Kurmaca ve gerçeklik arakesitinde mimari temsili yeniden düşünmek: Grafik romanlarda mekansal anlatılar

Abstract

Tez çalışmasının amacı, mimari temsilde geleneksel temsil pratiklerini sorgulayarak mimarlıkta temsili; üretilen anlatılar üzerinden kurmaca ve gerçeklik diyalektiği bağlamında yeniden düşünmek; bu ilişkisel yapı içerisinde deneyimleyen öznenin konumunu tartışmaya açmaktır. Çalışma, bu ilişkisel yapıyı zaman-mekansal bir düzlemde, çoğul ve yoruma açık bir yapı ile görünür kılabilecek dinamik temsil arayüzlerinin gerekliliğini ortaya koyarken; şu soruyu gündeme getirmektedir: "Mimarlık, gerçeklik ve kurmaca arasındaki geçirgen sınırlar içerisinde mekan anlatısını, zaman-mekansal bir düzlemde, özne merkezli bir yaklaşım ile yeniden kurma imkanını; yalnızca görüneni değil, deneyimleneni de odağına alan hangi alternatif temsil üretimlerinde arayabilir?" Bu bağlamda çalışmada ilk olarak farklı yaklaşımlar üzerinden kurmaca ve gerçeklik arasındaki diyalektik ilişki ele alınmakta; bu ilişkisel yapının taşıyıcısı ve anlamlandırıcısı olarak öznenin konumu araştırılmaktadır. Söz konusu ilişkisellikte anlatı, sabit, durağan ve tamamlanmış bir yapı sunmaktan ziyade; özne tarafından anlamlandırılan, yorumlanan ve yeniden kurulan deneyim odaklı bir yapı sergilemektedir. Bu yapı, içerdiği boşluklar aracılığıyla kurmaca ve gerçeklik arasındaki sınırları bulanıklaştırmaktadır. Özneye, gerçek ile hayali olanı anlamlandırma sürecinde kendi gerçekliğini inşa etme olanağı tanımaktadır. Anlatıya dair bu değerlendirme, temsile yönelik yerleşik yaklaşımların da yeniden düşünülmesine alan açmaktadır. Mimarlıkta gerçeklik çoğu zaman nesnel bir zemin üzerinden ele alınmıştır. Bu doğrultuda geliştirilen mimari temsil üretimleri, mekan anlatısını somut, ölçülebilir ve kurallı bir sistem çerçevesinde sunmuş; bu sistemin tüm özneler tarafından benzer şekilde anlaşılmasını hedefleyen evrensel bir dil oluşturma çabası, anlamı üreten özneyi çoğunlukla dışarda bırakma eğilimi göstermiştir. Ancak mimarlık, gerçeklikte gözlemlenebilir olanla sınırlı kalmamakta; öznenin dahiliyeti ile farklı zamansal, mekansal ve deneyimsel boyutları içeren çok katmanlı bir düşünsel uzamda var olmaktadır. Bu noktada, mimari temsilde ortaya konan gerçekliğin yanı sıra; bu gerçekliği sarsan, dönüştüren, öznel ve kişisel kılan ve zaman-mekansal bir zeminde var olan mekansal anlatıyı yeniden anlamlandıran kurmacanın varlığını göz ardı etmemek gereklidir. Bu bağlamda bu çalışma mimari temsili, yalnızca belirli bir çerçeve içerisinde gerçekliği betimleyen bir aktarım biçimi olarak değil, sunduğu anlatı yapıları ile kurmaca ve gerçeklik diyalektiğini öznenin deneyimi üzerinden çoklu düzlemlerde görünür kılabilen yaratıcı bir arayüz olarak yeniden ele alır. Durağan ve tekil mekan anlatıları üreten temsil paradigmalarını sorgulayan ve aşan alternatif üretimleri araştırır. Çalışma kapsamında bu arayışa bir yanıt olarak grafik romanlar irdelenmektedir. Çalışma kapsamında; güçlü mekansal anlatılar ortaya koyduğu düşünülen grafik romanlarda kurmaca ile gerçeklik arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu, bu ikilinin birbirini nasıl dönüştürdüğü, zaman, mekan ve deneyim kavramlarının bu ilişkisel yapı içinde nasıl konumlandığı ve öznenin bu sürece hangi yollarla dahil olduğu etrafında özgün bir okuma çerçevesi geliştirilmiştir. Yapısöküm yöntemiyle desteklenen bu okuma çerçevesi kapsamında, Walking Bed, Brüsel, Les Murailles de Samaris, Building Stories ve Here seçkisi üzerinden grafik romanların anlatı yapısının sunduğu katmanlar çözümlenmiş; gerçeklik algısını sarsarak kurmaca-gerçeklik arakesitinde mekan anlatılarını inşa eden ve özneyi sürece dahil eden temsil stratejileri ortaya konmuştur. Bu stratejiler—yeniden bağlamsallaştırma, ölçek bozumu, çizim ve üslup kodlarının dönüştürülmesi, sayfa mimarisini deforme etme, sürekli zaman akışı kurma, zaman-mekan kesitleri oluşturma ve doğrusal anlatının bozumu— çapraz okuma yöntemi ile karşılaştırmalı bir biçimde değerlendirilmiş; dökümü yapılan temsil stratejilerinin farklı anlatı yapılarında nasıl işlediği incelenmiştir. Temsilin tekil ve nesnel bir mekan anlatısı sunduğu durumlarda, mekan, bakan öznenin yalnızca belirli bir çerçeve içinde anlamlandırdığı bir yapıya indirgenmektedir. Temsilde bu sınırlılığı aşarak açık uçlu, katmanlı ve muğlak anlatı yapılarını inşa etme potansiyeli sunan grafik romanlarda ise mekan; kurmaca ile gerçeklik arakesitinde biçimlenen, dinamik bir unsur olarak okuyucunun ellerine teslim edilmektedir. Grafik romanlarda kullanılan temsil stratejileri—algı, hayal gücü ve yorumlama süreçlerini tetikleyerek—okuyucuyu yalnızca pasif bir izleyici değil, anlatının üretken bir tamamlayıcısı ve yorumlayıcısı konumuna yerleştirmektedir. Okuyucu, boşlukları doldurarak mekan anlatısını zihinsel olarak birleştirir ve her okuma ediminde mekanı yeniden deneyimler. Bu tez, mimarlık disiplininin temsile ilişkin yerleşik yaklaşımlarını eleştirel bir perspektifle yeniden değerlendirmekte; mimarların düşünme, üretme ve temsil etme süreçlerini dönüştürebilecek, zaman-mekansal bir zeminde özne deneyimini merkeze alan temsil üretimlerine duyulan ihtiyaca vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda, grafik romanlar ve sundukları temsil stratejileri aracılığıyla temsilin; kurmaca ile gerçeklik arasındaki diyalektik ilişkiyi görünür kılarak, bu ilişkiselliği öznenin deneyimsel katılımıyla çoğullaştıran; mekanı durağan ve tekil anlatılardan kurtarıp, açık uçlu, yeniden inşa edilebilir ve çok katmanlı bir anlatı alanı olarak var eden dinamik bir arayüze dönüştürdüğü gözlemlenir. Grafik romanların yanı sıra, tez boyunca oluşturulan çerçeve üzerinden irdelenebilecek alternatif temsil üretimlerinin mekan anlatısını hangi stratejilerle inşa ettiğini incelemek; mimarlıkta mekana dair indirgemeci olmayan, mekan bilgisini çoğaltarak deneyim odaklı ve zaman-mekansal bir düzlemde kişisel anlam üretimini sağlayan yeni okuma biçimlerinin geliştirilmesi açısından önemli bir potansiyel sunmaktadır.