Mimari tasarımda üretken yapılar olarak temsil mekanizmaları

Abstract

Tasarlama, oluş halindeki düşüncenin temsil ortamı aracılığıyla dışsallaştırılarak temsil nesnelerine dönüştürüldüğü ve bu nesnelerin taşıdığı enformasyonun bilişsel süreçler yoluyla içselleştirilerek tasarım sürecine dahil edildiği döngüsel eylemler bütünü olarak tanımlanabilir. Bu süreçte tasarım bilgi ve düşüncesinin üretimi, bilişsel süreçler ile temsil ortamlarının etkileşimli üretkenliği aracılığıyla gerçekleşirken temsil dolayımı tasarımcının üretim süreçleri ile temsil edimleri arasındaki etkileşimi mümkün kılan zihinsel işleyişler olarak işlev görür. Tasarım sürecinde, temsil nesneleri taşıdıkları enformasyonla tasarlamanın düşünsel bağlamını oluştururken tasarımcının algılama, işleme, karar verme ve dönüştürme gibi bilişsel eylemlerinde önemli bir rol oynar. Tasarlayan özne ile temsil pratikleri arasındaki bu ilişkiler ağı, düşünce ile eylemi, içsel ve dışsal temsil etkileşimi bağlamında, birbirine bağlamakta ve tasarlamanın gerçekleşmesini mümkün kılmaktadır. Bu bağlamda tasarlama eylemi, bilişsel süreçler ile temsil nesnelerini temsil eylemi aracılığıyla bir araya getiren karmaşık bir ilişki ve etkileşim ağı olarak kavranmaktadır. Temsil dört ilişkili boyutta – temsil nesnesi, eylemi, dolayımı ve mekanizması – ele alınmakta; dışsal ortamların içsel bilişsel süreçler ve sosyokültürel bağlamla ayrılmaz bir bütünlük içinde olduğu vurgulanmakta, tasarım etkinliği, öznelerin (tasarımcı ve eğitmenler), araçların (temsil ortamları), kuralların, topluluğun ve işbölümünün etkileşime girdiği aracılı bir etkinlik sistemi olarak ele alınmaktadır. Bu çalışma, temsil eylemini mümkün kılan temsil ortamlarının bilişsel etkisini, aynı zamanda temsil ortamlarına içkin bilişi; içinde bulunulan pratik topluluğunda aktörler arasındaki etkileşimle gerçekleşen ortak bir üretim süreci olarak ele alarak mevcut yaklaşımlardan ayrılmaktadır. Temsilin, bireysel biliş ile sosyokültürel etkileşimler arasında aracılık eden epistemik bir altyapı sunduğu varsayımından hareketle; temsil dolayımını tasarlama sürecinin yönlendirici ve etkin bir bileşeni olarak değerlendirmektedir. Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, temsil dolayımının bir pratik topluluğu içinde bilişsel süreçleri şekillendirmede etkin olup olmadığını ve eğer etkinse bu etkinliğin aktörlerin bilişsel süreçlerini nasıl yönlendirdiğini ve/veya yapılandırdığını incelemektir. Tezin temel söylemi, tasarım sürecine eşlik eden farklı temsil ortamlarının, tasarım düşünce ve bilgisini üreten ilişkileri kendi olanaklılıkları (affordance) ile sınırlandırararak/biçimlendirerek, aktörlerin bilişsel süreçlerini ortak düşünce ile bilgi biçim ve kategorilerine yönlendirmekte veya koşullandırmakta olduklarıdır. Ek olarak, hem öznenin kendi bilişsel süreçleriyle ilişkileri hem de öznelerarası etkileşimi, kendi özerk bilgi alanı ve olanaklılıkları ile yönlendiren temsil ortamlarının tasarlamanın bilişsel süreçlerinin aracısı, dolayısıyla tasarım bilgisi ve düşüncesinin taşıyıcısı olduklarıdır. Aynı zamanda bu aracıların, farklı tarihsel, sosyal ve kültürel süreçlere içkin olarak yapılandırıldıklarından farklı tasarım düşünce, bilgi ve eylem kategorilerine ait altyapı ilişkileri ile işleyişlerinin aracısı ve taşıyıcısı olduklarıdır. Tezin amacı, mimari tasarımda temsil ortamlarının etkinliğinin, tasarlama eylemi ve sürecinde, bilişsel süreçlerle kurduğu karşılıklı etkileşimin yapısını çözümlemektir. Bilişsel süreçler ile temsil ortamları arasındaki ilişkisel durum üzerinden oluşturulacak modelin, içsel ve dışsal temsil etkileşimi üzerinden tasarlamanın öznel ve nesnel yanlarını eş zamanlı olarak ortaya çıkarmaya ve tartışmaya olanak sağlayacağı düşünülmektedir. Bu çerçevede, tasarım sürecine eşlik eden temsil ortamlarının ortaya çıkardığı ortak veya farklı bilgi türleri, farklı öznelerde benzer olarak tetikledikleri düşünce veya bilgi biçimleri, farklı öznelerin bilişsel süreçleri ile etkileşim biçimleri üzerinden tasarlamada temsil ortamlarının etkin yapısı ortaya çıkarmaktır. Ek olarak, tasarım sürecine eşlik eden farklı temsil ortamlarının tasarım bilgisini ve tasarımcının bilişsel süreçlerini yönlendirme veya koşullandırma biçimlerini inceleyerek; tasarlama eyleminde (anlam, gerçeklik ve bilgi üretim süreci olarak) temsil dolayımlarına ait özerk bilgi alanını, doğrudan tasarım düşüncesi, nesnesi veya temsilleri üzerinden değil, bu düşünce veya temsillerin üretilmesi, saklanması ve iletilmesine olanak sağlayan dolayım ilişkileri üzerinden ortaya çıkarmaktır. Bu kapsamda öncelikle insan zihni, düşünüşü ile temsilin dolayımlı ilişkilerini ele alan kültür sosyolojisi, gelişim psikolojisi, tasarım bilişi ve kültürel çalışmalar gibi çeşitli alanlara ait çalışmalar ve yaklaşımlar incelenmiş, araştırmanın genel çerçevesini oluşturmak üzere değerlendirilmiştir. Biliş ve psikoloji bilimlerinde ortaya çıkan bazı gelişmelerin; insanın algısı ile eylemi arasında kurulan ilişkilerin; bilişsel süreçlerimizin beden ve içinde bulunulan ortam ile etkileşimde olduğuna dair bulguların; bilişsel süreçlerimizin yalnızca bilinçli olarak akıl ile algılananın ötesinde bir yapıya sahip olduğu durumların; insan düşünüşüne dair bilgileri yeniden sorgulatmakta olduğu değerlendirilmiştir. Bu çerçevede mimari tasarım araştırmaları alanında gerçekleştirilen çalışmalar, çoğunlukla fiziksel çevreye ve tasarımcının davranış biçimleri ile eylemlerine odaklansa da bu çalışmada diğerlerinden farklı olarak hem tasarlamanın bilgi ve düşüncesinin öğrenildiği sosyokültürel ortamın hem de tasarlamanın dolayım ilişkilerini gerçekleştiren temsil ortamları ile tasarlamada bilişsel/düşünsel süreçlerle kurulan ilişki ve etkileşime odaklanılmıştır. Bu bağlamda tasarlamanın bilgi ve düşüncesinin temsil ortamlarının etkinliği bağlamında tartışılması; öncelikli olarak tasarım sürecinde kullanılan temsil ortamları ile bu süreçler sonucunda ortaya çıkan temsil nesneleriyle taşınan enformasyon arasındaki ilişkilere odaklanılmıştır. Bu öznelerarası etkileşim ve iletişim temel alınarak, temsil pratiklerinin tasarım etkinliğinin öğrenildiği sosyokültürel ortamdaki hangi mekanizma ve söylemler ile aktarıldığına odaklanarak gerçekleştirilmiştir. Belirlenen araştırma sorularını yanıtlamak üzere, iki atölye çalışması düzenlenmiş. Bu süreçte üretilen temsiller üzerinden yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleşmiştir. Bu çalışmalar kapsamında, farklı temsil ortamlarının tasarım sürecine eşlik ederken ürettiği ortak ve farklı bilgi türleri, bu aracıların çeşitli tasarımcıların bilişsel süreçlerinde benzer biçimde tetiklediği düşünce ve bilgi biçimleri ile temsil ortamlarının farklı öznelerin bilişsel süreçleri ile kurduğu etkileşim biçimleri analiz edilmiştir. Böylece, temsil ortamlarının tasarım sürecindeki etkin rolünün yapısı ortaya konmuştur. Ayrıca, çeşitli temsil ortamlarının tasarım bilgisini ve tasarımcının bilişsel süreçlerini nasıl yönlendirdiği veya koşullandırdığı incelenerek, tasarlama eyleminin —bir anlam, gerçeklik ve bilgi üretim süreci olarak— temsil ortamlarına özgü özerk bir bilgi alanı barındırdığı gösterilmiştir. Bu özerk bilgi alanını açığa çıkarabilmek için ise doğrudan tasarım düşünceleri, nesneleri ya da temsilleri yerine, bu düşünce ve nesnelerin üretilmesini, saklanmasını ve iletilmesini mümkün kılan dolayım ilişkilerine odaklanılmıştır. Ortamlar arasındaki geçişlerin, problem ve çözüm uzayını genişleten bilişsel eşikler üretmekte olduğu; bu geçişlerde tasarım enformasyon ve bilgisinin yeniden yorumlandığı veya yapılandırıldığı bulgulanmıştır. Temsil seçimlerinin güdüsel etkinlikleri, hedefe yönelik eylemleri ve duruma bağlı işlemleri birbirine eklemlenen bir örgü içinde düzenlediği değerlendirilmiştir. Temsil özerkliğinin yalnızca bilişsel değil, tarihsel uzlaşımlar ve disipliner pratiklerle şekillenen sosyokültürel bir olgu olduğu tespit edilmiştir. Tasarımcılar temsil ortamını çoğunlukla yapılandırıcı, eğitmenlerin ise aynı ortamları yorumlayıcı amaçlarla kullanmasına rağmen ortam-özerk bir zemin üzerinden biçimlenen ortak bilişsel çıktılar saptanmıştır. Temsil geçişleri üzerinden bir araştırma çerçevesi önererek tasarım sürecinin tekil ürünlerden çok temsil-edimleri dizisi olarak okunabileceği yaklaşımını temel alan bu çalışma, temsil seçiminin bilgi üretim stratejisi olarak ele alınması, stüdyo pedagojisinin temsil-odaklı yeniden kurgulanması, eleştiri ve değerlendirme süreçlerinin temsil ortamı geçişlerini görünür kılması ve temsil gelenekleriyle kurumsal kodların sorgulanması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Tasarımda bilişin sosyokültürel bağlamda temsil ortamları aracılığıyla özneler arasında kurulan ilişkiler ağı içinde örgütlenen bir yapı olduğu ve temsil özerkliğinin tasarımın, tasarım bilgisinin ne olduğundan çok nasıl düşünüldüğünü belirlediği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, çalışma kapsamında temsil dolayımları mimari tasarım sürecinin bilişsel işleyişlerinde etkin ve özerk bir yapı olarak konumlandırılmakta ve tasarlama eyleminin öznel ve nesnel boyutlarını bir arada ele alan bir model ortaya konulmaktadır. Bu model aracılığıyla, tasarım düşünce ve bilgisinin temsil yoluyla ortaklaşa inşası ve farklı temsil ortamlarının tasarım düşüncesini biçimlendirmedeki etkileri hakkında bir bakış açısı sunulmaktadır.