İstanbul Tarihinde Bankacılık Faaliyetlerinin Gerçekleştiği Yapılar

Abstract

Bu yüksek lisans tezinde, Bizans ve Osmanlı imparatorlukları dönemlerinde İstanbul’un ekonomik, mimari ve kentsel değişiminin, bankacılık faaliyetlerinin gerçekleştiği yapılar incelenerek ortaya konması amaçlanmaktadır. İstanbul’un geçirdiği mimari ve kentsel değişim Bizans İmparatorluğu, Batılılaşma öncesi Osmanlı İmparatorluğu ve Batılılaşma sonrası Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere üç farklı bölümde incelenmiştir. Bankaların ortaya çıktığı batılılaşma dönemine kadar bankacılık faaliyetlerinin çok farklı niteliklere sahip mekanlarda ve yapılarda yürütüldüğü görülmektedir. Bizans İmparatorluğu’nda bankacılık faaliyetleri ticaretin canlı olduğu ana yollar, limanlar ve pazar yerleri gibi kentsel mekanlardaki tablalar üzerinde ya da dükkanlarda gerçekleşmektedir. Buna karşılık, Osmanlı İmparatorluğu’nda ekonomik yapı ve dini yasaklar nedeniyle bankacılığa getirilen kısıtlamalar, bankacılığın esnaf dükkanları, ticaret hanları ya da bedestenler gibi esasen başka işlevlere sahip yapılarda çoğunlukla gizli saklı yürütülmesine neden olmuştur. Batılılaşma ile birlikte bankacılığın önem kazanması bankerlerin faaliyetlerini arttırmış ve bankaların kurulmasına neden olmuştur. Bu dönemde bankacılık faaliyetleri için inşa edilen yapıların çok az bir kısmı banka yapısıdır. Bankerlerin ve bankaların büyük çoğunluğu, Batılılaşma döneminde gelişen yeni bir yapı tipi olan, büro hanlarında faaliyette bulunmuştur. Bankerler ve bankaların kullanımındaki büro hanları ve banka yapıları İstanbul’un Batılı görünümünün oluşmasında çok önemli bir rol oynamıştır. Bizans İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerinde bankacılık yapılarının incelenmesi sonucunda, yapı ölçeğinde bir süreklilik gözlenememekteyse de bu yapıların yer aldığı Haliç’in İstanbul ve Galata kıyılarının birer ticaret ve finans merkezi olma özelliklerini Cumhuriyet dönemine kadar az ya da çok sürdürdükleri ve siyasi ve ekonomik değişimlerden nasıl etkilendikleri açıkça ortaya konabilmektedir.

This dissertation aims to display economic, architectural and urban transformation of Istanbul in the era of Byzantine and Ottoman empires through examination of the buildings in which banking activities took place. The architectural and urban transformation of Istanbul is analyzed in three different eras as Byzantine Empire, Ottoman Empire before the Westernization and Ottoman Empire after the Westernization. It occurred that, until the Westernization when the banks appeared, banking activities were performed at places and in buildings which had very different features. In the Byzantine Empire, banking activities were carried out on the tables or in the shops in commercial zones such as main streets, harbors and market places. On the contrary, in the Ottoman Empire, the restrictions to banking due to economic structure and religious prohibitions caused the banking activities to be performed surreptitiously in the buildings like craftsman shops, commercial hans and bedestans which mainly served another function. Along with the Westernization, rise of the importance of banking increased the activities of bankers and led to the establishment of the banks. In this era, very few of the buildings constructed for the banking operations were bank buildings. Most of the bankers and banks performed in office buildings (office hans) which were a new building type developed in the Westernization period. These office hans and bank buildings played an important role in the formation of a Western appearance of Istanbul. As a result of the examination of the buildings in which banking activities took place, we can observe the continuity of financial sectors at the two shores of Golden Horn at the Istanbul and Galata sides whereas the form of the buildings themselves changed through history.