Kariyerinin farklı evrelerindeki mimarların sürekli mesleki gelişimi

Abstract

Mimarlık hizmetleri sektöründeki çeşitli paydaşların sürekli mesleki gelişime (SMG) bakışları farklılık göstermektedir. Bireyler için SMG, kişisel ve kariyer hedeflerini yeniden değerlendirmek; konumunu korumak, kişisel gelişim sağlamak ya da iyi bir uzman olarak kimliğinin teyit edilmesi için fırsat anlamına gelmektedir. Çok sayıda yetişkin öğrenme kuramı ve SMG modeli olmasına karşın, tüm bunların mimarlık meslek alanında hangi ölçüde geçerli olduğu, geçerli değilse mimarların kariyer süreçlerinde ne tür öğrenme deneyimleri yaşadıkları konusunda literatürde derin bir boşluk bulunmaktadır. Mimarların kariyer evrelerine göre değişen SMG etkinliklerine katılımlarında ihtiyaç, motivasyon ve engellerinin anlaşılması, yetişkin öğrenme kuramlarının genel çerçevesinin kavranması, mimarlara yönelik etkin bir SMG modelinin oluşturulması için önem kazanmaktadır. Bu tez çalışmasında mimarlık mesleğine yönelik bir SMG kuramsal çerçevesi oluşturulması hedeflemiştir. Tez çalışmasının ilk adımında Türkiye genelinde sektörde farklı alanlarda çalışan tüm mimarları kapsayacak şekilde tasarlanan "Mimarlık Hizmet Sektöründe Sürekli Mesleki Gelişim" anketi yapılmıştır. Mimarların sektörde kariyer evrelerine göre farklı tutum ve davranış sergilediklerini ortaya koyan anket çalışmasının bulguları Türk mimarlarının SMG perspektiflerine yönelik keşfedici bir analiz olarak yayınlanmıştır (Yalçınkaya Çalışkan, F & Acar, E. , 2016). Tez çalışmasının ikinci adımında ise mimarlıkta kariyer ve SMG ilişkisini kavramak adına sektörde serbest çalışan mimarlarla kariyer ve SMG üzerine derin görüşmeler yapılmıştır. Akademide, kamuda ya da büyük kurumsal firmalarda çalışan mimarlar genel olarak kariyer evreleriyle mesleki bilgi ve becerilerini görünür kılan ünvanlara sahip olabilirken, mimarın temel görevi olan tasarım ve yapı üretimi işiyle uğraşan "serbest çalışan" mimarların kariyer evrelerine benzer anlamda atıf yapacak herhangi bir tanım bulunmamaktadır. Öte yandan serbest çalışan mimarlar için kariyer evrelerinin nasıl tanımlanabileceğine dair literatür de oldukça sınırlıdır. Mimarlık mesleğine özel kariyer evreleri nasıl oluşmaktadır sorusuna yanıt aramak amacı çalışamanın bir sonraki adımında sektörde serbest çalışan diğer anlamda Büro Tescil Belgesine sahip onbir mimarla derin görüşmeler yapılmıştır. Toplam beş sorudan oluşan görüşme protokolü kariyerlerinin dönüm noktaları, SMG etkinlikleri, motivasyonları, bariyerleri ve yaşamboyu öğrenme yaklaşımlarına ait sorular içermektedir. Katılımcıların mesleki hikayeleri üzerinden elde edilen bulgular ana ve ara başlıklar altında toplanarak, görüşme özetleri ve balık kılçığı diyagramları çıkarılmıştır. Her iki çalışmanın da mimarlık mesleğine özel bir SMG kuramsal çerçevesinin olması gerektiğine dair güçlü bulgular içerdiği gözlemlenmiştir. Tez çalışmasının üçüncü adımında önceki çalışmadan elde edilen bilgiler doğrultusunda kariyerinin farklı evrelerindeki farklı deneyime sahip gönüllü katılımcılardan oluşan odak grup çalışması yapılmıştır. Bu grupların içinde serbest çalışan, akademisyen, kamuda çalışan ve SMG yürütücüsü, planlayıcısı gibi farklı görevleri olan mimarlar da yer almıştır. Toplam beş gruptaki katılımcılara "mimarların kariyer evrelerini dikkate alan bir SMG kurgusu nasıl olmalıdır?" sorusu yöneltilmiştir. Çalışmanın çıktısı olarak kariyer evrelerine göre ayrımı yapılmış her bir gruptan zihin haritaları istenmiştir. Katılımcıların oluşturdukları zihin haritaları önce gruplar bazında daha sonra ortak başlıklar çerçevesine alınarak SMG kurgusuna yönelik neden sonuç grafikleri çıkartılmıştır. Mimarlıkta SMG'yi farklı perspektiften alan bu üç çalışma, ortak bir üst başlık olarak tanımlabilecek "öğrenen merkezli" yaklaşımla planlandığı için bulguları da tıpkı bir yapboz gibi farklı fakat tamamlayıcı olmuşlardır. Tez çalışmasının dördüncü adımında ise SMG'nin öğrenen tarafından ele alınan üç çalışmadan sonra, çalışmayı derinleştirmek ve kavramsal çerçeveyi bütünsel bir bakış açısıyla ele almak amacı ile çeşitli üniversite ve meslek odası SMG yürütücüleri ve karar vericilerinin katıldığı diğer bir deyişle "eğitim planlayan/veren merkezli" bir çalıştay düzenlenmiştir. Yarı yapılandırılmış bu çalıştayda katılımcılar etkin ve sürdürülebilir SMG yapısı üzerinde tartışmışlardır. SMG yapısına ait bileşenleri izledikleri yöntemleri, avantaj ve dezavantajlarını dile getirmişler, kendi deneyimleri üzerinden kazanımlarını paylaşmışlardır. Bu paylaşımlar yapbozun dördüncü parçası olarak tez kapsamında mimarlara yönelik SMG kuramsal çerçevesinin oluşturulmasına katkı sağlamıştır. Tüm çalıştay süreci kayıt altına alınmış, deşifre edilmiştir. Tez çalışması kapsamında elde edilen bulgular literatürde belirtilen kariyer evrelerinın, mimarlık mesleğindeki kariyer evreleriyle uyumlu olduğunu göstermiştir. Öte yandan mimarlık mesleğinin doğası gereği teknik ve sanatsal yönleri kapsaması, hızla değişen araçlar, malzemeler ve üretim yöntemleri ile birlikte mimar profilinin sürekli gelişim gösteren yapısı sonucu, literatürden gelen tek tip bir SMG modeli yerine mesleğe özgü, daha esnek ve etkinlik temelli hibrid bir yapıya ihtiyaç olduğu sonucuna varılmıştır. Bu doğrultuda, tez kapsamında yapılmış bulgular doğrultusunda mimarlık mesleğine özgü SMG kuramsal çerçevesi oluşturulmuştur. Tez çalışmasının beşinci adımı olarak geliştirilen SMG kuramsal çerçevesi mimarlık alanında eğitim veren akademisyenlerden oluşan bir odak gruba sunularak geçerlilik çalışması yapılmıştır. Hibrid olarak gerçekleştirilen çalışmada katılımcılar geliştirilen modeli tartıştışmışlardır. Kayıt altına alınarak, deşifre edilen çalışma ortak başlıklar altında düzenlenerek, önerilen SMG kuramsal çerçevesi geliştirilmiştir. Temel amacı "literatürde tanımlanan kariyer evreleri ile mimarlık meslek pratiğinin bileşenleri farklılık gösteriyor mu?" ve "kariyer evrelerini dikkate alan, mimarlık mesleğine özgü bir SMG çerçevesi nasıl kurgulanmalıdır?" sorularına cevap arayan bu çalışmanın sonucunda, kariyerlerinin farklı aşamalarındaki tüm aktörleri (mimarlar, eğitmenler ve SMG yürütücüleri gibi sürece dahil olan paydaşları) kapsayan sürdürülebilir bir SMG çerçevesi tasarlanmıştır. Tasarlanan kuramsal çerçeve, literatür ve bulgular doğrultusunda hedef kitlesi, kariyer evreleri, SMG modelleri, öğrenme teorileri ve yetişkin eğitimi gibi ayırt edici belirleyici bileşenlerin yer aldığı, öğrenme istemleri, tanımlayıcı bileşenler, isteme yönelik aktarım, öğrenme deneyimi ve öğrenme deneyimi kazanımları gibi temel adımlar üzerinden yapılandırılmıştır. Sonuç olarak tez kapsamında geliştirilen mimarlık mesleğine yönelik SMG kuramsal çerçevesinin, mimarlık alanında SMG etkinlikleri düzenleyen kurum ve kuruluşlara rehberlik etmesi, mimarlıkta sürekli mesleki gelişime yönelik yasal düzenlemelerin oluşturulmasına katkı sağlaması ve etkinliklerin geçerliliği ile ulusal ve uluslararası akreditasyon süreçlerine yönelik çalışmalar için bir temel oluşturması amaçlanmıştır.