Kentsel dönüşüm öncesi ve sonrası bina yerleşimlerinin karmaşıklığının metrik entropi yöntemi ile değerlendirilmesi

Abstract

Türkiye'de Cumhuriyet sonrası dönemde hız kazanan kentleşme süreci, kırsal alanlardan kentsel alanlara yönelen yoğun nüfus hareketlerini beraberinde getirmiştir. Kentlerde yaşanan bu hızlı göç, öngörülemeyen bir barınma ihtiyacı oluşmasına neden olmuştur. Bu açığın kısa sürede karşılanması gerekliliği; çoğu zaman plansız, düzensiz ve mühendislik hizmetlerinden yoksun yapılaşma biçimlerinin yaygınlaşması sonucunu meydana getirmiştir. Özellikle 1999 Marmara Depremi sonrasında mevcut yapı stokunun taşıdığı yapısal risklerin belirgin hâle gelmesiyle birlikte, kentsel dönüşüm uygulamaları Türkiye'de kentlerin yeniden ele alınmasında temel müdahale araçlarından biri hâline gelmiştir. Kentsel dönüşüm uygulamaları, yalnızca yapı güvenliğinin artırılmasına yönelik teknik müdahaleler olarak değerlendirilmemekte; aynı zamanda yapıların yerleşim biçimini, mekânsal ilişkilerini ve kentsel dokuyu doğrudan etkileyen süreçler olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle dönüşüm sonrası ortaya çıkan mekânsal yapının, düzenlilik ve karmaşıklık düzeyleri açısından nicel yöntemlerle incelenmesi önem taşımaktadır. Bu çalışma, kentsel dönüşümün mekânsal yapı üzerindeki etkilerini, dönüşüm öncesi ve sonrası dönemler arasında karşılaştırmalı bir analiz yaklaşımıyla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada, mekânsal karmaşıklığın ölçülmesi amacıyla bilgi kuramı temelli metrik entropi yöntemi kullanılmıştır. Çalışma alanı olarak İstanbul'un Üsküdar ilçesinde yer alan Kirazlıtepe Mahallesi seçilmiştir. Alanın riskli alan statüsünde bulunması, kapsamlı bir dönüşüm süreci geçirmiş olması ve farklı dönemlere ait yapı verilerine ulaşılabilmesi, bu alanın seçilmesinde belirleyici olmuştur. Analiz kapsamında dönüşüm öncesini temsil eden 2009 yılı ile dönüşüm sonrasını temsil eden 2024 yılına ait bina taban alanı verileri değerlendirilmiştir. Her iki döneme ait bina verileri Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında analiz edilmiş; bina taban alanlarından elde edilen ağırlık merkezleri kullanılarak Voronoi poligonları oluşturulmuştur. Elde edilen Voronoi poligon alanları, metrik entropi hesaplamalarında olasılık bileşeni olarak ele alınmış ve böylece yapıların mekânsal dağılımına ilişkin karmaşıklık düzeyi sayısal olarak ifade edilmiştir. Analiz sürecinin tamamı açık kaynaklı bir CBS yazılımı olan QGIS kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonucunda, dönüşüm öncesi dönemde metrik entropi değerinin 6.27361 olduğunu, dönüşüm sonrası dönemde ise bu değerin 4.91293'e gerilediği bulgusuna ulaşılmıştır. Bu bulgu, dönüşüm süreciyle birlikte çalışma alanında mekânsal düzensizliğin azaldığını ve yapıların daha homojen bir yerleşim düzenine yöneldiğini ortaya koymaktadır. Özellikle dönüşüm sonrası dönemde Voronoi poligon alanlarının birbirine daha yakın değerler alması, yapılaşmanın daha planlı ve dengeli bir mekânsal örgütlenme sergilediğini göstermektedir. Bu çalışma, metrik entropi yönteminin kentsel dönüşüm süreçlerinde ortaya çıkan mekânsal değişimleri nicel olarak analiz etmede işlevsel bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen sonuçlar, kentsel dönüşüm projelerinin değerlendirilmesinde mekânsal düzenlilik ve karmaşıklık düzeylerinin de dikkate alınması gerektiğini göstermekte; planlama ve karar alma süreçlerine katkı sunabilecek analitik bir değerlendirme çerçevesi önermektedir.