Harita mühendisliğinde çok ölçütlü karar verme teknikleri kullanılarak en uygun ölçme yönteminin belirlenmesi

Abstract

İnsanın ve dünyanın gelişmesiyle birlikte günümüzde birçok değişimler ve yenilikler ortaya çıkmaktadır. Bu değişim ve yenilikler insanlara bazı avantajlar sağlasa da karar verme süreçlerinin karmaşıklaşması gibi bazı dezavantajları da beraberinde getirmiştir. Süreçlerin daha karmaşık bir yapıya girmesi sürecin yönetimini olumsuz etkilediği gibi sonuçların doğruluğunu ve başarısını da zorlaştırarak kimi durumda olumsuz bir şekilde etkileyebilmektedir. Diğer yandan hangi sektör/disiplin olduğu fark etmeksizin bir projede hedeflenen sonuca varılması birçok farklı açıdan oldukça önemlidir. Bir projeden başarısız sonuçlar elde edilmesi yapanlar açısından itibar zedelenmesi gibi son derece önemli zararlara da yol açabilmektedir. Bu ve bunun gibi olumsuz sonuçlar ile karşılaşmamak ve bir süreci başarılı yönetmek kritik derecede önemlidir. Bundan ötürü projelerin planlanması ve plan doğrultusunda yönetilerek optimum sonuca ulaşılması bir projenin başarısını göstermektedir. Bunun yanı sıra bir süreci uçtan uca verimli bir şekilde planlamak ve söz konusu projeyi plan doğrultusunda yöneterek hayata geçirmek ise en az sürecin uygulanma aşaması kadar önemlidir. Proje planlama ve yönetim süreci de bilimsel olarak, II. Dünya Savaşı döneminde kısıtlı kaynaklar ile optimum sonuca ulaşmaya yarayan Yöneylem Araştırması (YA) ile gerçekleştirilmektedir. Daha önceki proje deneyimleri olmadan veya bilimsel bir alt tabanı olmayan proje planlama girişimiyle, verimli ve gerçek hayat ile tutarlı sonuçlar elde edilmesi pek mümkün olamayacaktır. Bilimsel bir yöntem olan Yöneylem Araştırması karar verme sürecinde problemin matematiksel-istatiksel modelini oluşturarak bu model üzerinden değerlendirme yaparak karar vericinin problemi hem niteliksel hem niceliksel olarak ele almasını sağlayarak karar alma sürecini kolaylaştırmaktadır. İnsanlığın gelişmesi ve endüstri alanlarının büyümesi ile her geçen gün yeni teknolojiler, yeni alternatifler, yeni kısıtlar ortaya çıkmaktadır. Bu durumda çalışma alanı fark etmeksizin iş süreçlerini daha karmaşık ve komplike bir hale getirmektedir. Bununla birlikte YA'na olan ihtiyaç gün geçtikçe artmıştır. Artan bu ihtiyaç ve oluşan yenilikler doğrultusunda da YA yöntemleri de gelişmektedir. Yeniliklerin yaşandığı alternatiflerin arttığı hemen hemen her alanda haritaların altlık olarak kullanıldığı ve günümüzdeki birçok uygulamanın büyük bir çoğunluğunun konuma dayalı olduğu da bariz bir gerçektir. En basit online bir alışverişten, tarımcılık faaliyetlerinde kullanılan gelişmiş traktörlerin kullanılmasında bile haritalar kullanılmaktadır. Bu gerçek Harita Mühendisliği projelerinin de daha detaylı ve kapsamlı bir hale gelmesini sağlamıştır. Teknolojinin gelişmesi ile harita sektöründe kullanılan donanımlar, ölçme ve çizim yöntemleri başta olmak üzere haritacılık çözümlerinin yelpazesi oldukça genişlemiştir. Çeşitliliği artan Harita Mühendisliği projeleri, disiplinler arası projelerde de oldukça önemli bir yer etmiştir. Bu sebeple haritacılık faaliyetlerinin en az maliyet ve en kısa sürede en verimli sonucu elde edecek şekilde planlanması son derece önemlidir. Bunun yanı sıra üretilen bilgilerin doğruluklarının da her zaman kabul edilebilir sınırlar içerisinde olması gerekmektedir. Bu noktada haritacılık sektörüne ait projelerde kullanılabilecek YA teknikleri farklı disiplinler tarafından oldukça sık kullanılsa da Harita Mühendisliği alanında daha nadir bir uygulamaya sahip olduğu yapılan literatür incelemesinden görülmektedir. Bununla birlikte kısıtlı literatür inceleme sonuçları, Yöneylem Araştırmasının oldukça geniş bir uygulama alanına sahip olan haritacılık disiplinininde genellikle tematik harita üretiminde ve arazi değerlemesinde kullanıldığını göstermektedir. Bu çalışmada Yöneylem Araştırması tekniklerinin, Harita Mühendisliği projelerinin farklı bir alanında kullanımı ele alınmıştır. Çalışmada, Harita Mühendisliği disiplininin klasik uygulama alanlarından olan 'Halihazır Harita Yapım Projesi'nde kullanılabilecek en uygun ölçme yönteminin YA tekniklerinin alt disiplini olan Çok Ölçütlü Karar Verme (ÇÖKV) yöntemlerinden 'Analytical Hierarchy Process (AHP)/Analitik Hiyerarşi Süreci' ve 'Best-Worst Method (BWM)/En İyi En Kötü Yöntemi' ile belirlenmesine dönük bir model ortaya konulmuştur. Bu kapsamda Balıkesir iline bağlı 16 ilçede gerçekleştirilen halihazır harita yapım işinin 'Maliyet', 'Süre', 'Üretkenlik' ve 'Uygulama Kolaylığı' ölçütleri/kriterleri dikkate alınarak 'Yersel Ölçme Yöntemi', 'Fotogrametrik Ölçme Yöntemi' ve 'LiDAR Ölçme Yöntemi' arasından en uygun olarak hangi yöntem ile projenin gerçekleştirilebileceğini belirleyebilmek için bir model önerisinde bulunulmuştur. Çalışma içerisinde her yöntem aynı çalışma koşulları ve aynı çalışma ekibi ile gerçekleştirilecek şekilde ele alınmıştır. Uygulanan tekniklerden elde edilen değerlendirmeler sonucunda ilgili dört ölçüte göre en uygun yöntemin sırasıyla 'LiDAR Ölçme Yöntemi', 'Fotogrametrik Ölçme Yöntemi' ve 'Yersel Ölçme Yöntemi' olduğu belirlenmiştir. Ölçütlerin önem sırası ise en yüksekten en düşük öneme sahip olacak şekilde 'Maliyet', 'Süre', 'Üretkenlik' ve 'Uygulama Kolaylığı'dır. Son olarak ise elde edilen modellerin doğruluğunu teyit etmek adına çalışmaya konu olan proje her 3 yöntem için ayrı ayrı Critical Path Method-Program Evaluation and Review Technique (CPM-PERT) yöntemiyle planlanmış ve elde edilen sonuçlar süre ve maliyet açısından birbirleri ile karşılaştırılmıştır. CPM-PERT ile yapılan planlama sonuçlarına göre en az süre ve en az maliyet ile projenin 'LiDAR Ölçme Yöntemi' ile tamamlanabileceği hesaplanırken 'Yersel Ölçme Yöntemi' ile de projenin en fazla maliyet ile tamamlanabileceği hesaplanmıştır (Maliyet hesabı yapılırken İller Bankası A.Ş. Yatırım Koordinasyon Dairesi Başkanlığı 2024 Yılı Sayısal Halihazır Harita Alım İşleri Birim Fiyatları esas alınmıştır). Bu sonuçlar doğrultusunda çalışmada kullanılan yöntemlerin hem birbirleri ile hem hayata geçirilen projenin çıktılarına göre tutarlı sonuçlar elde edildiği görülmüştür. Böylece AHP ve BWM yöntemleri birbirleri ile kıyaslanarak yöntemlerin gerçeğe yakınlığı ve başarısı analiz edilirken, CPM-PERT yönteminin de kendi içerisinde uygulanabilirliği ve AHP ve BWM yöntemleri sonuçları ile tutarlılığı kontrol edilmiştir. Elde edilen tutarlı sonuçlar ile çalışma kapsamında kullanılan ÇÖKV yöntemlerinin haritacılık faaliyetlerindeki projelerde ve karar verme süreçlerinde de verimli ve başarılı bir şekilde kullanılabileceği ortaya konulmuştur. Çalışma kapsamında ortaya konulmaya çalışılan modelden elde edilen bu başarılı sonuçlar Yöneylem Araştırmasının haritacılık disiplini kapsamında hayata geçirilebilecek faaliyetlerde farklı bir bakış açısı ile kullanılabileceğini, proje yöneticilerinin karar verme mekanizmalarına katkı sağlayacak alterantif bir araç olacağını göstermiştir.