A Common Nefes of Edîb Harâbî in Alevi-Bektashi Music: Kâf ü nun hitâbı izhâr olmadan

Abstract

19. yüzyıl Bektâşî geleneğinin en önemli temsilcilerinden biri olan Edîb Harâbî’nin şiirleri yaşadığı dönemden itibaren sözlü aktarımın yanı sıra cönk ve mecmua gibi yazılı kaynaklar yoluyla yaygınlık kazanmıştır. Sadeddin Nüzhet [Ergun], Edîb Harâbî’nin Kâf ü nun hitâbı izhâr olmadan sözleriyle başlayan nefesinin, kendine mahsus melodisi ile Bektâşî çevrelerinde yaygın olarak seslendirildiğini belirtmektedir. Ancak, 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren literatüre giren ve çeşitli arşivlerde muhafaza edilen notalarda, Edîb Harâbî’nin bu nefesinin benzer, kısmen benzer ve farklı melodilerle icra edildiği görülmektedir. Bu notalar çoğunlukla Bektâşî musikisine ilişkin verileri aktarsa da, nefesin İstanbul çevresindeki farklı tarikatların ayinlerine taşındığına işaret eden izler de vardır. Bununla birlikte, Anadolu’da gerçekleştirilen derleme çalışmalarında nefesin birbirinden bağımsız melodilerle seslendirilen örnekleri tespit edilmiştir. Dolayısıyla, Edîb Harâbî’nin nefesini ihtiva eden musiki kaynakları, Sadeddin Nüzhet’in nefesin yaygınlığı konusundaki tespitini doğrulamakta, fakat bu yaygınlığın farklı coğrafî alanlarda ve benzer, kısmen benzer ve farklı melodiler yoluyla gerçekleştiğine işaret etmektedir. Bu çalışmada, Edîb Harâbî’nin bu nefesinin inşâd edildiği melodiler, literatür taraması ve arşiv araştırması yoluyla tanımlanmakta, temin edilen notalar ve ses kayıtları üzerinden nefesin 20. yüzyılda Alevî-Bektâşî çevrelerindeki yaygınlığı ve müzikal çeşitliliği ortaya çıkarılmaktadır. Çalışmada nefesin klasik üslupta bestelenmiş Hüzzam/Segâh, Eviç Huzi, Neva ve Rast makamlarındaki en az beş farklı melodi ile icra edildiği; ayrıca, Tunceli, Konya, Amasya ve Sivas’ta gerçekleştirilen derlemelerde birbirinden bağımsız âşık tarzı melodilerle seslendirildiği anlaşılmıştır.