Türk makam müziğinde notasyon-icra ilişkisi ve çağdaş müzikte tanbur notasyonu

Abstract

Türk makam müziği nesilden nesile meşk sistemi ile aktarılmış, aktarımda hatırlatıcı unsur olarak da çeşitli nota yazım sistemleri geliştirilmiştir. Genellikle harf ve semboller ile üretilen nota yazım sistemlerine bulundukları dönemlerde ilgi gösterilmiş fakat bunlar icrayı detaylıca temsil etmemişlerdir. Türk makam müziğinde ilk olarak Ali Ufki Bey’in meşk esnasında unutmamak için not alarak uyguladığı beş çizgili dizek üzerine notasyon daha sonraki yüzyıllarda sistemleştirilerek yaygınlık kazanmış ve makam müziğinin yazılı aktarımında neredeyse tek yöntem haline gelmiştir. Bu yöntem uygulanırken serbest icraya olanak sağlayacak bir zeminde, olabildiğince yalın yazı karakteri kullanılmıştır. Bu şekilde gelenekselleşen yalın notasyon ile yazılan eserler, ancak icracının yorumu ile idiyomatik – çalgıya özel bir karaktere bürünmektedir. Yakın dönem çağdaş bestecilerin ve icracıların çalgı tekniklerini ayrıntılı şekilde notaya aktarma çabaları sonucu notasyon önerileri sunulmuş, yazılı aktarım daha da gelişmiştir. Türk makam müziği tarihinde önemli yeri olan tanbur için, yazılı aktarımın gelişmesi sonucu yalın notasyonda bulunmayan ancak icra sırasında ortaya çıkan birçok idiyomatik teknik tespit edilmiş, transkripsiyonlar yapılmıştır. Transkripsiyonlar tanburun geleneksel icra pratiklerinin yanı sıra çağdaş müzik eserlerinde de kullanılmasına katkı sağlamıştır. Bu çalışmada tanburun çağdaş müzikte kullanımında akort düzenlerinin notaya yansıması, yazılan nota dışında icracıya tanınan serbestlikler, solo, oda müziği ve orkestra içinde kullanımdan doğan roller, batı müziği perspektifinden bakıldığında mikrotonal olan seslerin nota üzerinde gösterimi gibi alt başlıklar kapsamında on iki çağdaş eser analiz edilmiştir. Bu analizler çerçevesinde tanbur notasyonunun gelişimi ve idiyomatik ögeler araştırılmıştır. Çalışmanın sonucunda çağdaş müzik eserlerinde kullanılan tanbur notasyonunda idiyomatik ögeler tespit edilerek istatistik veri haline getirilmiş ve bu eser örnekleri üzerinden tanburun idiyomatik notasyonu tartışılmıştır.