17. yüzyılda Çanakkale Boğazı ve kıyı yerleşimlerinin tasviri

Abstract

17. yüzyılda Çanakkale Boğazı jeopolitik konumu itibariyle hem İstanbul'a siyasi amaçlarla gelen diplomat ve elçilerin, hem Osmanlı liman kentlerinde ticaret yapmak isteyen tüccarların, hem de Doğu Akdeniz Seyahati kapsamında Osmanlı coğrafyasının önemli yerlerini görmek isteyen seyyahların rotasında yer almıştır. Ancak bu rotada sadece geçiş bölgesi olarak algılanmamış; yoğun biçimde tasvir edilen bir yer haline gelmiştir. Çalışmanın amacı, 17. yüzyılda Çanakkale Boğazı ve kıyı yerleşimlerinin neden ve nasıl tasvir edildiği, bu dönemde bölgenin nasıl algılandığı sorularına yanıt bulmaktır. Bu amaçla, 17. yüzyılda Çanakkale Boğazı açısından zengin bir kaynakça sunan seyahatname ve gravürlerin incelenmesi çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Günümüze ulaşan yapılar dışında, yapılı çevrenin 17. yüzyıldaki durumuna yönelik veri sunan kaynaklar oldukça kısıtlıdır. Bu nedenle söz konusu tasvirler hem belge niteliği potansiyeli taşıması; hem de üreticisinin mekâna dair algısı hakkında fikir vermesi nedeniyle önemlidir. Ancak doğru yorumlara ulaşabilmek için oldukça öznel bir yanı olan bu üretimlerin detaylı bir şekilde incelenmesi ve üretildiği bağlam çerçevesinde tartışılması gerekmektedir. Bu doğrultuda çalışmanın ikinci bölümünde öncelikle 17. yüzyıl Akdeniz Dünyası'nın siyasi ve kültürel ortamı hakkında kapsamlı bir bilgi verilmiştir. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı ile ilişkilerine, değişen ekonomik ve siyasi dengelere değinilmiştir. Ayrıca 17. yüzyılda yaşanan kültürel gelişmelerin, seyahatlere ve görsel temsillere etkisi tartışılmıştır. 17. yüzyıl, gerek Avrupa'da gerek Osmanlı İmparatorluğu'nda birçok krizin yaşandığı bir dönemdir. Ancak tüm bu krizlere rağmen bu dönemde önemli teknik, bilimsel ve kültürel gelişmeler yaşanmıştır. Coğrafya bu gelişmeler açısından oldukça zengin bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Batı'da çeşitli ülkelerin haritalarını içeren Atlas Maior 1665 yılında tamamlanırken, Osmanlı İmparatorluğu'nda Katip Çelebi, bir coğrafya eseri olarak tanımlanabilecek Cihannüma'yı yazmıştır. Bu dönemde basin yayın olanaklarının artmasıyla, harita çizimleri ve manzara resimlerinden oluşan kısa açıklamalı albümler üretilmiştir. Ayrıca Batılı aydınlar arasında "seyahat" önemli bir kültürel faaliyet olarak benimsenmiş; seyahatnameler çok okunan türler arasına girmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun en özgün isimlerinden biri olan Evliya Çelebi, 10 ciltlik Seyahatname eserini bu dönemde tamamlamıştır. Çalışmanın bu bölümü Osmanlı İmparatorluğu'nun 17. yüzyıldaki durumunu değerlendirmek, tasvirlerin üretildiği ortamı ve eserlerin hitap ettiği kitleyi anlamak açısından kapsamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, 17. yüzyıl öncesinde üretilen seyahatname ve gravürler hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çanakkale Boğazı'nın metinlerde ve görsel temsillerde ön plana çıkma nedenleri ve bu tasvirlerde nasıl yer aldığı seçilen örnekler üzerinden incelenmiştir. Bu örneklerin 17. yüzyıldaki bilgi birikimine etkisi ve tasvirlerin niteliği tartışılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde ise Batılı seyyahların yazdığı seyahatnameler değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda seçilen 15 eser, tez kapsamında belirlenen şablon çerçevesinde gözlem tarihine göre sıralanarak incelenmiştir. Belirlenen şablonun ilk başlığında, seyyahın kimliği, seyahat amacı ve seyahat rotasının yanı sıra; seyahatnamenin kime ithaf edildiği ve eserin kurgusu, dili ve yazılma amacı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci başlıkta ise seyyahın Çanakkale Boğazı ve kıyı yerleşimlerine dair gözlemleri sırasıyla "Çanakkale Boğazı", "Kıyı Yerleşimleri ve Adalar", "Antik Yerleşimler", "Savunma Yapıları" ve "Diğer Yapılar" alt başlıklarında detaylı olarak incelenmiştir. Üçüncü başlıkta eserde yer alan gravürlerin değerlendirilmesi yapılmıştır. Dördüncü ve son başlıkta ise seyahatin odak noktaları ve değerlendirmesi yapılmıştır. Çalışmanın diğer eserlerden farklılaşan yönleri ve sunduğu veriler tartışılmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde, 17. yüzyılda üretilen ve Çanakkale Boğazı ve kıyı yerleşimlerine yönelik içerik sunan albüm ve atlaslar incelenmiştir. Bu bölümde 7 ayrı yazar/gravür sanatçısına ait çalışmalar detaylı olarak ele alınmıştır. Bu doğrultuda gravürün niteliği, yer aldığı eserin bağlamı, çeşitli baskılar arasındaki farklar ve eserde faydalanılan kaynaklar değerlendirilmiştir. Tespit edilen benzer gravürlerin birbiri ile ilişkisi ve üretim ağı tartışılmış; gravürlerin muhtemel referans noktaları konusuna açıklık getirmek amacıyla incelenen seyahatnamelerde yer alan görsel temsiller ile karşılaştırmaları yapılmıştır. Ayrıca dijital arşivlerde yapılan taramalar sonucu tespit edilen anonim Çanakkale Boğazı gravürleri ve 1686 yılından sonra Fransız uzmanların ürettiği boğaz panoramaları elde edilen veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çanakkale Boğazı ve Kıyı Yerleşimlerinin Osmanlı Kültür Dünyası'nda nasıl tasvir edildiği ve bu tasvirlerin 17. yüzyıldaki örnekleri, çalışmanın altıncı bölümünde ele alınmıştır. Bu bölümde ilk olarak Pîri Reis'in Kitâb-ı Bahriye Baskılarında Çanakkale Boğazı'nın temsili ve gravürlerin 17. yüzyıldaki baskıları üzerinde durulmuştur. Daha sonra Kâtib Çelebi'nin Cihannüması'nda Çanakkale Boğazı ve kıyı yerleşimlerinin temsiline yer verilmiştir. Son olarak bölge hakkında detaylı veriler sunan Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi, dördüncü bölümde kullanılan şablon yardımıyla incelenmiştir. Çalışmanın değerlendirme bölümünde tasvirlerin belge niteliği, 17. yüzyıl mimarlık tarihi literatürüne potansiyel katkısı açısından tartışılmış; incelenen kaynakların sunduğu farklı bakış açıları karşılaştırılmıştır. İlk olarak tasvirlerin belge niteliği şehir ve yapı ölçeğinde belirlenen başlıklarla, mevcut literatür kapsamında tartışılmıştır. Çanakkale Boğazı'na farklı bakış açılarının ele alındığı ikinci ana başlıkta ise Batılı seyyahlar ve Evliya Çelebi'nin gözünden yere dair tespit edilen benzerlikler ve farklılıklara değinilmiş; bu benzerlik ve farklılıkların nedenleri üzerinde durulmuştur. Çanakkale Boğazı'nın görsel temsillerinin yüzyıl boyunca nasıl ve neden değiştiği üzerine bir değerlendirme yapılmıştır. Yapılan değerlendirme doğrultusunda, Çanakkale Boğazı'nın söz konusu eserlerde sıklıkla yer almasının nedenleri fiziksel, siyasi ve kültürel olarak üç ana başlık altında açıklanmıştır. İlk olarak boğazın değişken akıntısı ve rüzgâr yönü nedeniyle, seyyahların boğazı tek seferde geçemediği ve çeşitli duraklarda beklemek zorunda kaldığı tespit edilmiştir. Bu süreçte uygun liman, konaklama ve erzak temini sunması nedeniyle Bozcaada, Yenişehir Burnu ve Gelibolu önemli uğrak noktalar olarak karşımıza çıkmaktadır. İkinci olarak Çanakkale Boğazı kıyılarının kültürel ve tarihi zenginliği ilk dönemlerden itibaren Akdeniz tasvirlerinde yer almasında etkili olmuştur. 17. yüzyılda antik dönem eserlerinin bilinirliği, Batı'da gelişen yayın sistemi ve aydınların benimsediği hümanist yaklaşım sayesinde daha geniş bir tabana yayılmıştır. Bu nedenle boğazdan geçen çeşitli mesleklere mensup seyyahlar, Homeros, Vergilius, Strabon ve Plinius gibi antik dönem yazarların tasvir ettiği yerleşimlerin izlerini gördükleri kıyılarda aramaktan çekinmemiştir. Birçok seyyah tarafından ziyaret edilen Troya kalıntıları ise dönem boyunca ayrı bir literatür oluşturacak kadar yoğun şekilde tartışılmıştır. Bu dönemde antik kalıntılara yönelik artan ilgi sonucu seyyahlar, antik döneme ait madalyon, yazıt ve heykel gibi küçük ölçekli parçaları beraberinde götürmüştür. Çanakkale Boğazı kıyıları ve çevresinin bu dönemde tasvirlerde sıklıkla yer almasının üçüncü nedeni ise bölgenin bu dönemde güncel siyasi ve askeri gelişmelere tanıklık etmesi ve İstanbul'un savunma hattında yer almasıdır. Çanakkale Boğazı, dönemin birçok yazar ve seyyahının ifade ettiği gibi "İstanbul'un kapıları" olarak algılanmıştır. Bu algı, kalelerin tasvirinin önemini arttırmıştır. 1657 yılında Venedik deniz kuvvetlerinin Girit Seferleri kapsamında Çanakkale Boğazı'nı abluka altına almasının, 1657 yılı itibariyle alt metninde Kutsal İttifak çağrısı olan ve boğaz tasviri içeren birçok albümün üretilmesinde rolü olduğu düşünülmektedir. Sonuç olarak hem nicel gözleme önem veren, hem de tarihi kaynaklara hâkim olan fakat bu kaynakları eleştirel bir gözle değerlendiren seyyahların bölgeyi daha detaylı değerlendirdiği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, seyahatname yazarları/ekibi tarafından üretilen gravürlerin, sıklıkla metinde yer almayan mimari detaylar sunduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle söz konusu yazılı ve görsel tasvirlerin kent ve mimarlık tarihi açısından daha nitelikli veriler ürettiği anlaşılmaktadır. Çanakkale Boğazı'nın belge değeri açısından en nitelikli tasvirleri, sırasıyla Fransız ve İngiliz seyyahlar tarafından üretilmiştir. Bu durumun en önemli nedenlerinden biri yüzyıl boyunca söz konusu ülkelerle görece sorunsuz bir düzlemde ilerleyen diplomatik ve ticari ilişkilerdir. Ayrıca kralların bu dönemde kurulan akademilere ve bilimsel araştırmalar yapan seyyahlara destek olması gözlemlerin süresini ve niteliğini arttırmıştır. Bu bağlamda gelişen zengin literatür, sonraki seyyahlar için yol gösterici olmuş ve tartışma alanı açmıştır. Birebir gözlemler sonucu üretilmediği düşünülen gravürlerin yer aldığı albüm ve atlaslarda ise yerin güncel durumundan ziyade bölgenin antik dönemine odaklanıldığı tespit edilmiştir. Bu çalışmaların sayısı özellikle 1657 yılında gerçekleşen Osmanlı-Venedik Deniz Savaşı ve başarısızlıkla sonuçlanan 1683 Viyana Kuşatması sonrasında artmıştır. Bu nedenle söz konusu çalışmaların okuyucuya bilgi verme amacının dışında, siyasi bir propaganda aracı olarak kullanıldığı düşünülmektedir. Bu bağlamda üretilen temsiller, Batı'da Osmanlı İmparatorluğu'na yönelik kamuoyu algısını şekillendirme konusunda etkili olmuştur