Özbekçe-Türkçe Bilgisayarlı Çeviri Programları için Deyimlerin Veri Tabanını Oluşturmada Karşılaşılan Güçlükler

Abstract

Genel kabul gören görüşe göre deyimler; birkaç sözcüğün temel anlamı dışında kazandığı yeni anlamı ifade eder ve çoğu kez kelimesi kelimesine çevrilemeyen söz dizimsel bir bütün olarak düşünülür. Düşünce dünyamızı ve kültürel özelliklerimizi yansıtan deyimler; ulusların uzun yıllar boyu deneyimlediği çeşitli olay ve durumların sonucunda bir duygu ve düşünceyi anlatmak amacıyla türetilmişlerdir. Bu nedenle söz varlığımız içinde önemli bir yer tutar ve dilin anlam katmanlarından izler taşır. Bir dildeki deyimlerin sayısının çokluğu, o dilin gelişmişliğini gösterir. Deyimlerin çevirisi söz konusu olduğunda, kaynak ve hedef dili konuşanların üyesi oldukları kültürlerin göz önüne alınması gerekir. Buna özen gösterilmediğinde başarılı bir çeviriden söz edilemez. Dolayısıyla bağlam temelli bir yaklaşımla bilgisayarlı bir çeviri yapılabilmesi için kaynak ve hedef diller arasında koşut deyimlerin toplanması gerekir. Bu makalede deyimlerin yapısal durumu ve yeni anlamları için temel oluşturan etkenler incelenmiştir. Doğal Dil İşleme (DDİ) yöntemleri, bilgisayarlı çeviri araçlarına temel oluşturmuş; yapay zekâ çevirinin kalitesini daha da arttırmıştır. Bilgisayarlı çeviri araçları, deyimleri çevirme konusunda yetersiz kalabilmekte; bazı durumlarda anlam bozuklukları görülmektedir. Özellikle deyimlerin yerinde kullanılması konusundaki eksikler dikkat çekicidir. Bu makalede, söz konusu eksiklik ve anlam sapmaları Özbekçe-Türkçe deyimler üzerinden incelenmiş, çeviri araçlarının yetersiz kaldığı durumlar gösterilmeye çalışılmış ve bağlamı yansıtan karşılık açıklamalar ile çözümle önerilmiştir.