Coğrafi bilgi sistemleri ile afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirlik analizi: Esenyurt örneği

Abstract

Afetler ve acil durumlar beklenmedik şekilde meydana gelen ve geniş çaplı can, mal ve sosyal kayıplar verilmesine neden olan olaylardır. Dünyanın her yerinde tarih boyunca meydana gelen afet ve acil durumların verdiği zararlar bölgedeki nüfus yoğunluğu, plansız ve hızlı kentleşme, dönüşüme uğramamış riskli yapıların varlığı, afet ve acil durum öncesi gerekli tedbirlerin alınmaması gibi nedenlerle verdikleri zararlar artabilir. Afet ve acil durum sonrası müdahale sürecinde, halkın güven içerisinde toplanabileceği alanların belirlenmesi ve bu alanlara erişilebilirliğin kesintisiz bir şekilde sağlanabilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda, afet ve acil toplanma alanlarının erişilebilirliği, afet yönetimi konusunun en önemli bileşenlerinden biridir. Doğru şekilde planlanmamış afet ve acil durum toplanma alanları afet sonrasında halkı ve acil durum müdahale ekiplerini hezeyana uğratabilmektedir. Afet ve Acil Durum Toplanma Alanlarının seçiminde zemin durumu, ulaşılabilirlik, tahliye kolaylığı, altyapı olanakları, bölgesel nüfus yoğunluğu ve risk faktörleri gibi birçok ölçüt değerlendirilmektedir. Afet ve acil durum toplanma alanları toplumun güven içerisinde en kısa sürede ulaşabilmesi gereken alanlardır. Bu alanların sayısının yeterli olması kadar, erişim süresi ve ulaşım güzergâhlarının mevcut uygunluğu da oldukça önemlidir. Afet ve acil durum alanlarının erişilebilirliğinde yol kapasitesi, kapanmalar ve alternatif güzergâhlar gibi birçok faktör, erişimde belirleyici rol almaktadır. Bu nedenle, afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirliğinin Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile analiz edilmesi ve değerlendirilmesi, bölgenin afet yönetimi stratejilerinin belirlenmesi ve iyileştirilmesine katkı sağlarken, toplum bilincinin oluşturulmasına da yardımcı olmaktadır. İstanbul, Türkiye'nin en yoğun nüfusa sahip olan ilidir. Kuzey Fay Hattı üzerinde yer alan İstanbul başta deprem olmak üzere birçok afet riskini taşıyan megakenttir. Özellikle Marmara Denizi açıklarında gerçekleşebilecek büyük depremin, İstanbul'da ağır kayıplara yol açacağı öngörülmektedir. 1999 yılında yaşanan Gölcük Depremi sonrasında yapılan çalışmalarda, kentte birçok yapının depreme karşı dayanıksız olduğu ortaya çıkmıştır. Şehrin birçok yerinde kentsel dönüşüm çalışmaları hızla sürdürülmesine rağmen kontrolsüz ve plansız büyüme, yapısal güvenliği yetersiz bina fazlalığı deprem riskini arttırmaktadır. Bu nedenle, Afet yönetimi, kentin güvenliğini ve sürdürülebilir gelişimini sağlamada temel bir unsurdur. İstanbul'un afet yönetiminin kurgulanmasında birçok zorlukla karşı karşıya gelindiği görülmektedir. Yoğun nüfus, ulaşım altyapısı ve çarpık kentleşme gibi birçok neden tahliye planlarının etkinliğini azaltabilmektedir. İstanbul'un en hızlı gelişen ve büyüyen ilçelerinden biri olan Esenyurt İlçesi, günümüzde kontrolsüz ve plansız kentleşmenin getirdiği sorunlar ile afetlere karşı kırılgan bir yapıya sahiptir. Esenyurt'un sahip olduğu zemin özellikleri ile yoğun ve yüksek katlı yapılaşması olası bir afet durumunda hasar riskini arttırmakta; mevcut altyapı eksikleri ise afet sonrası müdahale çalışmalarını olumsuz yönde etkileyebilmektedir. İlçede özelikle deprem riski ön planda olmakla birlikte, afet yönetimi stratejilerinin geliştirilmesi ve afet ve acil durum sonrası toplanma alanlarına erişimin sağlanması toplumun can ve mal güvenliği için kritik bir öneme sahiptir. Bu çalışma, İstanbul'un en yoğun nüfuslu ilçelerinden biri olan Esenyurt İlçesi'nde afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirliğini Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı analiz yöntemleri kullanılarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, afet yönetiminin şehir planlama sürecindeki rolü vurgulanarak, afet durumlarında erişilebilirliğin etkin bir afet yönetimi için kritik bir unsur olduğu ortaya konulacaktır. Ayrıca, çalışmanın sonuçlarının, karar vericilere afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirliğini iyileştirme konusunda rehberlik etmesi hedeflenmektedir. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) mekânsal verinin yönetimi, analizi ve görselleştirilmesi konusunda sunduğu imkanlar sayesinde afet yönetimi ve planlama süreçlerinde oldukça sık ve etkin kullanılan bir yöntemdir. Coğrafi Bilgi Sistemlerinin afet yönetimindeki önemli avantajları arasında, kurumlar arası veri paylaşımını kolaylaştırması, farklı formata sahip verileri ortak bir standart altında birleştirebilmesi, düzenli olarak güncellenebilir olması sayesinde en yeni bilgilere erişimin kolaylıkla sağlanması ve hızlı analiz çıktılarına üretebilmesi yer almaktadır. Ayrıca Coğrafi Bilgi Sistemleri veriyi harita, tablo ve grafik gibi çeşitli görselleştirme seçenekleri sunması, mekânsal verinin anlaşılır ve etkili bir şekilde aktarılmasına olanak tanımaktadır. Bu çalışma kapsamında Esenyurt İlçesindeki afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirliği, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışmanın ilk aşamasında, analiz için gerekli olan konumsal ve öznitelik verileri temin edilmiştir. Bu veriler arasında yol ağları, mevcut bina yapıları, nüfus bilgileri, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve AFAD tarafından belirlenen toplanma alanları, deprem sırasında kapanma riski taşıyan yollar ve riskli afet bölgelerine ilişkin veriler yer almaktadır. Söz konusu veriler, ilgili kurum ve kuruluşlardan sağlanarak analiz sürecine entegre edilmiştir. Veri toplama sürecini ardından, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında veri hazırlık aşamaları ArcGIS yazılımının ArcMap arayüzü kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Toplanan tüm veriler ArcCatalog aracılığıyla düzenlenmiş ve analizlere uygun hale getirilmiştir. Yol ağları üzerinde detaylı ağ topolojisi oluşturulmuş ve toplanma alanlarının giriş noktaları, uydu görüntülerinden faydalanılarak doğru ve hassas bir biçimde belirlenmiştir. Ayrıca, bina verileri mahallelerin nüfus yoğunluğu ile ilişkilendirilerek analiz süreçlerine entegre edilmiştir. Network (Ağ) analizi, belirlenmiş noktalar arasındaki ilişkileri ve bağlantıları incelemek için kullanılan Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kökenli analiz yöntemidir. Bu analiz yöntemi, en kısa veya en hızlı rota belirleme, hizmet alanlarının oluşturulması (service area analizi), en yakın tesisin bulunması (closest facility analizi) ve çeşitli lojistik planlama faaliyetlerini içeren ulaşım ağları gibi birbirine bağlı hat veya güzergah sistemleri konulu analizlerde sıkça kullanılmaktadır. Özellikle afet yönetimi çalışmalarında etkin bir şekilde kullanılan Network Analizi, büyük ölçekli acil ve afet durumlarında ulaşım güzergahlarının belirlenmesi, kritik noktalara erişimin sağlanması ve kapanan yollar için alternatif güzergâhların oluşturulması gibi konularda önemli katkılar sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında Esenyurt İlçesi için Network (Ağ) Analizi yöntemleri kullanılarak çeşitli erişilebilirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Yapılan analizler doğrultusunda, mevcut toplanma alanlarına yayaların yürüyerek ulaşabileceği maksimum mesafeler belirlenmiş ve her bir toplanma alanının hizmet kapasitesi tespit edilmiştir. Ayrıca, Esenyurt İlçesi'ndeki riskli bölgelerden toplanma alanlarına ulaşım güzergâhları oluşturulurken, afet sırasında kapanması öngörülen yollar dikkate alınarak alternatif güzergâhlar belirlenmiş ve bu güzergâhların mesafeleri değerlendirilmiştir. Gerçekleştirilen çalışma sonucunda, Esenyurt İlçesi'ndeki toplanma alanlarının dağılımı, kapasite yeterliliği ve afet durumundaki erişim sorunları detaylı olarak değerlendirilmiştir. Yapılan analizler sonucunda ilçede bulunan mevcut afet ve acil durum toplanma alanlarının erişilebilirliğinde ve kapasitesinde önemli eksiklerin olduğu ortaya konulmuştur. Bu eksikler, olası bir afet veya acil durum anında halkın güvenle erişebileceği güvenli alanların bulunmaması toplumu paniğe ve kaosa sürükleyebilmektedir. Bu durum can ve mal kaybında artışa neden olmakla birlikte tahliye sürecinin etkinliğini düşürebilmektedir. Sonuç olarak, Esenyurt İlçesi'nde mevcut afet ve acil durum toplanma alanlarının mekânsal dağılımı ve erişilebilirlik kapasitesinin, CBS destekli Network analizleri ile belirlenmesi, afet yönetimi planlarının geliştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Analizler, afet senaryolarında erişim sorunlarının azaltılması için toplanma alanlarının sayısının artırılması, kapasitelerinin güçlendirilmesi ve afet riski yüksek bölgelerde alternatif ulaşım güzergâhlarının oluşturulması gerektiğini ortaya koymaktadır. CBS tabanlı bu yöntemler, afet yönetimi karar süreçlerine veri destekli, hızlı ve etkin çözümler sunmakta, kaynakların optimal kullanımı ve afetlere karşı kentsel dayanıklılığın artırılmasına katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda, ilgili kamu kurumları ve yerel yönetimlerin, afet toplanma alanlarının planlanması ve iyileştirilmesinde CBS tabanlı erişilebilirlik analizlerini entegre etmeleri, toplumun can ve mal güvenliğinin artırılması ve sürdürülebilir afet yönetimi stratejilerinin oluşturulması açısından hayati önem taşımaktadır.