Mimarlıkta karmaşıklık söylemleri / - Savcı, Bilal (Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025)
Karmaşıklık, bir anlam bulutudur. Bulut analojisi, hem determinist ve indirgemeci Modern bilimsel yaklaşımların tam karşıtı olarak, "saatlere karşı bulutlar", kurulan günümüzün karmaşık evren resmini açıklamak bakımından hem de söylemsel olarak elverişli bir kapsayıcı "şemsiye kavram" olarak çift anlamlı konumdadır. Karmaşıklık, teknik anlamda bir sistemdeki parçaların birbirleri arasındaki etkileşim sonucunda bir üst düzeyde "kendiliğinden" "ortaya çıkan" "öngörülemez" davranış ve özellikleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Pratik anlamda ise, disiplinlerarası ve indirgemecilik karşıtı düşünme biçimlerini tanımlamaya yönelik bir kavramdır. Bu yönüyle "karmaşıklık" teriminin isminin hakkını veren muğlaklığı, neyin içeride neyin dışarıda kalacağını belirleyecek kesin ve genel bir tanımının yapılmasını oldukça zorlaştırmaktadır. Bu muğlak zeminin, teorik tartışmalarda "başka yollarla erişilemeyecek sorulara" ulaşmak bakımından kritik öneme sahip olduğu söylenebilir. Bu nedenle epistemolojik dönüşümler, bilimsel yaklaşım (paradigma) değişimleri, ekonomik eşitsizlikler, sosyal adalet arayışları, ekolojik yıkımlar ve teknolojik sıçramalar gibi sebeplerle bulanıklaşan evren resmini yeniden düşünmeye ve açıklamaya yönelik arayışlar karmaşıklık kavramına sıkça başvurmaktadır. Bu tez, mimarlık alanında karmaşıklık kavramına ve karmaşıklık bilimlerine yapılan atıfların bir söylem olarak ortaya çıkışını ve bu söylemin altında yatan güncel politik, ideolojik, sosyolojik, ekolojik ve teknolojik aciliyetleri incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla bu tez mimarlıkta "karmaşıklık" söylemlerini bir süreklilik içinde ele almayı amaçlar. İlk olarak, Modernist mimarlığın (özellikle üsluplaşmış örneklerinin) katı işlevselci ve minimalist indirgemeci tavrına karşı, mevcut yapılı çevreye karmaşıklık ve çelişkiyi kucaklayarak yeniden bakan postmodernizmin karmaşıklık savunusundan başlayarak, postmodernizm içerisinde ortaya çıkan farklı yaklaşımlara uzanır. Sonrasında 90'lar ile tarihlenen "dijital dönüş" ile mimarlık alanında yaygınlaşan dijital araçların karmaşık biçimlerin tasarlanması ve üretilmesini mümkün kılmasıyla mimarlık metodolojisindeki dönüşümlere değinir. Son olarak, karmaşık formların ötesinde mimarlığın (form, davranış, alan, ...) içinde bulunduğu dinamiklerin ifadesi olarak ortaya çıktığı hesaplama yaklaşımlarını inceleyerek günümüzdeki karmaşıklık söylemlerinin etkinliğini ve sürdürülebilirlik tartışmasındaki karşılıklarını tartışan bir kapsamda ele alınmaya çalışılmıştır. Bu açıdan tez, mimarlık disiplinindeki karmaşıklık söylemlerini eleştirel bir mercekten inceleyerek bunların çeşitliliğini ortaya koymak üzere kapsamlı bir kavramsal harita oluşturmayı amaçlamaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, karmaşıklığın mimarlıkta yalnızca bir "moda terim" olup olmadığını sorgulayarak, kavramın güncel karşılıklarının araştırılması üzerinden bu söylemin halen geçerli bir söylem mi yoksa çözülmeye başlamış bir ideolojik pozisyon mu olduğunu tartışmaya çalışmaktadır. Bu yönüyle tez, mimarlık alanındaki yeni söylem ve yaklaşımları anlamak için uyarıcı bir tarihsel okuma girişimidir.
Complexity discources in architecture
Tez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025
Keywords: karmaşıklık; complexity; mimarlık; architecture