Osmanlı/Türk makam müziği tarihinde kültürel bir figür Ali Ufki Bey

Abstract

Bu tez çalışması, erken modern dönem Osmanlı/Türk makammüziği tarihinde kültürel bir figür olarak Ali Ufki Bey'in çok katmanlı entelektüel ve müzikal kimliğini tarihsel bağlam ve müzikal açıdan yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Yaklaşık yirmi yıl boyunca Osmanlı Sarayı'nda görev alan Ali Ufki Bey, yalnızca bir müzik adamı değil; bir poliglot, çok kültürlü entelektüel bir figürdür. Onun hem yaşadığı çağda hem de günümüz kültürel ve akademik çevrelerinde çok yönlü entellektüel f bir igür olarak değerlendirilmesi, bu çalışmanın temel çıkış noktasını oluşturmuştur. Polonya-Lehistan kökenli Bobovski'nin, Osmanlı'daki adıyla Ali Ufki Bey'in kaleme aldığı üç müzik yazması (Mecmûa-i Sâz ü Söz, Turc 292 ve Mezmurlar) müzik alanındaki kültürel üretiminin başlıca örnekleridir. Bu eserler yalnızca müzikal repertuvar aktarımı sağlamakla kalmaz; aynı zamanda Batı müzik notasyonu ile Osmanlı makam müziğinin teknik unsurlarının, sembolik düzeyde dahi olsa, 'yeni' ve melez bir müzik dili kurgusu içinde temsilinin örneklerini ortaya koyar. Yazmaların her biri, farklı düzeylerde kültürel uyarlama ve çokkültürlü temsil örnekleri sunar. Tezin ikinci bölümünde tarihsel arka planı oluşturmak amacıyla, tarih disiplininde kabul gören 'erken modern dönem' kavramı kullanılmış ve Osmanlı'nın çok kültürlü yapısına işaret eden bir çerçeve kurulmuştur. Ali Ufki Bey, bu yapının içinde yalnızca müzik, dil ve teoloji alanlarındaki beceri ve yetkinlikleriyle değil; aynı zamanda kültürel etkileşim alanlarının aktif bir unsuru olarak değerlendirilmiştir. Özellikle 17. yüzyıl Osmanlı İstanbul'u ile Avrupa arasında süregiden kitap transferi süreçlerinde adeta aranan bir isim hâline gelmiş; bu yönüyle 'örtük bir kültürel ağ' içinde yer alan, entelektüel bağlantılar ve bilgi aktarım süreçlerinde etkin rol üstlenmiş bir figür olarak öne çıkmıştır. Bu kapsamda, Ali Ufki Bey'in İstanbul'daki kültürel ve entelektüel etkileşim alanlarındaki konumu ele alınmış; onun, erken modern dönem 17. yüzyıl Osmanlı İstanbul'unda belirgin şekilde görünür olan bir 'aydın tipinin' karakteristik özelliklerini taşıdığı vurgulanmıştır. Osmanlı tarihçisi Cemal Kafadar'ın bu tipolojiyi tanımlamak üzere geliştirdiği 'Çelebiler Çağı' kavramı çerçevesinde, Ali Ufki Bey'in de bu sembolik figürlerden biri olarak değerlendirilebileceği öne sürülmüştür. Tezin üçüncü bölümünde, Ali Ufki Bey'in Bobovski olarak yaşadığı dönemde Polonya'daki muhtemel yaşamı ve eğitimi, Osmanlı esareti ve sonunda özgürlükle sonlanan yaşam serüveni tarihsel kaynaklar doğrultusunda yeniden analiz edilmiştir. Ufki'nin biyografisine dair mevcut literatür, bu bölümde yöntem açısından yeni bir bakışla ele alınmıştır. Polonyalı yaşamından bahsederken Bobovski, Osmanlı'daki yaşamından söz edilirken Ali Ufki Bey şeklinde bilinçli bir ayrıma gidilmiş, onun iki kültürlü yaşamına vurgu yapılmak istenmiştir. Bu yaklaşım içinde, mevcut biyografi literatürü, kendisinden öğrendiklerimiz ve onu tanıyanların aktardığı bilgiler şeklinde tasnif edilmiş, eleştirel bir bakışla yeniden yorumlanmıştır. Bölüm kapsamında Ufki'nin Polonyalı Wojciech'ten Osmanlı'nın Ali Ufki Bey'ine 'dönüşümü' tarihsel açıdan kronolojik olarak irdelenmiş; özellikle net şekilde bilinmeyen birkaç noktanın altı çizilmiştir. Bu noktalardan, esaretinin Edirne Sarayı bölümünün yeterince aydınlatılamadığı ve bu düğümün yeni tarihsel bulgular ışığında çözümlenmesinin, Ali Ufki Bey'in yaşam serüveninin kronolojik açıdan bilinmezliklerine ışık tutabileceği değerlendirilmiştir. Öte yandan, Bobovski iken almış olduğu muhtemel eğitimin menşei, içeriği yeni tarihsel veriler ışığında çözümlenmeye çalışılmıştır. Edinilen bulgular doğrultusunda, Polonya eğitim sisteminin, ağırlıklı olarak Cizvit tarikatı ve bu yaklaşıma bağlı okullar tarafından domine edildiği sonucuna ulaşılmış; eğitim müfredatında ve özellikle müzik eğitiminde baskın olan İtalyan etkisine dikkat çekilmiş, Bobovski'nin bu okullardan birinde eğitim görmüş olma olasılığına değinilmiştir. Öte yandan ikinci bir olasılık olarak, Polonya'daki soylu ailelerin büyük malikânelerinde çocuklarına çok dilli ve çok yönlü bir eğitim sağladıkları hatırlatılmış; Bobovski'nin de böyle bir ortamda yetişmiş olabileceği güçlü ihtimaller arasında gösterilmiştir. Tezin eser analizleri bölümünde, Ali Ufki Bey'e atfedilen yedi saz eseri detaylı biçimde incelenmiştir. Feldman'ın dönemlendirme kriterlerine göre yapılan analizlerde, bu eserlerin 17. yüzyıl Osmanlı müzik diliyle biçimsel uyumu tartışılmış; Londra ve Paris yazmaları arasında notasyon ve yapı farklılıkları değerlendirilmiştir. Londra yazmasının sistematik yapısı, Paris yazmasının ise Batı müziğine yakınlık gösteren semboller içermesi dikkat çekici bulunmuş; özellikle Mezmur çevirilerinde kültürel aktarıma dair yöntemsel tutum irdelenmiştir. Bu çalışmada kültürel yetkinlik, kültürel ve sosyal sermaye, teolojik çerçeveleme, örtük ağ ve Çelebiler Çağı gibi kavramsal araçlara yer verilmiştir. Ancak bu kavramlar, tez boyunca kuramsal bir temel oluşturmak amacıyla değil; yalnızca pragmatik ve işlevsel bir yaklaşımla, analitik açıklama gücünü pekiştiren araçlar olarak kullanılmıştır. "Osmanlı/Türk Makam Müziği Tarihinde Kültürel Bir Figür: Ali Ufki Bey" başlıklı bu tez çalışmasında Ali Ufki Bey'in entelektüel kimliği, üretim biçimleri ve içinde bulunduğu tarihsel bağlamın disiplinler arası ve çok yönlü bir bakış açısıyla değerlendirilmesi gerektiği ortaya konmuştur. Ufki'nin çokkültürlü ve çokkatmanlı entelektüel kimliğini anlamaya yönelik bütüncül bir metodolojik çerçevenin geliştirilmesi gerekliliği ise, tezin ulaştığı en temel sonuçlardan biri olarak değerlendirilmektedir.