İstanbul'da dört farklı bölgede bulunan Mimar Sinan eser ve çevrelerinin karşılıklı etkileşimlerinin tarihsel süreç içerisinde incelenmesi

Abstract

Yapı ve peyzaj kavramları birbirlerinden farklı kavramlar olarak görünse de aslında birbirlerini tamamlayan iki kavramdır. Yapılar ve bulunduğu çevrelerin birbirleri arasındaki etkileşimleri kentlerin kimliklerini oluşturmaktadır. Yapı çevresinde bulunan kent peyzajının yapı için önemi ne kadar fazla ise kent dokusu için de önemi büyüktür. Kentlerin tarihsel süreç içerisinde geçirmiş olduğu değişimler, kent dokularının oluşmasında aynı zamanda kent peyzajının değişmesinde de büyük bir etkendir. İstanbul, tarih içerisinde pek çok egemenlik altına girmiştir. Birçok farklı ilçe, farklı uygarlıklar tarafından işgal edilmiştir. Bu işgaller esnasında şehir birçok kez değişim geçirmiştir. Bölgede bulunan ilçeler bundan yoğun bir şekilde etkilenmiştir. Gerçekleşen bu değişim ve gelişmeler ilçelerin ve kentin kimliğinin oluşmasında büyük bir etken olmuştur. Bu çalışmada Mimar Sinan'ın İstanbul'da yapmış olduğu eserlerden, konum ve tarihsel önem gözetilerek seçilen ve 4 farklı bölgede bulunan 13 yapı ve çevresinin geçmişten günümüze kadar geçirmiş olduğu değişimler farklı yöntemler kullanılarak incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler doğrultusunda yapı ve çevrelerinin karşılıklı etkileşimleri birbirinden farklı analizler ile ortaya konmuş ve incelenmiştir. Yapıların kentsel peyzaj üzerindeki etkilerini ve yapı-peyzaj arasındaki karşılıklı etkileşimi ortaya koymak üzere yapılan bu çalışma aynı zamanda açık alan ve kapalı alan arasındaki ilişkiyi de yapılmış olan analiz ve değerlendirmeler ile birlikte gözler önüne serecektir. Araştırma esnasında öncelikle Mimar Sinan'ın hayatı hakkında genel bilgiler verilmiş olup, Sinan'ın geçmişte ne gibi hizmetler yaptığı, nasıl dünyaca ünlü bir mimar olduğu, ne gibi eserler ortaya koyduğu hakkında gerekli bilgiler aktarılmıştır. Daha sonra Sinan'ın eserlerinin bulunduğu bölgeler detaylı şekilde incelenmiş, tarihleri hakkında bilgi sahibi olunmuştur. Eserlerin tarihsel süreci ve yapılara dair gerekli bilgiler detaylı bir şekilde açıklanmıştır. Bölgeler ve tarihleri, geçmişteki yaşanmışlıkları, kentsel kimlikleri hakkında detaylı bilgiler edinilmiştir. Bölgeler hakkında gerekli bilgiler edinildikten sonra analiz ve değerlendirme aşamasına geçilmiştir. Bu analiz ve değerlendirme sürecinde bazı kriterler belirlenmiş, bölgeler bu kriterler doğrultusunda incelenmiştir. Kriterlerin belirlenmesinde; bölgelerin yapısı, eserlerin bulunduğu noktalar, kentsel ve tarihi doku gibi etkenler önemli rol oynamıştır. Erişilebilirlik, görünebilirlik, merkezilik, çevre değişimi, doğal alanlara yakınlık gibi kriterler söz konusu bölgeler için yapılan analizlerde kullanılmıştır. Bu kriterlerin çevrelere olan etkileri detaylı bir biçimde açıklanmış ve şematize edilmiştir. Bölgede bulunan eserlerin çevreye sağladığı katkılar, olumlu veya olumsuz yöndeki etkiler belirlenmiş ve bunların kent dokusuna ve peyzajına etkileri ortaya konmuştur. Ayrıca yapı-peyzaj arasındaki karşılıklı etkileşimlerin nasıl olduğu, birbirlerine ne derece etki etttikleri belirlenmiştir. Değerlendirme süreci kapsamında bölgelerin geçmiş dönem hava fotoğrafı verileri, coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak referans edilmiş ve çevre hakkındaki alanlar sayısallaştırılmıştır. Yapı çevreleri hakkında geçmiş ve günümüz değişimleri, kentsel yapıya getirilen yenilikler ve bu doğrultuda tarihsel mekân kurgusunun değişimleri gözlemlenerek analizler oluşturulmuştur. Genel olarak 1966-2020 tarihleri arasındaki dönemleri kapsayan üç farklı dönemden hava fotoğrafları kullanılmıştır. Geçmiş ile günümüz arasında çok fazla değişim yaşanmış olan bölgeler bu şekilde belirlenmiş ve bu değişimler yapısal noktaların tek tek kategorize edilmesiyle ortaya konmuştur. Yine bölgenin tarihsel ve kültürel dokusu eski Pervititch haritaları ile ortaya konulmuş, bu haritalar bölgelerin geçmiş yaşantıları hakkında söz sahibi olmamıza katkı sağlamıştır. Aynı zamanda bazı yapıların tarihi fotoğraflarından faydalanılarak geçmişteki kentsel mekân kategorileri belirlenmiştir. Çalışmanın ilerleyen kısımlarında bölgelerin DWG çizimleri veritabanından elde edilmiş ve bu çizimler daha sağlıklı bir çevre analizi yapılabilmesi için düzenlenmiştir. Düzenlenen bu çizimler ile depthmapX programı kullanılarak erişilebilirlik, görünebilirlik gibi kriterler göz önüne alınarak çeşitli analizler yapılmıştır. Yapının çevre üzerindeki etkileri ve bölge halkının yapı ile etkileşiminin nasıl olduğu belirlenmiştir. Analizler ile grafikler oluşturulmuş ve elde edilen grafiksel analiz sonuçlarının yapı ve çevresi üzerine etkileri değerlendirilmiştir. Görünebilirlik analizinin daha iyi anlatılabilmesi için farklı programlar kullanılmış ve bu programlar üzerinde silüete dair birkaç çalışma yapılmıştır. Photoshop programında yapının panoramik fotoğrafı üzerinde görünebilirliği vurgulanmış ve çevresindeki peyzaj alanlarının daha iyi anlaşılabilmesi için renklendirme çalışması yapılmıştır. Aynı fotoğraf üzerinde yapı konumu işaretlenmiş olup yine harita üzerinde de aynı renklendirme ve vurgulama çalışması yapılmıştır. Bu çalışma kapsamında bazı bölgelerde diğerlerine nazaran daha fazla değişim olduğu, yapı çevrelerinde iyileştirmeye gidildiği görülmüş ve bu iyileştirmelerde yapının da konumunun katkısı olduğu sonucuna varılmıştır. Yine tarihi değere sahip olan bölgelerde değişimlerin daha çok yapısal alanlara yönelik olup, tarihi çevreye çok fazla uymayan değişiklik yapılmamasına dikkat edildiği de görülmüştür. Yapı-peyzaj ilişkisinin kenti ne denli etkilediği, açık-kapalı alanların birbirleri ile etkileşimleri değişimler sonucunda ortaya konmuştur. Bu sistemlerin bütünlüklerin korunmasının önemi vurgulanmış ve peyzajın kent dokusuna ve yapıya sağladığı katkılar belirlenmiştir. Örnek yapılar baz alınarak bölgeler üzerine yapılmış olan bu çalışma sonucunda elde edilen analizler, veriler ve değerlendirmeler sonucunda Sinan'ın tarihi miras değerindeki eserlerinin tarihsel süreç içerisinde çevrelerine büyük bir etkisi olduğu belirlenmiştir. Bu eserler baz alınarak yapılan çevresel değişimler sonucunda bölgelerde büyük bir ilerleme kaydedildiği görülmüştür. Bu çalışmada yapılan analizlerin, elde edilen verilerin yapılacak olan gelecek araştırmalara da katkı sağlaması amaçlanmaktadır.