Dünya'da kutup araştırma faaliyetleri ve Türkiye için optimum kutup araştırma birimi işletme modeli

Abstract

Bu tez, küresel ölçekte artan kutup araştırmalarının dinamiklerini inceleyerek, Türkiye için en uygun kutup araştırmaları birimi işletme modelini belirlemeyi amaçlamaktadır. Antarktika ve Arktik bölgeleri; iklim değişikliği, doğal kaynaklara erişim, yeni deniz yolları ve bilimsel iş birlikleri açısından stratejik bir öneme sahiptir. Türkiye'nin bu alanlardaki çıkarlarını etkin şekilde koruyabilmesi, güçlü bir kurumsal yapı ile mümkündür. Tezin ilk bölümünde, Türkiye'nin kutup araştırmalarına ilişkin tarihsel gelişimi üç aşamada ele alınmıştır: bireysel çalışmalar dönemi, akademik yapılanma dönemi ve kurumsal himaye dönemi. Bu süreçte İstanbul Teknik Üniversitesi'ne bağlı PolReC ve TÜBİTAK MAM bünyesindeki KARE gibi öncü kurumların kurulması ele alınmıştır. Ancak mevcut yapılar, politika oluşturma, bütçe yönetimi ve uluslararası temsil açısından sınırlı bir etki alanına sahiptir. bu çerçevede, etkinliği yüksek ve çok aktörlü bir kurumsal model gereksinimi ortaya çıkmıştır. Tezin yöntembilimsel çerçevesi Analitik Ağ Süreci (ANP) yaklaşımı üzerine kurulmuştur. Bu doğrultuda iki ayrı anket çalışması gerçekleştirilmiş; biri iş önceliklerinin belirlenmesi, diğeri ise olası örgütsel yapılanmaların kıyaslanması üzerine tasarlanmıştır. Katılımcılar arasında ulusal ve uluslararası düzeyde kutup araştırmalarıyla ilgilenen uzmanlar yer almıştır. Anketlerden elde edilen veriler, SuperDecisions yazılımı aracılığıyla analiz edilmiş ve alternatif kurumsal modeller belirlenen kriterlere göre ağırlıklandırılmıştır. Çalışmada, analiz için temel alınan beş ana kriter şunlardır: bilimsel araştırma kapasitesi, lojistik kabiliyet, insan kaynağı, ulusal kamu hiyerarşisinde konum ve uluslararası ilişkiler. Bulgular, bilimsel araştırma ve lojistik altyapının en kritik alanlar olduğunu göstermektedir. İnsan kaynağı boyutunda, özellikle lisansüstü programların yaygınlaştırılması ve uzun vadeli istihdam planlarının önemi vurgulanmaktadır. Uluslararası düzeyde etkin olabilmek için bilim diplomasisi, çok taraflı antlaşmalara taraf olma ve uluslararası kuruluşlarda temsil gibi unsurlar öne çıkmıştır. Sonuç olarak, Türkiye için en uygun yapı, yarı özerk bir statüyle doğrudan Cumhurbaşkanlığı'na bağlı olacak "Ulusal Kutup Araştırmaları Ajansı" olarak belirlenmiştir. Bu ajans; bilim, lojistik, eğitim, uluslararası ilişkiler ve idari işler gibi beş temel fonksiyona sahip olacak şekilde yapılandırılmalıdır. Ajansın yönetimi, danışma kurulları ve koordinasyon mekanizmalarıyla desteklenmelidir. Modelin, uluslararası eşgüdüme açık bir yapıyı benimsemesi ve çağdaş yönetişim ilkeleriyle uyumlu olması önerilmektedir. Bu çalışma, Türkiye'nin kutup vizyonuna stratejik bir kurumsal yön kazandırmakta; bilimsel üretkenlik ve uluslararası görünürlük açısından bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır. Aynı zamanda, kamu-üniversite iş birliğini merkeze alan yeni nesil bir bilimsel örgütlenme modeli olarak, uluslararası literatüre katkı sağlamaktadır.