Türkiye Gün İçi Piyasası'nın Avrupa ile karşılaştırmalı analizi

Abstract

Bu tezde, detaylı literatür incelemesiyle Türkiye Gün İçi Piyasası, Avrupa ile kıyaslanmış, yarı yapılandırılmış uzman görüşmeleri sonuçlarıyla bir SWOT analizi yapılmıştır. Türkiye'de ilk olarak 2015 yılında kurulan ve işletilmeye başlanan Gün İçi Piyasası (GİP) 1.0'dan, 31 Aralık 2023'te GİP 2.0'a geçiş yapılmıştır. Ancak bu geçiş sürecine dair Türkiye'de literatürde yeterli çalışma bulunmamaktadır. Dolayısıyla, Türkiye'nin Gün İçi Piyasası hakkında yapılan bu çalışma, piyasadaki gelişim sürecine dair önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Aynı zamanda bu çalışma, Türkiye'nin gelecekteki Gün İçi Piyasası (GİP 3.0) yapısına da ışık tutmaktadır. Gün İçi Piyasası, enerji ticaretinin gün içerisinde arz ve talebe göre dinamik bir şekilde gerçekleştiği bir sistemdir. Türkiye'nin Gün İçi Piyasası, özellikle yenilenebilir enerji kaynaklarının artan kullanımını desteklemek, arz ve talep dengesizliğini gidermek amacıyla kurulmuştur. GİP 1.0'dan GİP 2.0'a geçiş, piyasa katılımcılarının daha hızlı ve etkin işlem yapmalarına olanak sağlayacak şekilde geliştirilmiştir. GİP 2.0, kullanıcı dostu arayüzü ve işlem hızı gibi özelliklerle ön plana çıkmaktadır. Avrupa'da ise, EPEX SPOT, Nord Pool, OMIE ve GME gibi önde gelen Gün İçi Piyasaları, uzun yıllardır etkin bir şekilde işletilmektedir. Avrupa piyasaları, yüksek yenilenebilir enerji oranlarıyla entegre yapılar sunarak, elektrik ticaretinin sınır ötesi bir çerçevede yapılmasını mümkün kılmaktadır. Bu sistemler, Türkiye'deki piyasa ile kıyaslandığında, daha fazla katılımcıya sahip ve teknolojik altyapı açısından daha gelişmiş durumdadır. Avrupa Gün İçi Piyasaları, özellikle sınır ötesi ticaret, otomasyon ve çeşitli farklı ürünler açısından Türkiye'ye kıyasla ileri bir seviyededir. Bu çalışmada, Türkiye'nin Gün İçi Piyasası ile Avrupa piyasaları arasındaki farklar detaylı bir şekilde incelenmiştir. Türkiye'deki piyasa ise gelişim potansiyeli taşımaktadır. Bu bağlamda, Avrupa'daki piyasa yapılarının Türkiye'ye uyarlanabilir yönleri araştırılmıştır. Özellikle sınır ötesi ticaret olanaklarının artırılması, yenilenebilir enerji kaynaklarının entegrasyonu ve piyasa ürün ve hizmetlerinin çeşitlendirilmesi, Türkiye'nin Gün İçi Piyasasının gelecekteki yapısı için önemli gelişim alanları olarak öne çıkmaktadır. Tezde kullanılan metodoloji, detaylı literatür incelemesi ve yarı yapılandırılmış uzman görüşmelerine dayanmaktadır. Enerji sektöründen toplam 23 uzmanla yapılan bu görüşmeler, Türkiye'nin Gün İçi Piyasasının mevcut durumu ve Avrupa'daki piyasa modelleriyle karşılaştırılması konusunda önemli bilgiler sunmuştur. Bu görüşmeler sonucunda, Türkiye Gün İçi Piyasasının SWOT analizi yapılmıştır. Sonuç olarak, Türkiye'nin Gün İçi Elektrik Piyasası, GİP 2.0 ile önemli bir gelişim göstermiştir, ancak Avrupa piyasalarıyla rekabet edebilmesi için daha fazla iyileştirme gerekmektedir. Bu çalışmada, Türkiye Gün İçi Piyasasının Avrupa'daki örneklerle karşılaştırmalı olarak analiz edilmesi, Türkiye'deki piyasanın gelişimi için kayda değer öneriler sunulmasını sağlamıştır. Türkiye'nin Gün İçi Piyasasının gelecekteki yapısının, ürün çeşidinin az olması, ihale ve gerçek zamanlı veri eksikliği, piyasa katılımcılarının olası manipülatif işlemlerinin kontrolündeki zayıflık, işlemlerin ancak fiziksel teslimat saatinden bir saat kalana kadar yapılabilmesi, likidite azlığı ve piyasanın geç açılması gibi belirli noktalarda gelişmeye açık yönleri vardır. Bununla birlikte, mevcut uygulama güvenli bir ticaret ortamı sağlamaya çalışmakta ve jeopolitik konumu nedeniyle, enerji ticaretinde bölgesel bir merkez olma ve piyasanın gelişim olanağına altyapı oluşturmaktadır. Tez çalışmasında zayıflıkların güçlendirilmesi ve tehditlerin ortadan kaldırılması için öneriler geliştirilmiştir. Tezin Türkiye'nin enerji piyasasının gelişimine yönelik katkı sağlayarak, hem akademik literatür, hem de piyasa düzenleyicileri ve katılımcılar açısından yol gösterici nitelikte olabileceği düşünülmektedir.