Eskişehir'de zorunlu olmayan yolculuklar için yolculuğa başlangıç saatinin çok terimli lojit model ile analizi

Abstract

Tüm dünyada, nüfusun artışıyla birlikte oluşan hızlı kentleşme sonucunda ulaşıma olan talep artmaktadır. Kentlerde artan ulaşım talebine karşın; gün içinde ulaşım arzının yetersiz kaldığı durumlarda ve zaman dilimlerinde trafik sorunları meydana gelmeye başlamıştır. Trafik sorunlarını çözmek amacıyla geliştirilen çözüm yöntemleri arasında ulaşım talebinin zirve yaptığı zaman dilimlerinde bir takım politikalar uygulanarak bu saatlerdeki trafik yoğunluğunu azaltmak yer almaktadır. Bu amaçla, özel otomobil kullanımını kısıtlayıcı ve/veya toplu taşıma ile aktif ulaşım (yaya ve bisiklet) türlerini destekleyici uygulamaların yanı sıra zirve saatler içerisinde gerçekleşen bazı yolculukların diğer zaman aralıklarına kaydırılmasına yönelik adımlar atılması da mümkündür. Bu yüzden, bireylerin gün içerisinde yaptığı yolculukların başlangıç saatinin bilinmesi ulaşım planlaması çalışmaları için önemlidir. Bireyler yolculuk yapmak için üç çeşit karar verme aşamasından geçerler. Bunlar; yolculuk türü seçimi, yolculuğa başlangıç saati ve güzergah seçimidir. Bu seçimler içerisinde, literatürde en çok ön plana çıkan ulaşım türü seçimi üzerine yapılan çalışmalardır. Yolculuğa başlangıç saati daha az incelenen bir konu olmasına rağmen, özellikle son yıllarda, bu seçimi diğer seçimlerle beraber incelendiği çalışmalar yapılmıştır. Yolculuğa başlangıç saati açısından önemli bir konu, yolculuk amacıdır. Genel olarak, yolculuklar zorunlu ve zorunlu olmayan yolculuklar olarak ikiye ayrılır. Zorunlu yolculuklardan olan evden okula veya evden işe gerçekleşen yolculukların okulun veya işin başlama saatine bağlı olarak belirli ve değişmeyen bir yolculuğa başlangıç saati olur. Ancak zorunlu olmayan yolculuklar, yolculuğa başlangıç saatine yönelik politika ve uygulamaların, zorunlu olmayan yolculukların gerçekleştirilme saati üzerindeki etkisi, zorunlu olan yolculuklara göre daha fazla olacaktır. Bu çalışmada, zorunlu olmayan yolculukları etkileyen unsurları belirleyerek, zirve saatlerde gerçekleşen zorunlu olmayan yolculukların, bu saatler arasından diğer saatler arasına kaydırılması için çözüm önerileri bulmaya çalışılmıştır. Tez çalışması kapsamında, Eskişehir'de 2015 yılında yapılan hanehalkı anket çalışmasından elde edilen veriler kullanılmıştır. Toplam 32.847 anket verisinden, zorunlu olmayan yolculuk içeren 5.653'ü kullanılmıştır. Tez kapsamında kestirimi yapılan modellerde bireyin yaşı, aylık geliri, hanedeki birey sayısı, bireyin gün içerisinde gerçekleştirdiği toplam yolculuk sayısı ve süresi bağımsız değişken olarak alınmıştır. Gün, 07:00-08:00, 08:00-12:00, 12:00-14:00, 14:00-17:00, 17:00-18:00 ve 18:00-00:00 saatleri şeklinde 6 farklı zaman dilimine ayrılmış ve her bir zaman aralığı seçenekler olarak kurgulanmıştır. Anket sonuçlarına göre, ev-diğer yolculukları en çok öğle zirve saatler olan 12:00-14:00 saatleri arasında, en az ise akşam zirve dışı saatler olan 18:00-00:00 saatleri arasında gerçekleşmektedir. Yöntem kısmında ayrık seçim modellerinden, rassal fayda kuramından ve seçim için olasılık hesabından söz edilmiştir. Bu tez çalışması için fayda tabanlı seçim kuramı baz alınarak model oluşturulmuştur. Fayda tabanlı seçim teorisinde birey kendisi için en yüksek faydayı sağlayan seçeneği seçeceği kabul edilir. Tez kapsamında çok terimli lojit model kullanılmıştır. Çok terimli lojit model ikiden fazla bağımsız değişkene sahiptir ve bağımsız değişkenler arasında herhangi bir sıralama bulunmamaktadır. Bu çalışmada katmanlı çözümleme gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, belirlenen farklı sosyal katmanlar için, aynı değişken grubu kullanılarak model kestirimleri yapılmıştır. Ayrı ayrı model kestirimi yapılan katmanlar: arabası olan ve toplu taşıma kullanan, arabası olmayan ve toplu taşıma kullanan, arabası olan ve aktif ulaşım kullanan, arabası olmayan ve aktif ulaşım kullanan ve arabası olan ve özel ulaşım kullananlardan oluşmaktadır. Altıncı bir katman olarak değerlendirilmesi söz konusu olan arabası olmayan ve özel ulaşım kullanan bireyler, diğer modellere göre daha az sayıda veri içerdiği için bu durumla ilgili modelleme çalışması yapılmamıştır. Toplam altı zaman aralığı için beş fayda fonksiyonu oluşturulmuştur. Model kestirimlerinden sonra elde edilen katsayılar için işaret ve büyüklük açısından değerlendirme yapılmış, t-istatistiği kullanılarak bağımsız değişkenlerin anlamlılık düzeylerine bakılmış, -2LL testi ve uyum iyiliği ölçütü olan ρ2 değerine bakılmıştır. t-istatistiği kullanılarak elde edilen katsayıların %90 güven aralığında kalanları uygun bulunmuştur. Her model için farklı değişkenler %90 güven aralığında kalmıştır. Arabası olan ve toplu taşıma kullanan bireylerin yer aldığı modelde herhangi bir değişken %90 güven aralığı içerisinde kalmamıştır. Arabası olmayan ve toplu taşıma kullanan bireylerin yer aldığı modelde öğlen zirve saatlerde yapılan yolculuklara ait modelde yaş katsayı değeri anlamlı ve pozitiftir. Yaş arttıkça, öğlen zirve saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Bireylerin aylık gelirine ait olan gelir katsayısı değeri sabah zirve saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Bireylerin aylık geliri arttıkça sabah zirve saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Toplam yolculuk süresine ait katsayı değeri akşam zirve dışı saatler haricinde anlamlı ve pozitiftir. Toplam yolculuk süresi arttıkça akşam zirve saatleri öncesinde yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artmaktadır. Yolculuk sayısı değişkenine bakıldığında, sabah zirve saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Yolculuk sayısı arttıkça, sabah zirve saatlerde yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artmaktadır. Arabası olan ve aktif ulaşım kullanan bireylerin yer aldığı modelde, yaş değişkeni öğlen zirve saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Yaş arttıkça öğlen zirve saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Toplam yolculuk süresi değişkeni tüm zaman aralıkları için anlamlı ve pozitiftir. Toplam yolculuk süresi arttıkça akşam zirve dışı saatler öncesi zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlerde yolculuk yapma olasılığına göre artacaktır. Yolculuk sayısı değişkeni sabah zirve saatler ve sabah zirve dışı saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Bu durumda yolculuk sayısı arttıkça, öğlen zirve saatleri öncesi zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı, akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Arabası olmayan ve aktif ulaşım kullanan bireylerin yer aldığı modelde, yaş değişkeni, sabah zirve dışı, öğlen zirve ve öğlen zirve dışı saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Yaş arttıkça bu saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Toplam yolculuk süresi değişkeni akşam zirve saatleri öncesinde anlamlı ve pozitiftir. Toplam yolculuk süresi arttıkça akşam zirve saatleri öncesi zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Birey sayısı değişkeni sabah zirve saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Hanedeki birey sayısı arttıkça sabah zirve saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Yolculuk sayısı ddeğişkeni akşam zirve dışı saatleri öncesinde anlamlı ve pozitiftir. Bireyin gün içerisinde gerçekleştirdiği yolculuk sayısı arttıkça akşam zirve dışı saatleri öncesi zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Arabası olan ve özel ulaşım kullanan bireylerin yer aldığı modelde, yaş değişkeni sabah zirve dışı ve öğlen zirve dışı saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Yaş arttıkça sabah zirve dışı ve öğlen zirve dışı saatlerde zorunlu olmayan yolculuk yapma olasılığı, akşam zirve saatlere göre artacaktır. Yolculuk sayısı değişkeni sabah zirve saatlerde anlamlı ve pozitiftir. Yolculuk sayısı arttıkça sabah zirve saatlerde yolculuk yapma olasılığı akşam zirve dışı saatlere göre artacaktır. Tez için kullanılan anket verileri içerisinde bireylerin öğrenci, çalışan, emekli olma durumu ve cinsiyeti gibi bilgileri yoktur. İleride yapılacak olan çalışmalarda anket soruları içerisinde bu tür bilgilere yer verilmesi ve modelleme çalışmasında bu bilgilerin kullanılması bireylerin yolculuk davranışlarını değerlendirmek için daha etkili olacaktır.