Kronik hepatit b hastalarında sağlık okuryazarlığı ölçeği geliştirilmesi ve düzeyinin istatistiksel ve makine öğrenmesi yöntemleriyle modellenmesi

Abstract

Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlıkla ilgili bilgileri anlama, değerlendirme ve bu bilgileri sağlıkla ilgili kararlarında etkin biçimde kullanabilme kapasitesini ifade etmekte olup, özellikle kronik hastalıkların yönetiminde kritik bir öneme sahiptir. HBV, dünya genelinde yaygın bir enfeksiyon hastalığı olup, karaciğer sirozu, karaciğer yetmezliği ve hepatoselüler karsinom gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Hepatit B enfeksiyonu, uzun dönem izlem ve tedavi gerektiren, bireysel ve toplumsal etkileri yüksek bir hastalık olduğundan, hastaların sağlık okuryazarlığı düzeylerinin doğru biçimde değerlendirilmesi ve modellenmesi gerekmektedir. Bu tez çalışmasının amacı, Hepatit B enfeksiyonuna özgü sağlık okuryazarlığını ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmek ve bu ölçekten elde edilen veriler kullanılarak sağlık okuryazarlığı düzeyinin istatistiksel ve makine öğrenmesi temelli yöntemlerle tahmin edilmesini sağlamaktır. Bu bağlamda, HBV'ye özel bir sağlık okuryazarlığı ölçeği geliştirilmesi, hem klinik uygulamalar hem de halk sağlığı politikaları açısından önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırmanın örneklemini, Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları Polikliniği'ne başvuran 219 kronik HBV hastası oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak iki bölümden oluşan bir anket formu kullanılmıştır. Birinci bölümde katılımcıların sosyodemografik bilgileri yer alırken, ikinci bölümde HBV sağlık okuryazarlığını ölçmeye yönelik 5'li Likert tipi 16 soru yer almaktadır. Ölçek puanlamasında Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Konsorsiyumu'nun önerdiği standardize indeks yöntemi kullanılmıştır. Ölçeğin içerik geçerliliği enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji alanındaki akademisyenler tarafından değerlendirilmiş kapsam geçerlilik oranları ile hesaplanmıştır. Ölçeğin faktör analizine uygunluğu Kaiser-Meyer-Olkin ve Bartlett's testleriyle ispatlanmıştır. Yapısal geçerliliği faktör analizleri ile incelenmiş, ölçeğin üç faktörlü yapısı istatistiksel olarak desteklenmiştir. Bu faktörler "Hastalığı Tanıma", "Tedaviyi Anlama" ve "Sağlığın Geliştirilmesi" olarak isimlendirilmiştir. Ölçeğe ait soruların faktör yük dağılımları incelenmiş olup hiçbir faktör içerisinde tam olarak kendisini tanımlayamayan 11.sorunun ölçekten çıkarılmasına karar verilmiştir. Faktör analizinin ardından, her bir faktörün iç tutarlılığını ölçmek için Cronbach's Alpha katsayısı hesaplanmıştır ve elde edilen bulgular bütün faktörler için bu değerin > 0.70 olduğunu, ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu göstermiştir. Verilerin dağılım özellikleri incelendiğinde sağlık okuryazarlığı skorlarının normal dağılıma uymadığı Shapiro-Wilk testi sonucunda belirlenmiştir. Normalleştirme yöntemlerinden anlamlı sonuçlar elde edilememesi üzerine sağlık okuryazarlığı düzeyi düşük, orta ve yüksek olmak üzere kategorilendirilmiştir. Sağlık okuryazarlığı düzeyinin tahmin edilmesine yönelik olarak öncelikle sıralı lojistik regresyon modeli uygulanmış, ancak model varsayımlarının sağlanamadığı görülmüştür. Bunun üzerine multinomial lojistik regresyon modeli kurulmuş ve modelin %97 yüksek doğruluk oranı ile başarılı bir sınıflandırma performansı sergilediği belirlenmiştir. Sağlık okuryazarlığı düzeyini en çok etkileyen faktörler sırasıyla sağlığın geliştirilmesi, tedaviyi anlama ve hastalığı tanıma olarak bulunmuştur. Çalışmanın devamında, sağlık okuryazarlığı skorunun sürekli bir değişken olarak tahmin edilmesi amacıyla Random Forest regresyon modeli oluşturulmuştur. Model %92,8 oranında başarılı tahmin yapmış ve modelin tahmin standart sapması yaklaşık ±2.6 puan olarak hesaplanmıştır. Model sonuçları, gerçek sağlık okuryazarlığı skorları ile tahmin edilen değerler arasında yüksek düzeyde bir uyum olduğunu göstermiştir. . Karşılaştırma amacıyla kullanılan K-en yakın komşu (KNN) algoritmasının ise sınıf dengesizliği içeren veri yapısında sınırlı bir performans sergilediği gözlemlenmiştir. Bu tez çalışması, Hepatit B sağlık okuryazarlığının ölçülmesi ve modellenmesine yönelik özgün bir ölçek sunmasının yanı sıra, sağlık verilerinde farklı istatistiksel ve makine öğrenmesi yöntemlerinin karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Elde edilen bulguların, sağlık okuryazarlığını artırmaya yönelik müdahalelerin planlanması ve benzer sağlık alanı çalışmalarına yöntemsel bir rehber oluşturması beklenmektedir.