Yenikapı'nın hayaletleri: Ziyaretçi merkezi odağında mimarlığın anlatı tektoniği

Abstract

Tez, Türkçede "hayal etmek" ile "hayalet" kelimeleri arasındaki fonetik yakınlıktan hareketle, arkeolojik alanda görünmezleşmiş izlerin, harabelerin ve mekânsal hafıza katmanlarının güncel mekânsal deneyim içinde yeniden görünür kılınma biçimlerini mimari hikâye anlatıcılığı bağlamında incelemektedir. Çalışmada "hayalet" kavramı, korkutucu bir imgeden ziyade, yerin içinde biriken, zamanla örtülen ve gündelik kentsel akış içinde silikleşen izlere işaret edecek biçimde ele alınmakta; "hayal etmek" ise bu izlerin yeniden okunmasını ve yorumlanmasını mümkün kılan yaratıcı bir kavramsal çerçeve olarak değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda tez, arkeolojik alanı yalnızca korunacak bir kültürel miras nesnesi olarak değil, bugünün içinde yeniden okunmayı bekleyen çok katmanlı bir anlatı zemini olarak ele almaktadır. Çalışmanın kuramsal çerçevesi, yer kavramını sabit ve değişmez bir veri olarak değil; zamanların, olayların, izlerin, boşlukların ve anlatıların üst üste bindiği ilişkisel bir mekânsallık olarak değerlendirmektedir. Bu bağlamda genius loci, locus, palimpsest ve khôra gibi kavramlar aracılığıyla yerin atmosferik, belleksel ve tektonik boyutları tartışılmaktadır. Tezde boşluk, yalnızca negatif ya da eksik bir alan olarak değil; geçmiş ile bugün arasında anlam üretimine imkân veren etkin bir ara mekân olarak yorumlanmaktadır. Araştırma, kent içi in-situ arkeolojik bağlamlarda ziyaretçi merkezi tipolojisinin, koruma ve sergileme işlevlerinin ötesinde, yerin hikâyesini kuran anlatısal bir araç olarak ele alınabileceği savına dayanmaktadır. Bu kapsamda çerçeve, sekans, montaj, rota ve atmosfer gibi kavramlar, mimari anlatının temel araçları olarak tartışılmakta; anlatının yapıya sonradan eklemlenen bir içerik değil, tasarım sürecinin başlangıcından itibaren mekânsal organizasyonu yönlendiren kurucu bir ilke olduğu ileri sürülmektedir. Tezin yöntemini literatür taraması, fenomenolojik örnek okumaları ve tasarım yoluyla araştırma birlikte oluşturmaktadır. Bu çerçeve, İstanbul Yenikapı arkeolojik alanı için geliştirilen ziyaretçi merkezi önerisi üzerinden sınanmıştır. Sonuç olarak tez, mimarlığı yerin izlerini görünür kılan, hafızayı yeniden kuran ve kullanıcıyı yorumlayıcı bir özne olarak anlatının parçası hâline getiren bir pratik olarak yeniden tanımlamaktadır.