktadır. Bununla birlikte, düzenleyici çerçevelerin varlığı öğrenme tasarımının niteliğini tek başına güvence altına almamaktadır. Özellikle yetişkin denizci öğrenenlerin önceki deneyimlerinin eğitim sürecine nasıl dâhil edileceği, karar verme süreçlerinin dijital öğrenme ortamlarında nasıl görünür kılınacağı, hataların cezalandırıcı değil öğretici bir unsur olarak nasıl ele alınacağı ve teknik bilginin operasyonel bağlamla nasıl ilişkilendirileceği hâlen geliştirilmesi gereken alanlardır. Bu ihtiyaç, denizcilik eğitiminde yalnızca "ne öğretileceği" sorusunun değil, "öğrenenin nasıl deneyimleyeceği, nasıl karar vereceği ve bu karardan nasıl öğrenme üreteceği" sorusunun da önem kazandığını göstermektedir. Son yıllarda dijitalleşme, Endüstri 4.0 etkisi, uzaktan eğitim uygulamalarının yaygınlaşması ve COVID-19 sonrası eğitim alışkanlıklarının değişmesi, denizcilik eğitiminde e-öğrenme çözümlerinin kullanımını artırmıştır. E-öğrenme; zamandan ve mekândan bağımsız erişim sağlaması, farklı coğrafyalardaki denizcilere ulaşabilmesi, maliyet avantajı sunması, kısa ve modüler içeriklerin kullanımına imkân vermesi ve sürekli mesleki gelişimi desteklemesi bakımından önemli bir potansiyele sahiptir. Ancak denizcilik gibi yüksek riskli ve karar odaklı bir alanda e-öğrenmenin yalnızca dijital içerik sunumu, doğrusal ilerleme ve test tamamlama mantığıyla tasarlanması öğrenme derinliğini sınırlayabilmektedir. Çünkü denizcilik operasyonlarında öğrenme, yalnızca doğru cevabı bilmekten ibaret değildir; doğru bilgiyi doğru zamanda, doğru bağlamda ve doğru risk algısıyla kullanabilme kapasitesi de gerektirir. Bu nedenle e-öğrenme ortamlarının öğreneni pasif bir bilgi alıcısı olarak değil, karar veren, kararının sonucunu gören, hatasını değerlendiren ve daha güvenli bir mesleki yaklaşım geliştiren aktif bir özne olarak konumlandırması gerekmektedir. Bu tez, söz konusu ihtiyaçtan hareketle, e-öğrenme ortamlarında yansıtıcı öğrenme yaklaşımına dayalı bir denizcilik eğitim modeli önermektedir. Çalışmanın temel araştırma sorusu, "E-öğrenme ortamlarında yansıtıcı öğrenme yaklaşımı denizcilik eğitim modeline nasıl entegre edilebilir?" biçiminde yapılandırılmıştır. Bu soruya yanıt ararken denizcilik eğitimi, insan faktörü, dijitalleşme, e-öğrenme, simülasyon tabanlı eğitim, yetişkin öğrenmesi, deneyimsel öğrenme ve yansıtıcı öğrenme literatürü birlikte değerlendirilmiştir. Önerilen model, yetişkin denizci öğrenenin deneyimini merkeze almakta ve öğrenmeyi yalnızca bilgi edinimi olarak değil; senaryo, karar, sonuç, yansıtma, alternatif düşünme ve doğru yaklaşım geliştirme döngüsü olarak ele almaktadır. Bu doğrultuda model; senaryo temelli öğrenme, sonuç yaşatma, güvenli hata ortamı, katmanlı ve adaptif geri bildirim, yansıtıcı öğrenme, dikkat yönetimi, asimetrik etkileşim, duygusal-operasyonel baskı entegrasyonu ve çok boyutlu değerlendirme bileşenleri üzerine kurulmuştur. Modelin temel mantığı, öğrenenin gerçek operasyonları temsil eden bir bağlam içinde senaryoyla karşılaşması, kritik karar noktalarında aktif seçim yapması, kararının sonucunu deneyimlemesi, bu sonucu yapılandırılmış yansıtma soruları aracılığıyla değerlendirmesi ve son aşamada doğru yaklaşımı görerek kendi kararıyla karşılaştırmasıdır. Bu yapı, deneyimsel ve yansıtıcı öğrenme yaklaşımlarıyla uyumlu olarak, öğrenmenin yalnızca bir olayın yaşanmasıyla değil, bu olayın analiz edilmesi ve gelecekteki davranışlara dönüştürülmesiyle gerçekleştiği kabulüne dayanmaktadır. Modelde hata, öğrenme sürecinin dışında tutulması gereken bir başarısızlık olarak değil, güvenli eğitim ortamında analiz edilmesi gereken öğretici bir veri olarak ele alınmaktadır. Böylece gerçek operasyonlarda tolere edilemeyecek hataların, kontrollü bir dijital öğrenme ortamında deneyimlenmesi ve anlamlandırılması mümkün hâle gelmektedir. Çalışmada model, kapalı mahal girişlerinde atmosfer ölçüm cihazı kullanımı ve güvenli giriş kararı verme süreci üzerinden geliştirilen vaka temelli bir e-öğrenme modülü ile somutlaştırılmıştır. Kapalı mahal girişleri, denizcilik sektöründe yüksek riskli operasyonlar arasında yer almakta ve hatalı kararlar çoğu zaman ölümcül sonuçlar doğurabilmektedir. Bu tür operasyonlarda yalnızca cihaz kullanımı veya prosedür bilgisi yeterli değildir; atmosfer ölçüm değerlerinin doğru yorumlanması, giriş kararının bağlama uygun verilmesi, riskin normalleşmesine karşı dikkatli olunması, gözetim ve acil durum hazırlığının değerlendirilmesi de kritik önem taşımaktadır. Bu nedenle kapalı mahal girişi, önerilen modelin karar verme, risk algısı, sonuç yaşatma ve yansıtma bileşenlerini gösterebilmesi açısından uygun bir uygulama alanı olarak seçilmiştir. Uygulama örneği, Articulate Storyline yazılımı kullanılarak geliştirilen Dräger X-am 8000 gaz ölçüm cihazına yönelik kısa İngilizce bir e-öğrenme modülü üzerinden sunulmuştur. Modül, cihazın temel özellikleri, sensör yapısı, fonksiyon tuşları, kullanım adımları ve kısa dikkat kontrol görevleri üzerinden yapılandırılmıştır. Öğrenen, modül boyunca yalnızca bilgi okumamakta; cihaz arayüzüyle etkileşime geçmekte, belirli tuşları keşfetmekte, kısa çoktan seçmeli sorulara yanıt vermekte, kelime tamamlama görevlerini gerçekleştirmekte ve belirli noktalarda zaman baskısı altında karar benzeri tepkiler üretmektedir. Operation ve Quick Menu ekranlarında kullanılan pop-up soru katmanları, geri sayım sayaçları, son saniyelerde artan titreşim etkisi, gerilimli arka plan müziği ve dijital uyarı sesleri, öğrenenin dikkatini canlı tutmak ve kontrollü bir operasyonel baskı oluşturmak amacıyla tasarlanmıştır. Bu yapı, modülün yalnızca doğrusal bilgi sunumuna dayanmayan; aktif katılım, mikro değerlendirme, dikkat yönetimi ve yansıtıcı öğrenmeye hazırlık sağlayan bir öğrenme deneyimi sunduğunu göstermektedir. Çalışmanın temel sonucu, yansıtıcı öğrenme yaklaşımının denizcilik e-öğrenmesine senaryo, karar noktası, sonuç, geri bildirim ve yansıtma bileşenleri aracılığıyla bütünleşik biçimde entegre edilebileceğini göstermesidir. Bu yönüyle tez, e-öğrenmenin denizcilik eğitiminde yalnızca dijital içerik sunumu olarak değil, yetişkin denizci öğrenenlerin karar verme, risk değerlendirme, dikkat yönetimi ve deneyimden öğrenme süreçlerini destekleyen andragojik bir mesleki öğrenme ortamı olarak tasarlanabileceğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, önerilen model bu tez kapsamında ampirik olarak test edilmemiştir. Gelecek çalışmalarda modelin farklı denizcilik eğitim konularında, farklı öğrenen gruplarında ve farklı kurumsal bağlamlarda uygulanması; karar doğruluğu, hata sonrası toparlanma, tekrar eden hata örüntüleri ve yansıtma düzeyi gibi göstergeler üzerinden öğrenme analitiği ve rubrik temelli değerlendirme araçlarıyla incelenmesi önerilmektedir.