Afet ve acil durum toplanma alanlarının mekansal uygunluk ve kırılgan gruplar açısından değerlendirilmesi

Abstract

Son yıllarda dünya üzerinde meydana gelen yıkıcı afetler göz önüne alındığında, kentlerde afetlere karşı dayanıklılığın sağlanması hayati önem taşımaktadır. Küresel düzeydeki hızlı kentleşme ve küresel nüfusun yaşlanması ile birlikte artan kırılgan nüfus, kentleri afetlere karşı daha savunmasız hale getirmektedir. Kentsel dayanıklılığı sağlamada en önemli bileşenlerden biri ise insanların afet ve acil durumlarda öncelikli olarak ihtiyaç duyduğu güvenli kentsel açık alanlardan oluşan toplanma alanlarıdır. Ancak, tez çalışmasına yol göstermesi amacıyla bibliyometrik analiz kullanılarak gerçekleştirilen literatür araştırması sonucunda mekânsal planlama ve tasarım bağlamında deprem, afet ve acil durum toplanma alanları ve kırılgan gruplar arasındaki ilişkisel boşluklar ve zayıflıklar bulunduğu tespit edilmiştir. Bu kapsamda, afet ve acil durum toplanma alanlarının deprem odaklı mekânsal uygunluk ve kırılgan gruplar açısından değerlendirilmesini amaçlayan bu tez çalışması, literatürde tespit edilen boşlukların giderilmesine ve ilişkisel zayıflıkların güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Çalışma alanları 2023 yılında yıkıcı depremlere maruz kalan Türkiye'nin en kalabalık ili olan ve dünyadaki en aktif fay hatlarından Kuzey Anadolu Fay Zonunun ana kollarının etkisi altındaki İstanbul ili içerisinden belirlenmiştir. İstanbul içerisinde bulunduğu konum ve sahip olduğu özellikler nedeniyle depreme karşı en hasas ilçeler içerisinden ise Pendik ilçesi seçilmiştir. Pendik ilçesi içerisinden ise kişi başına düşen afet ve acil durum toplanma alanı en az 2,5 m2 olan en çok nüfusa sahip 5 mahalle çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Böylece çalışma kapsamında 5 mahalle üzerinden afet ve acil durum toplanma alanlarının mekansal uygunluk ve kırılgan gruplar açısından değerlendirilmesi gerçekleştirilmiştir. Afet ve acil durum toplanma alanlarının mekansal uygunluk ve kırılgan gruplar açısından değerlendirilebilmeleri için literatürde yer alan parametrelerden ve yere özgü değerlerden yararlanılarak güvenlik, kullanılabilirlik, erişim ve erişilebilirlik temaları altında toplam 27 ana parametre ve bu parametrelerin altında yer alan alt parametreler tanımlanmıştır. Tanımlanan parametrelerin kendi içlerinde önem derecelerinin belirlenmesi amacıyla çok kriterli karar verme yöntemlerinden biri olan Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yöntemi kullanılmıştır. Parametrelerin ikili karşılaştırılmasını sağlayan bu model sayesinde, afet ile ilgili akademik çalışmalarda bulunan ve peyzaj mimarlığı meslek disiplininden gelen 12 uzman ile anket çalışması gerçekleştirilmiş ve elde edilen puanların geometrik ortalamaları alınarak tek bir yargı şeklinde SuperDecisions yazılımına aktarılmıştır. Böylece değerlendirme parametreleri ağırlıklandırılarak nihai puanları elde edilmiştir. Afet ve acil durum toplanma alanlarının belirlenen parametreler doğrultusunda değerlendirilebilmesi için toplanma alanlarının konumları, girişleri, yol ağı, İstanbul Mikrobölgeleme Projesi Anadolu Yakası Sonuç Raporu'nda yer alan Zemin Sınıflama, Yer Sarsıntısı, Sıvılaşma Riskli Alanlar Derinlik Dağılımı ve Potansiyel Heyelan Alanları Haritaları, İstanbul İli Tsunami Eylem Planı Hazırlanması Projesi kapsamında üretilen Pendik İlçesi Tsunami Eylem Planı Haritası, akarsu konumları, topoğrafya, tehlikeli madde barındıran tesislerin konumları, toplanma alanlarının çevrelerindeki bina yükseklikleri, tesisler, yol genişlikleri, sahip oldukları bitkisel doku ve günlük işlevleri, geçici barınma alanı standartları, Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formları, Erişilebilirlik Kılavuzu ve Yaya Yolları ve Kaldırımların Tasarım Kuralları Hakkında Yönetmelik verilerinden yararlanılmıştır. Güvenlik, kullanılabilirlik ve erişim temaları altındaki değerlendirmeler için gerekli analizlerin gerçekleştirilmesinde coğrafi bilgi sistemleri tabanlı, koordinat referans sistemi TUREF/TM30 olarak ayarlanan QGIS 3.18 yazılımı kullanılarak coğrafi referanslama ile süperpoze çalışması, tampon analizi, eğim analizi ve ağ analizlerinden yararlanılmıştır. Erişilebilirlik teması altındaki değerlendirmeler için ise alan gözlemi yöntemi ve uzaktan algılama kapsamında Google Earth Pro yazılımından yararlanılmıştır. Tez çalışması kapsamında belirlenen parametrelerden oluşan değerlendirme modeli, çalışma alanı olarak belirlenen 5 mahalle ve 1 afet toplanma alanı üzerinde uygulanmış ve çalışma alanı içerisinde yer alan afet ve acil durum toplanma alanlarının güvenlik, kullanılabilirlik, erişim ve erişilebilirlik temaları altında puanlanarak değerlendirilmesi, karşılaştırılması ve tartışılması sonucunda güçlü ve zayıf yönleri tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, afetlere karşı kentsel dayanıklılığın artırılması amacıyla gerçekleştirilecek çalışmalarda en düşük puanları alan toplanma alanlarından başlayarak her toplanma alanının ve mahallenin kendi içerisinde değerlendirilmesi ve sahip oldukları zayıflıklar doğrultusunda özgün stratejiler geliştirilmesinin önemini ortaya koymaktadır. Çalışma kapsamında mahalleler arasında tespit edilen eşitsizlikler afetlere karşı toplumsal dayanıklılığın adil bir şekilde dağılmadığını gösterirken, özellikle kırılgan gruplar açısından bu adaletsizliğin daha fazla olduğu belirlenmiştir. Araştırma bulgularının ve önerilen değerlendirme modelinin afetlere karşı kentsel dayanıklılığın sağlanması amacıyla gerçekleştirilebilecek iyileştirme çalışmaları kapsamında yerel yönetimlere yol gösterici olması öngörülmektedir.