Kentsel dönüşüm kapsamında Zeytinburnu ilçesindeki fiziksel ve sosyal değişim

Abstract

Kent, farklı sosyal ve kültürel toplulukların bir arada yaşadığı, merkezi ve yerel yönetime sahip, sanayi, ticaret ve hizmet gibi farklı sektörlerin bir arada bulunduğu mekânsal ve sosyal çeşitliliğin var olduğu yerleşim birimidir. Kentleşme ise sanayileşme ve ekonomik gelişmeye bağlı olarak kentlerin büyümesi ve gelişmesi ile birlikte toplum yapısının kentte yaşamaya özgü geliştirdiği davranış biçimlerini ifade etmektedir. Kentleşme fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel boyutta etkiler yaratmaktadır. Hızlı nüfus artışıyla birlikte gecekondulaşma ve kentsel yığılmalar artmaktadır. Farklı sosyal yapıya sahip insanların bir arada bulunması toplumsal uyumsuzluk ve sosyal çatışmalara neden olmaktadır. Kentleşmenin yarattığı etkilere göre kent içerisinde plansız yapılaşma, yeşil alanların azalması, kimlik kaybı, güvenlik sorunları, arsa ve kira fiyatlarının artmasıyla birlikte kentsel çöküntü alanları ve dönüşüme ihtiyaç duyan alanlar oluşmaktadır. Kentsel dönüşüm, kentlerde zamanla ortaya çıkan fiziksel, sosyal ve çevresel sorunların çözümü için uygulanan müdahaleler bütünüdür. Kentsel dönüşüm, kent içerisinde eskimiş ve çöküntü alanı haline gelmiş alanların afetlere dayanıklı şekilde yeniden düzenlenmesi, ıslahı ve canlandırılmasıdır. Kentsel dönüşüm yenileme, sağlıklaştırma, koruma, yeniden canlandırma ve temizleme gibi metotların uygulanmasıyla kentsel yaşam koşullarının iyileştirilmesi, kent içerisindeki fiziksel ve sosyal farklılıkların azaltılmasıyla sosyal ayrışmanın azaltılması, yapı yoğunluğunun azaltılması, afet risklerinin azaltılması, kamu kaynaklarının etkili kullanımıyla doğru projelere aktarılması, kent içinde iş potansiyellerinin oluşturulması, kültür ve eğitim seviyesinin artırılması, kentsel yenileme stratejilerinin yerel özellikler taşıması kapsamında sürdürülebilirliğin sağlanması gibi hedeflere hizmet etmektedir. Kentsel dönüşüm, modern kentleri şekillendiren önemli süreçlerden biri olup hem fiziksel hem de sosyal çevreyi etkilemektedir. Bu çalışmada, kentsel dönüşümün amaçları ve uygulama yöntemleri verilmiştir. Kentsel dönüşümün geçirmiş olduğu evrimin dünyada ve Türkiye'deki durumu tarihsel bağlamda irdelenmiştir. Kentsel dönüşümün Türkiye'de yasalar çerçevesinde gelişimi ve kentsel dönüşüm sürecinde yer alan aktörlerle birlikte merkezi hükümet ile yerel yönetimlerin rolleri incelenmiştir. Kentsel dönüşümlerin yarattığı fiziksel etkiler, yapı stoku ve arazi kullanımındaki değişiklikler, kentsel doku değişimleri, yoğunluk ve nüfus dağılımları, yeşil alan ve kamusal alanların değişimi gibi kriterlerde incelenmiştir. Kentsel dönüşümün yarattığı sosyal etkiler ise toplumsal yapının değişmesi, yerinden edilme, sosyoekonomik adaletsizlik, soylulaştırma, güvensizlik artışı, katılımcılık ve demokratik planlama kapsamında değerlendirilmiştir. Alan çalışması olarak İstanbul'un Zeytinburnu ilçesinde gerçekleşen kentsel dönüşüm süreci fiziksel ve sosyal boyutlarıyla ele alınarak dönüşümün mahalle dokusu ve yaşam kalitesi üzerindeki etkileri incelenmiştir. Araştırma, karma yöntem yaklaşımını benimseyerek nicel ve nitel verileri bir araya getirmiştir. Karşılaştırmalı mekânsal analizler ve haritalama gibi nicel yöntemlerin yanı sıra, saha gözlemleri ve anket çalışmaları ile kentsel dönüşüm süreçlerinin yerel halk üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Öncelikle, Zeytinburnu'nun tarihsel gelişimi ile beraber fiziksel ve sosyal yapısı incelenmiştir. Zeytinburnu'nun son 25 yılda geçirmiş olduğu dönüşümler ve büyük ölçekli dönüşüm projeleri mekânsal ve fiziksel değişim kapsamında değerlendirilmiş, ardından dönüşümlerin bölge halkı üzerinde yarattığı etkilerin açığa çıkarılması amacıyla saha çalışması yürütülmüştür. Çalışma kapsamında, fiziksel yapı stokundaki değişimler, kamusal alan kullanımı, mahalle kültürü ve sosyal ilişkilerdeki dönüşüm gibi temel dinamikler ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, kentsel dönüşümün yalnızca fiziksel bir yenilenme süreci olmadığını, aynı zamanda sosyoekonomik yapı, toplumsal ilişkiler ve yaşam kalitesi üzerinde belirleyici etkileri olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda, çalışma Zeytinburnu özelinde kentsel dönüşüm politikalarının değerlendirilmesine katkı sunmayı ve daha dengeli, sürdürülebilir ve kapsayıcı dönüşüm stratejileri geliştirilmesine yönelik öneriler sunmayı amaçlamaktadır.