Mekan biçimlenmesinde morfogenetik denemeler

Abstract

Doğa insanı da kapsayan farklı ekosistemleri ve bu ekosistemlere ait döngüleri, enerji akışları ve dönüşümleri içeren devingen bir yapıdır. Geçmişten bugüne insanın bu ekosistem içerisinde kültürel ve biyolojik evrimi gerçekleşirken, ürettiği bilgi ve teknikler de evrimleşmiştir. Hesaplama araçlarının gelişmesi ile doğanın mikro ve makro ölçekteki biçimsel organizasyonu sayısallaştırılmış, şematize ve simüle edilebilmiştir. Bu gelişmeler yapay ve doğal olanın arasında olduğu varsayılan ontolojik farkların gevşemesini dolayısıyla insan üretimi sistemler ve doğal sistemler arasındaki bilgi akışının daha etkin bir şekilde gerçekleşmesini motive etmiştir. Bu bağlamda insanın mimarlık yapma biçimi de doğa bilimleri ile çeşitli şekillerde ilişkilenmiştir. Bu bazen doğanın sunduğu ekosisteme eklemlenebilme denemeleri olarak, bazense doğanın biçimsel yapısı ve geometrik yapısından ilham almayı temel alan yaklaşımlar olarak ortaya çıkmıştır. Gelişen teknolojinin insanın içinde bulunduğu ekosistemi sayısal bir şekilde inceleyebilmesine dair sunduğu imkanlar sayesinde doğadaki organik ve inorganik sistemler ve bu sistemleri inşa eden geometrik bağlantılar ortaya çıkarılmıştır. Bu bağlantılar ile doğal ekosistemin nasıl işlediğine dair çalışmalar genişletilmiştir. Doğanın hücre, doku, organizma ve strüktür ölçeğindeki yapıları grafikleştirilmiş ve bunlara dair işleyişsel ve kurgusal çerçeveler oluşturulmuştur. Bu eksende mimarlık da tasarım süreçlerinde mekanı bir hacim veya hacimler ilişkisi olarak tarifleyen mimari kabuğu doğadan öğrendiği bilgilerle sistemli bir şekilde yeniden kurmaya çalışmıştır. Mimarlığın doğaya ait bir biçimi ölçekler arası geçişler ile taklit ederek ürettiği biyomimetik yaklaşımlar, doğanın biyomühendislik adına sunduğu sistemler üzerinden geliştirilen yaklaşımlar, yapı strüktürüne ve enerji akışlarına dair tersine mühendislik yaklaşımları, biyoloji ve mimarlık disiplinleri arasındaki analojik ilişkilenmeler, mimarlığın doğa üzerinden geliştirdiği biçim bulma yaklaşımlarından bazılarıdır. Bu doğa temelli yaklaşımlar, yalnızca doğadan ilham alınan veya öğrenilen teknik özelliklerin ve çözümlerin geliştirilmesi için değil, aynı zamanda metodolojik stratejiler için de rehberlik sağlayabilmektedir. Temel olarak bir embriyonun gelişimi olarak tariflenebilecek morfogenez, mimari tasarımda iklim, biyoorganizmaların oluşturduğu biyokimyasal tepkimeler gibi çevresel etkilere açık olan mimari kabuğun tüm bu dış kuvvetlere karşı biçim, olay ve dönüşümlerle cevap verebilmesi olarak yorumlanmıştır. Mimari bağlamda morfogenez, ilişkili olduğu diğer ekosistem aktörlerinin davranışlarına duyarlı yapılı çevreler yaratmayı amaçlamıştır. Karmaşık ilişkiler içeren çevresel etmenleri simüle ederek bunların mimari biçimin yalnızca statik bir andan ibaret olmayan bir haline ulaşması için tasarımın girdileri olarak kullanılmasını önermektedir. Mimari tasarım ve biyolojik evrim, gelişime açık ve sürekli değişime tabi olan devingen ve açık uçlu süreçlerdir. Biyolojik organizmalar, çok işlevli olabilme, kendi kendine adaptasyon, dengede kalabilme gibi davranışlar geliştirerek mutasyon, rekombinasyon ve seçilim yoluyla evrimleşme sürecini sürdürmektedir. Ekosistemin değişen koşullarında adapte olabilecek ve dönüşebilecek bir mimari kabuğun bu gibi özellikleri sistematik bir biçimde ele alabilmesi mimari kabuğun biçimleşmesi için alternatif bir yöntem alanı açmıştır. Bu bağlamda çalışma, öncelikle biçimin biyolojik paradigma ile ilişkisine dair geliştirilmiş farklı yaklaşımları ve kavramları incelemektedir. Bu kavramlar ve yaklaşımlar biyolojik paradigma ve mimari biçimin ilişkilenme mantığını incelenmesi açısından önemli bulunmuştur. Tez çalışması, doğadaki morfogenez süreçlerinin kendiliğindenliğinin kurduğu mekan dillerinin analiz edilmesi ile bu biçimlerin karmaşıklığını oluşturan olayların izlerini açığa çıkarmaya odağına almıştır. Çalışma morfogenetik süreçlerin kalıntıları olan bu biçimleri mimarlığın sunduğu tekniklerle deşifre ederek morfogenezi kuran olaylarla ilişkisinin izlerini sürmektedir. Doğadaki bir seri morfogenez sürecinin biçimlenme mantığını ve mekansallığını açığa çıkarmayı amaçlayan bu çalışma, dört ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde doğa ve mimarlık arasındaki bilgi akışı ve mimari kabuğun biçimlenme sürecinde biyolojik paradigma esaslı yaklaşımlar ve kavramlar çalışma kapsamını çerçeveleyecek şekilde tanımlanmıştır. Doğrudan morfogenezle veya biyolojik temelli diğer yaklaşımlarla mimari kabuğu tarifleme motivasyonları incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde mimari kabuğun biçimleşme sürecine dair farklı yaklaşımların ve biyolojik paradigma ile biçim ilişkisini kuran kavramların araştırması yapılmıştır. Morfogenezin aynı zamanda kentsel sistemin bir uzantısı olan mimari kabuğun statik bir biçimsel oluştan öteye geçebilme potansiyeli, biçimsel dönüşümlerin sürekliliği, geometri, malzeme, doku ve sistem bağlamındaki yaklaşımlar üzerine gerçekleştirilen bir seri araştırma ile genişletilmiştir. Morfogenez ve diğer biyolojik temelli yaklaşımlarla oluşturulan biçimsel denemeler, yöntemler ve projelere dair bir araştırma yapılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise Türkiye'nin Denizli ili, Pamukkale bölgesindeki traverten morfolojileri araştırılmış ve buradaki katmanlı oluşumlar analiz edilmiştir. Pamukkale travertenlerinin geçmişten bugüne sürmekte olan morfogenez süreçleri ile bölgedeki jeomorfolojik çeşitliliği oluşturan olaylar, döngüler ve aktörler araştırılmıştır. Bölgedeki farklı varyasyon ve ölçeklerdeki traverten oluşumları modellenerek, bu modeller üzerinden yapılan incelemeler ile traverten morfogenezinin biçim dili ve mekansallığı üzerine bir seri çözümleme yapılması amaçlanmıştır. Morfogenezin kalıntıları üzerinden, kendiliğinden biçimleşme süreçlerinin ortaya koyduğu mekansallığın çok katmanlı, karmaşık, nedensellikler üzerine kurulu yapısı ele alınmıştır. Morfogenezi mimari mekanın kabuk arayışındaki bir yöntem olarak ele almaktan farklı olarak, doğada süregelen morfogenezin biçimlerinin sunduğu mekansal dil dünyası araştırılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde, bitki dokularındaki temel geometrik kompozisyonlar üzerinden tasarlanmış bir bitki ailesi kurgusu ve bu kurgu üzerinden değerlendirmeler yer almaktadır. Pamukkale travertenlerindeki biçimsel okumadan edinilen çıkarımlar etkisinde, bu bölümde kendiliğinden biçimleşmenin karmaşık diline benzer bir dile işaret etmektir. Aynı zamanda doğanın adaptasyon yeteneği ve geometrik yapısı üzerinden bir tartışma gerçekleştirilmiştir. Morfogenetik bir nesne kurgusunun kente nasıl eklemlenebileceği, bu eklemlenmenin hangi anlamları üretebileceği, morfogenetik bir biçimleşmenin kentin özneleri için nasıl anlamlara bürünebileceği konuları üzerinde durulmuştur. Çalışma, morfogenez süreçlerine uğrayan traverten gibi doğal yapıların biçimleşme sürecinin kendiliğindenliğini, karmaşıklığını ve bu jeolojik esaslı ekosistemin ürettiği ara biçimlerin dilini açığa çıkarmayı ve incelemeyi hedeflemiştir. Pamukkale bölgesindeki yer kabuğunun tektonik hareketlerini, bölgedeki kimyasal ve biyokimyasal reaksiyonları tetikleyen kuvvetleri, devingen bir şekilde var eden çökelme, katmanlaşma gibi olayları ve bu doğal yapıların ara formlarının morfogenez üzerinden kurduğu dili biçimler üzerinden incelenmiştir. Morfogenezin biçim dünyasını keşfetmeye çalışmak, morfogeneze neden olan aktörlerin, kuvvetlerin ve olayların biçim üzerindeki bağlatılarının izini sürebilmek adına bir alan sunmaktadır. Çalışma biçimler üzerinden, mimarlığın sunduğu temsil ve teknikler ile bir okuma yapmak ve doğadaki morfogenezin ürettiği kabukların mekansal dilini anlamayı odağına almıştır. Bir diğer yandan bu kendiliğinden biçimlerin otonomluğu, insana kayıtsız bir ölçek ortaya koymaktadır. Bitki familyası çalışması ise nedensellikler ve tariflerle kurulmuş bir kentsel ortamda, travertenlere benzer bir kayıtsızlıkla oluşmuş kurgusal organizmalar üzerinden insan, doğa ve yapılı çevre ilişkisine dair bir seri tartışma geliştirmeyi amaçlamaktadır.