Kent planlama eğitimi kapsamında tasarım olgusunun değerlendirilmesi

Abstract

Yaklaşık olarak yüz yılı aşan bir geçmişe sahip olan formel kent planlama eğitimi, sosyal teoride yer alan paradigmaların tarihsel süreç içerisinde sürekli olan değişimine göre biçimlenmiştir. Kentlerde yaşanan hızlı gelişme eğilimleri ve sorunların evrilmesi ile planlama eğitimi de farklı evrelerden geçmiş, tartışılmış ve her yeni süreçte kapsam açısından yeniden tanımlanmıştır. Bu doğrultuda fiziksel müdahale odaklı klasik kent planlama anlayışından daha esnek ve çok boyutlu olan stratejik mekânsal planlamaya doğru bir değişimin yaşandığı ve bu değişimin planlama eğitimini doğrudan biçimlendirdiği bir yapı sergilenmiştir. Bu açıdan günümüz kent planlama eğitimi bilim ve teknik, düşünce ve yaratıcılık, işlev ve form, olgu ve kılgı arasındaki ikilemlere yeni boyutlar kazandıran radikal bir değişim içine girmiştir. Tasarım olgusunun planlama eğitimi bağlamında “tartışılıyor” olması gerekçesi ile gündeme gelen bu değişim süreci kendi içerisinde çelişki ve muğlaklıklar içeren bir yapı sergilemektedir. Günün çoğulcu ortamında disiplinler-arası bir yaklaşımı benimseyen planlama eğitiminde dönüşümün ve evrimleşmenin temel konularından birisi “tasarım olgusu” olmaktadır. Bu yeni dönemi temsil eden “tasarım olgusu”, “kişilerin maddesel ve tinsel ihtiyaçlarını karşılamak için çevresini şekillendirme yeteneğiyle ilgili bir deneyim, beceri ve bilgi sahası” olarak kabul edilirken bu düşünsel yapının bilimsel bir çalışma alanı olarak mesleki uygulama alanı bulması planlama eğitimine paralel bir yapı sergilemektedir. 20. yüzyılın başında gelişen bu süreç planlamayı da yönlendirerek zihinde canlandırılan, tasavvur edilen bir fiil olmanın ötesine geçmiş, araçsal bağlamda kentsel mekânları fiziksel olarak düzenleyen yeni bir boyut kazanmıştır. Kent planlamanın eylemsel boyutu açısından, mevcut bir durumu tercih edilen bir duruma getirme eylemi olarak tanımlanan süreç tasarım ve planlamanın arakesitine işaret etmektedir. Planlama teorisinde kabul edilen bu yapının kent planlama eğitimine hangi boyutlarda yansıdığı ve dâhil olduğu geçmişte olduğu gibi günümüzde de netleşemeyen tartışmalı bir konudur. Bu tartışmayı oluşturan faktörler çok çeşitli olabileceği gibi başlıcaları; eğitim kurumları ve akademik kadrolarıdır. Eğitim kurumlarının mesleğin gereklerini yorumlama biçimindeki farklılıkları ve öznel tavırları, gelenekleri, geçmişi, konumu ve akademik kadrolarının yaklaşımları bu biçimlenişte etkili oluşumlardır. Bu doğrultudan hareketle kent planlama eğitiminde “tasarım olgusu” nu konu alan bu tez, değişen paradigmaların eğitim programlarına yansıma biçimlerini, tasarım odaklı derslerin programlardaki ağırlığı ve önemi üzerinden değerlendirilmesini amaçlamıştır. Bu ele alıştaki nedenleri oluşturan temel problem; tasarım olgusunun planlama eğitimi içerisindeki konumunun ve öneminin tartışmalı olmasıdır. Bu bağlamda tezin konuyu ele alış yöntemi olarak 19.yüzyıl sonundan günümüze kadar önemli kırılmalar yaratan paradigmaların eğitim süreçlerine “tasarım olgusu” yönünden yansımaları değerlendirilmiştir. Sonrasında günümüz kent planlama eğitiminde tüm dünyada öncü roller üstlenen okulların güncel eğitim modelleri tasarım ağırlıklı dersler ve yaklaşımlar açısından irdelenmiş ve bu değerlendirme neticesinde ortaya çıkan sonuçlar aynı nitelikteki Türkiye’deki okulların eğitim programları ve yaklaşımları ile karşılaştırılarak tartışılmıştır. Planlama teori ve söylemlerinde ortaya çıkan tasarım vurgusunun Türkiye özelinde kentsel mekâna yansıması boyutunda da ayrıca tartışılmıştır. Bu bağlamda araştırma soruları neticesinde elde edilen bulgulara dayanarak bir değerlendirme yapıldığında çalışmanın başında belirlenen, “Tasarım olgusunun planlama eğitimindeki etkinliği ile eğitim sonrası çalışmalar arasında doğru orantılı bir ilişkinin var olduğu” temel varsayımının ve aynı zamanda, tasarım olgusunun öznel bir konu olarak yorumlanması neticesinde eğitim sonrası etkinliğinin ve etkisinin de bu düzeyde sınırlı kaldığı alt varsayımlarının da doğrulandığı anlaşılmıştır.