İTÜ 250. YIL KÜLLİYATI B İ L İ M E Y Ö N V E R E N İ T Ü ’ L Ü L E R 2 www.itu.edu.tr İstanbul Teknik Üniversitesi, bilimsel ve teknolojik alanlarda sayısız ilerlemenin mimarı kimliğiyle bugüne kadar ülkemizdeki birçok ilke imza atmış; bilimsel gelişmelere öncülük etmiştir. İTÜ, kurumsal tarihi, entelektüel hafızası ve seçkin ortamıyla geçmişten geleceğe uzanan güçlü bir köprü oluşturmaktadır. Çağın gereklerine uygun biçimde gelişimi, yenilikçi bakış açısı ve dünyayla ilişki kurmayı önemseyen yapısıyla İTÜ; dünün, bugünün ve yarının üniversitesidir. İTÜ 250. Yıl Külliyatı aracılığıyla kurumun iki buçuk asırlık yolculuğunun bütünüyle olmasa da belli başlı köşe taşlarıyla anlatılması hedeflenmiştir. İTÜ’nün Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne taşınarak bugünlere kadar gelen tarihsel serüveni; tıpkıbasımlarla, biyografilerle, monografilerle, iz bırakanlar ve iz projelerle birlikte aktarılmaya çalışılmıştır. HANDE VURAL BURAK BARUT∑U AYTEK İN ∑µKELEZ E-ISBN 978-975-561-696-4 ISBN 978-975-561-627-8 2023 Hande VURAL Burak BARUTÇU Aytekin ÇÖKELEZ MEHMED REF İKMEHMED REF İK FENMENFENMEN MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN İMTİYAZ SAHİBİ Prof. Dr. İsmail KOYUNCU (Rektör) YAYIN KURULU Prof. Dr. İsmail KOYUNCU Prof. Dr. Mustafa KUMRAL Prof. Dr. Ali DENİZ Prof. Dr. Şule Itır SATOĞLU Prof. Dr. Lütfiye DURAK ATA Prof. Dr. Mustafa KAÇAR Prof. Dr. İ. Serdar ÖZOĞUZ Doç. Dr. Aras NEFTÇİ Doç. Dr. Eminalp MALKOÇ Doç. Dr. Yavuz Selim GÜÇLÜ Dr. Öğr. Üyesi Burak BARUTÇU Dr. Öğr. Üyesi Ümit KARADOĞAN Öğr. Gör. Dr. U. Duygu AYSAL CİN Aslı ÖZABALI SABUNCUGİL Adem DÖNMEZ ISBN 978-975-561-627-8 E-ISBN 978-975-561-696-4 İTÜ 250. YIL KÜLLİYATI - BİLİME YÖN VEREN İTÜ’LÜLER: 2 İstanbul, 2023 Birinci Basım © İTÜ Yayınevi Bu kitabın her hakkı saklıdır ve tüm yayın hakları “İTÜ Yayınevi”ne aittir. Bu kitabın tamamı ya da herhan- gi bir bölümü, yayınevinin izni olmaksızın yayınlanamaz, basılamaz, mikrofilme çekilemez, doğrudan veya dolaylı olarak kullanılamaz. Teksir, fotokopi veya başka teknikle çoğaltılamaz, bilgisayarda veya dizgi maki- nelerinde işlenebilecek bir ortama aktarılamaz. Kitapta yayınlanan tüm metin ve görsellerin sorumluluğu yazar/yazarlara aittir. İTÜ YAYINEVİ Sertifika No: 70051 İTÜ Ayazağa Kampüsü Mustafa İnan Kütüphanesi 34469 Maslak İSTANBUL 0212 285 75 05 www.ituyayinevi.itu.edu.tr / ituyayinevi@itu.edu.tr YAZARLAR Arş. Gör. Hande VURAL Dr. Öğr. Üyesi Burak BARUTÇU Prof. Dr. Aytekin ÇÖKELEZ PROJE KOORDİNATÖRÜ Doç. Dr. Yavuz Selim GÜÇLÜ YAYINEVİ BAŞ EDİTÖRÜ Aslı ÖZABALI SABUNCUGİL YAYIN YÖNETMENİ Adem DÖNMEZ YAYIN İÇİ KATALOGLAMA (CIP) Öğr. Gör. Fatma Özgül SÜRMELİ BASKIYA HAZIRLIK Yavuz TÜRK Ali BAŞAR GRAFİK-TASARIM Serdar CANLI BASKI-CİLT Mavi Ofset Sertifika No: 45756 0212 549 25 30 maviofset@maviofset.com Vural, Hande Mehmed Refik Fenmen / Hande Vural, Burak Barutçu, Aytekin Çökelez.--İstanbul: İTÜ Yayınevi, 2023. 277 sayfa.--( İTÜ 250. Yıl Külliyatı - Bilime Yön Veren İTÜ’lüler: 2) Kaynakça var ISBN 978-975-561-627-8 (E-ISBN 978-975-561-696-4) 1. Electrical engineers--Turkiye--Biography. 2.Elektrik mühendisleri--Türkiye--Biyografi. 3.Electrical engineering--Turkiye--History. 4.Elektrik mühendisliği--Türkiye--Tarihi. 5.Istanbul Technical University-- History. 6.İstanbul Teknik Üniversitesi--Tarihi. I.Vural, Hande. II.Barutçu, Burak. III.Çökelez, Aytekin. TK140.F4 V87 2023 CIP SUNUŞ TEŞEKKÜR ÖNSÖZ GİRİŞ 1. MEHMED REFİK FENMEN 1.1. Aile Hayatı 1.2. Eğitim Hayatı 2. GÖREVLERİ 2.1. Osmanlı Mühendis ve Mimarlar Cemiyeti 2.2. Mühendis Mekteb-i Âlisi 2.3. Serbest Mühendislik Dönemi 2.4. Dârülfünun Dönemi 2.5. Zonguldak Maadin Mühendis Mektebi ve Kömür İşletmeleri 2.6. İstanbul Mıntıkası Sanayi Müdürlüğü 2.7. Milletvekilliği Dönemi 2.8. Türk Mühendisler Birliği 3. MÜHENDİS MEKTEB-İ ÂLÎSİ 3.1. Mühendis Mektebi Âlisi Müderrislerinde Gerçekleşen Değişim 3.2. Mühendis Mektebi Âlisi Stajları ve Teknik Gezileri 3.3. Mühendis Mekteb-i Âlisi Kütüphanesi 3.4. Mühendis Mektebi Âlîsi’nde Ders Kitabı Yazımı ve Basımı 3.5. Mühendis Mektebi Âlisi Bilim Müzesi 3.6. Mühendis Mektebi Âlisi Binası 07 11 13 17 23 25 36 41 42 43 44 46 49 51 55 57 61 70 71 74 77 80 83 i ç i n d e k i l e r 4. ZONGULDAK YÜKSEK MAADİN MÜHENDİSİ MEKTEBİ ÂLİSİ DÖNEMİ 5. MEHMED REFİK FENMEN’İNESERLERİ 5.1. Süreli Yayınlar 5.1.1. Cerîde Mecmuası 5.1.2. Osmanlı Mühendis ve Mimarlar Cemiyeti Mecmuası 5.1.3. Genç Mühendis Mecmuası 5.1.4. Sanayi Mecmuası 5.1.5. Mühendis Mektebi Mecmuası 5.1.6. İctihad 5.1.7. Fen Alemi 5.1.8. Türk Mühendisleri Birliği Mecmuası 5.1.9. İş Mecmuası 5.1.10. İstanbul 5.2. Kitaplar 5.2.1. Popüler Bilim Kitapları 5.2.1.1 Aynştayn Nazariyesi: mekân, zaman ve kütle mefhumlarının tebeddülü 5.2.1.2. Ameli Makinecilik 5.2.1.3. Ameli Otomobilcilik, Otomobil Motoru 5.2.1.4. Ameli Telsiz Telgraf ve Telsiz Telefon 5.2.1.5. Türkiye’nin Elektrifikasyonu 5.2.1.6. Madde ve Ziya: Fenni Bilgiler, Felsefi Düşünceler 5.2.1.7 Yeni Kuanta Fiziği ve Felsefi Ehemmiyeti 5.2.1.8. Elektriği Anlamak İçin 5.2.1.9. Mithat Paşanın İktisadi İcraatı 89 105 106 106 107 108 108 109 109 109 112 113 114 114 116 117 122 123 124 127 129 130 133 137 5.2.1.10. Radium ve Harikaları: Felsefi Düşünceler 5.2.1.11. Yeni Şoförün Kitabı 5.2.1.12. Pratik Modern Radio ve Televizion 5.2.1.13. Atom Enerjisi 5.3. Teknik Kitaplar 5.3.1 Mühendis Mektebi Ders Notları 5.3.1.1 Mühendis Mektebinde Tedris Olunan Elektrik ve Tatbikatı Dersleri 5.3.1.2 Mühendis Mektebinde Tedris Olunan Hikmet-i Tabiiye Dersleri 5.3.2 Fenn-i Elektrik ve Tatbikatı Sınaiyesi 5.3.2.1 Elektriğin Sınai Tatbikatı (Elektroteknik) 5.3.2.2 Yeni Elektroteknik 5.3.3 Mufassal Fenn-i Elektrik ve Tatbikatı Sınaiyesi 5.3.4 Ameli Elektrikçilik 5.3.5 Hararetin Tekniği 5.3.6 Yeni Elektrikcilik 5.3.7 Yeni Makinacılık 5.3.8 Dereceli Fizik Problemleri ve Çözümleri 5.4 Tercüme Eserler 5.4.1 Şehirlerin İnşa ve Islahı 5.4.2 La Nature de la Lumière 5.4.3 Modern Orduda Tayyarecilik Motörleşme Muhabere 5.4.4 Pratik Yüksek Matematik SON SÖZ EKLER KAYNAKÇA 139 142 144 151 156 157 158 165 169 174 184 195 204 207 214 225 227 228 228 229 230 232 235 239 265 1773 yılında kurulan İstanbul Teknik Üniversitesi, 250. yaşına girmenin gururunu yaşıyor. 2023 yılı boyunca birçok farklı alanda sürdürdüğümüz etkinliklerle 250. yaşımızı kutlarken, aynı zamanda Cumhuriyetimizin 100. yılını idrak etmenin de gururunu yaşadık. İstanbul Teknik Üniversitesi; 250 yıllık büyük bir geleneğin mirasını her gün yeni akademisyenlerine ve öğrencilerine aktararak, ülkemizdeki bilim- sel ve teknolojik yeniliğin her daim öncüsü olmuştur. Dünyanın en köklü teknik üniversitelerinden biri olan İTÜ’nün adı, mühendislik ve mimarlık öğretimi ile adeta özdeşleşmiştir. Bilimsel ve teknolojik sayısız ilerlemenin mimarı olarak bugüne dek ülkemizdeki birçok ilke imza atmış ve bilimsel gelişmelere öncülük etmiştir. İTÜ’nün kurumsal tarihi, entelektüel hafızası ve sahip olduğu seçkin ortam, geçmişten geleceğe uzanan güçlü bir köprüdür. Çağın gereklerine uygun bi- çimde gelişimi, yenilikçi bakış açısı ve dünyayla ilişki kurmayı önemseyen yapısıyla İTÜ; dünün, bugünün ve yarının üniversitesidir. 250. yılını geride bırakmış büyük bir kurum olarak İTÜ, 2023 yılı içinde iki buçuk asırlık yolculuğunu ortaya koyan birçok detaylı çalışmaya da imza at- mıştır. İTÜ’nün köklü tarihini yeni nesillere aktarabilmek adına hazırlanan SUNUŞ 06 I 07 MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN İTÜ 250. Yıl Belgeseller Serisi, İTÜ Müzesi ve İTÜ 250. Yıl Külliyatı bu çaba- ların birer ürünüdür. 250. yaşımızda ayrıca birçok etkinliğe imza atarken; seminerler, yarışmalar ve turnuvalar da düzenledik… İTÜ Anı ve Bilim Yo- lu’nu yaptık. 250. Yılda 250 Bin Fidan kampanyasını başlattık ve İTÜ Ödül- leri’ni hayata geçirdik. Son iki yıla yayılan 250. Yıl Etkinliklerimiz süresince vurgulamak istediği- miz en önemli şey; İTÜ’nün köklü geçmişi ve mirası olduğu kadar, aslında İTÜ’lü olmanın kıymetini, “İTÜ Ailesi”nin ne demek olduğunu ön plana çı- karmaktır. İTÜ 250. Yıl Külliyatı da bu çalışmalardan biri olarak ortaya çıktı. Bu önemli çalışma ile hedeflenen, iki buçuk asırlık bir yolculuğu tümüyle olmasa dahi, belli başlı köşe taşlarıyla anlatabilmektir. İTÜ’nün Osmanlı İmparatorlu- ğu’ndan Cumhuriyet’e taşınan, ardından bugünlere kadar gelen tarihsel serüvenini tıpkıbasımlarla, biyografilerle, monografilerle, iz bırakanlar ve iz projelerle birlikte elimizden geldiğince anlatmaya çalıştık. İTÜ gibi köklü bir kurumun tarihsel yolculuğunu anlatabilmek de elbette özenli ve derinlikli bir çabayı gerektirmektedir. Hazırlıkları uzun bir zama- na yayılan bu külliyatın hazırlanmasından yayın kurulumuz, yazarlarımız, editörlerimiz, çevirmenlerimiz ve koordinasyonu sağlayan çalışma arka- daşlarımız büyük özveriyle çalıştılar. İTÜ’nün kurumsal tarihini geleceğe taşımak adına bu önemli çalışmanın gelecek nesillere kalması bizler için ön- celikli motivasyon oldu. Bu eserlere katkı sunan herkese teşekkür ediyoruz. 250. yılını geride bırakan büyük ve güçlü bir kurum olarak İTÜ, geçmişin- den ve birikiminden aldığı güçle, güzel işler yapmaya, ülkemizin eğitim ka- litesine değer katmaya devam edecektir. *** İstanbul Teknik Üniversitesi, öncelikli olarak askeri amaçlı kurulsa da bir süre sonra askeri ve sivil olmak üzere iki kola ayrılmıştır. 19. yüzyılın ilk ya- rısının sonlarına doğru, Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin ismi değiştirilerek MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Mühendis Mekteb-i Âlisi olmuş ve yeni binasına taşınmıştır. Bu gelişmeler olurken, okulun ilk sivil müdürü olan Mehmed Refik Fenmen, getirdiği bü- yük yeniliklerle hem okula ve hem de ülkemizdeki mühendislik eğitimine yön vermektedir. Mehmed Refik Fenmen, eğitimciliğinin yanında Türkiye’nin sanayileşme- si ve elektrifikasyonu alanında birçok devlet bürosunda görev yaparak ül- kenin gelişmesinde önemli roller üstlenmiştir. Bu çalışmayla amaçlanan; Mehmed Refik Fenmen’in biyografisinin, Mühendis Mekteb-i Âlisi’nde ger- çekleştirdiği çalışmaların ve eğitimci kişiliğinin daha kapsamlı şekilde su- nularak, diğer eserlerinin eksiksiz ve detaylı bir incelemesinin yapılmasıdır. Kitabın hazırlanması sırasında özveriyle çalışan ve emeği geçen herkese iç- tenlikle teşekkür eder, eserin tüm okurlarına ilham vermesini dilerim. Prof. Dr. İsmail Koyuncu Rektör 08 I 09 MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN “İstanbul Teknik Üniversitesi Rektörlüğüne, başta rektörümüz Prof. Dr. İs- mail Koyuncu olmak üzere, 250. Yıl etkinlikleri kapsamında Mehmed Refik Fenmen’in monografisini yayınlamayı kabul ettikleri ve her kapsamda des- tekledikleri için teşekkürlerimizi sunarız. Doç. Dr. Aras Neftçi, Prof. Dr. Tuncay Zorlu ve Öğr. Gör. Dr. Duygu Aysal Cin hocalarımıza kitabın hazırlanmasında yapmış oldukları katkılardan dolayı teşekkür ederiz. Ayrıca metnin ilk nüshasını okuyan ve değerli önerilerde bulunan tez jürilerimiz Doç. Dr. Meltem Kocaman ve Dr. Öğr. Üyesi Taha Yasin Arslan’a da teşekkürlerimizi sunuyoruz. Belgelere ulaşmamız yolunda bize yardımcı olan Araş. Gör. Dr. Kamuran Karabalık ve Gürdal Özçakır’a teşekkür ederiz. İTÜ Arşiv Daire Başkanlığı başta olmak üzere Arşiv müdürü Nilden Yiğit Hanıma destekleri için teşek- kür ederiz. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’na hem araş- tırmada yardımcı oldukları hem de çalışma ortamı sundukları için teşekkür ederiz. Ayrıca Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı’na (ATESE) da teşek- kür ederiz. St. Benua Fransız okulu arşiv personeli Nadia Lokmagöz Hanım sayesinde buradaki okul kaydına ulaşmamız mümkün olduğu için teşekkür- lerimizi sunarız.Pandemi döneminde İstanbul Üniversitesi Fen-Edebiyat TEŞEKKÜR 10 I 11 MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Fakültesi Kütüphanesi’nde bulunan yayınlara ulaşmamızı sağlayan Yunus Emre Fenerci’ye teşekkürlerimizi sunarız. Son dönemde Lamia Hanım ile ilgili yeni bilgilere ulaşmamızı sağlayan Gül Aydın’a da teşekkür ederiz. L’Université de Liège’de (Liege Üniversitesi) görev yapmakta olan Gene- viève Wolfs’a, Université de Lausanne’da (Lozan Üniversitesi) kıdemli arşiv personeli olarak görev yapmakta olan Sacha Auderset’e ve yine Université de Lausanne belgelerine sahip olan Archives Cantonales Vaudoises’de görev yapmakta olan Falconet François’e buralardaki belgeleri araştırarak çalış- maya katkıda bulundukları için teşekkür ederiz. Mehmed Refik Beyin torunlarından başta Nermin Fenmen olmak üzere Ferhan Erder ve Zinnur Güveç’e de paylaşımda bulundukları için teşekkür ederiz.” Hande Vural Burak Barutçu Aytekin Çökelez MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Tanzimat Fermanı’nın oluşturduğu koşullar ile Askeri yönetimden ayrıla- rak sivil mühendisler yetiştirilmeye başlanmıştır. Bahsi geçen değişim sıra- sında, Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin isimi değiştirilerek Mühendis Mekte- b-i Âlisi olmuş aynı zamanda yeni bir binaya taşınmıştır. Bu süreç içerisinde yeniden düzenlemesi gereken bina, kütüphane, laboratuvarlar gibi yapılar ve eğitim materyalleri ile çalışan hocalar Mehmed Refik Fenmen’in yenilik- çi bir bakış açısı ile hayata geçmiştir. Mehmed Refik Fenmen’in bu tecrübesi daha sonra Zonguldak Maden Mühendis Mektebi’nin kurulması sırasında da ülkemize fayda sağlamıştır. Teknolojik alanda gerçekleşen değişimlere ayak uydurmaya çalışan bir top- lum olarak Osmanlı Devleti’nde devlet idaresi dışında serbest olarak çalışan mühendislerin kendi bürolarını açmaya başlamışlardır. Refik Bey yeni yeti- şen mühendislerimize serbest çalışmanın devlete bağlı bir nafia bürosunda çalışmaya bir seçenek olduğu konusunda yönlendirmiştir. Mühendis Mek- teb-i Âlisi’nden ayrıldıktan sonra bir yazıhane açarak da örnek olmuştur. Çalışma hayatının devamında Türkiye’nin sanayileşmesi ve elektrifikasyo- nu alanında birçok devlet bürosunda görev yaparak ülkenin gelişmesinde önemli roller oynamıştır. ÖNSÖZ 12 I 13 MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Birinci Dünya Savaşı ile zor bir duruma giren Osmanlı Devleti’nin ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ve ülkenin yeniden kalkınması için pek çok emek vermiş olan Mehmed Refik Fenmen’i sizlere tanıtmaktan onur duyarız. Hande Vural Burak Barutçu Aytekin Çökelez MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Mehmed Refik Fenmen Osmanlı Devleti’nin son döneminde yetişmiş örnek bir aydındır. Anne tarafından Osmanlı devlet erkânından Sadrazam Mithat Paşa’nın ve baba tarafından ise İstanbul Valisi Rasim Paşa’nın torunudur. İsviçre ve Belçika’da eğitimini tamamlayıp yüksek elektrik mühendisi ola- rak 1908’de İstanbul’a dönmüştür. Osmanlı Devleti’nin askeri yönetimden ayrılmış ilk sivil mühendis okulu olan Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin ilk sivil müdürlüğünü yapmış olması sebebiyle, Mühendis Mektebi’nin ikinci kuru- cusu olarak görülmektedir. Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nden sonra da mühendislik eğitimi vermeye önce Darülfünun’da Fizik muallimliği ile daha sonrasında ise Zonguldak Maden Mühendis Mektebi’nde devam etmiştir. Zonguldak Maden Mühendis Mek- tebi’nin kurulmasında önemli katkılarda bulunmuş ve Mühendis Mektebi Âlîsi’ni kurduğu zamanlardaki gibi öncelikle okulun kurucu müdürlüğünü yapmıştır. Burada ayrıca, elektrik ve fizik muallimliği yapmıştır. Eğitimci kişiliğinin yanı sıra ülkemizde sanayinin gelişimine ve teknik yapılanması- na hayatı boyunca katkıda bulunmuştur. GİRİŞ 16 I 17 GİRİŞ Bu monografi çalışmasında, Refik Bey hakkında daha önce basılmış olan Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin İlk Müdürü Mehmed Refik Fenmen’in Hayatı ve Eserleri 1 adlı tez metni esas alınmakla birlikte, pandemi döneminde ulaşıla- mamış yeni belgeler eklenmiş ve Refik Bey’in Mühendis Mektebi Âlisi dö- nemi dışında yapmış olduğu etkinlikleri daha detaylı olarak inceleme fırsatı bulunmuştur. Çalışma gerçekleştirilirken kademeli olarak literatür taraması gerçekleş- tirilmiştir. Öncelikle Mehmed Refik Bey’in yazdığı kitap önsözleri, kitap içerikleri ve makaleleri; sonrasında ise arşiv belgeleri, literatürde bulunan ilgili yazılar, gazeteler ve popüler bilim kitaplarında ve dergilerinde tarama- lar geçekleştirilmiştir. Arşiv taramalarında birincil olarak, Cumhurbaşkan- lığı Osmanlı Arşivinde bulunan belgeler kullanılmıştır. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nde ise Cumhuriyet’in ilanı sonrasında yapmış olduğu Zonguldak Maden Mühendis Mektebi müdürlüğü gibi bir çok görevi ile ilgili bilgilere ulaşılmıştır. Refik Bey’in milletvekili olduğu 14. Türkiye Hükûmeti için 1943-1946 dönemini kapsayan TBMM Zabıt Cerideleri taranmıştır. Bazı görevlerinde medyaya yansıyan kareler için gazete arşivleri taranmıştır. Çocukları Mithat Bey ve Seniye Hanım’ın hatıralarından ve haklarında ya- zılmış yazılardan, aile hayatı ile ilgili bazı anekdotlar toplanmıştır. Çalışmanın amaçlarından ilki, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde Refik Fen- men’in muallimlik ve müdürlük görevleri sırasında gerçekleştirdiği faali- yetlerini; kullanılan ders materyalleri, ders kitaplarının hazırlanması ve basılması, Mühendis Mektebi Kütüphanesi ve belki de en önemlisi Bilim Laboratuvarını, bir diğer adıyla Bilim Müzesini ortaya koymaktır. Bunu ger- çekleştirebilmek adına ilk olarak, öğrencilerin yazdığı hatıralar ve Mühen- dis Mektebi Tarihçesi hakkında mevcut olan kaynaklar incelenmiştir. İkinci olarak, T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi ve İstanbul Teknik Üniversitesi Kurum Arşivinden yararlanılmış, müdüriyet tarafından alı- nan kararlar üzerinden bu dönemde yapılan çalışmalar ortaya konmuştur. 1 Hande Vural, “Mühendis Mektebi Âlisinin İlk Müdürü Mehmed Refik Fenmen’in Haya- tı ve Eserleri” (Yüksek Lisans, İstanbul, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2021). MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Çalışmanın ikinci amacı, Mehmed Refik Fenmen’in geniş biyografisini ve bibliyografyasını ortaya koyarak, mühendislik mektebimizin ilk sivil mü- dürüne olan saygımızı ve vefamızı sunmaktır. Literatür araştırması ger- çekleştirildikten sonra Refik Bey’in oğlu Mithat Fenmen’den olan torunu Nermin Fenmen ve Seniye Fenmen’in kızı Ferhan Erder ile iletişime geçil- miş, T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivinde araştırmalar ya- pılmış, eğitim bilgileri için Lozan Üniversitesi Arşivi, Archives Cantonales Vaudoises ve L’Institut Électrotechnique Montéfiore ile iletişime geçilerek Fenmen’in biyografisinde güncellemeler yapılmıştır. Refik Bey tarafından yazılmış olan kitaplara ve makalelere ulaşılarak bu eserlerin künyeleri çıka- rılmıştır. Eserlerin özleri ve kitapların içerikleri incelenerek bibliyografya hazırlanmıştır. Mühendis Mektebi’nin ikinci kurucusu olarak görülen ve okulun ilk sivil müdürlüğünü (1910-1912) yapan Fenmen’in hayatının ve bilimsel çalışma- larının incelendiği bir çalışmanın ortaya konması, bilim ve teknoloji tarihi- miz açısından olduğu kadar İstanbul Teknik Üniversitesi’nin tarihi açısın- dan da önemli bir bilimsel birikim sağlayacaktır. Ayrıca, bir bilim insanı ve eğitimci olarak da Mehmed Refik Fenmen’in eserleri ve derslerinde kullan- dığı metotlar günümüz bilim insanlarına ve eğitimcilerine mühendislik eği- timinin tarihi hakkında önemli bir kaynak olacaktır. Yapılan incelemeler sırasında Refik Bey’in kitaplarında ve makalelerinde, ismini üç farklı şekilde kullandığı dikkat çekmektedir. 1935 Soyadı Kanu- nu öncesinde Mehmed Refik olarak kullandığı ismini, Soyadı Kanunu’ndan sonra bazı eserlerinde Mehmed Refik Fenmen olarak kullanmış ve son dö- nem eserlerini Refik Fenmen adıyla yazmıştır. Çalışma sırasında bu durum göz önünde bulundurarak ithaflarımızda ‘Refik Bey’ ismi kullanılmış ve kaynakçada eserlerinde kullandığı şekilde yazılmasına özen gösterilmiştir. Mehmed Refik Fenmen hakkında yazılan ilk biyografi çalışması daha önce başkanlığını yapmış olduğu Türkiye Yüksek Mühendisler Birliği Derneği Dergisinde yayınlanmış olan vefat ilanı olmuştur. Bu yazı daha önce görev aldığı pozisyonlar ve kitap bilgilerini içerirken, 1996 senesinde Füsun Ora- 18 I 19 GİRİŞ lalp tarafından detaylı bir çalışma ile eğitimci kimliği ön plana çıkarılmıştır. 2002 senesinde ise Meltem Kocaman tarafından ilk olarak Aynştayn (Eins- tein) Nazariyesi üzerine çalışması daha sonrasında “Elektrik Mühendisi Mehmet Refik Fenmen: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yenilikçi ve Yorulmaz Bir Aydın” isimli biyografi çalışması 2007’de yapılmıştır. Bahsi geçen eser- lere ek olarak, 2015 senesinde Gürdal Özçakır ve 2017 senesinde Eyüp Er- doğan da birer biyografi makalesi yazmıştır. Mehmed Refik Bey’in motorlu araçlar ve elektrik çalışmaları üzerine yazılmış tezler de mevcuttur ancak bu çalışmalarda odak noktası olarak eserler seçilmiştir. Mehmed Refik Fenmen’e dair daha önce yapılan çalışmalarda, Fenmen’in hayatına, çalışmalarına ve eserlerinin anlatımına dair eksikler ve bilgi ka- rışıklıkları mevcuttur. Bu bilgilerin doğrulukları birincil kaynaklar ile de- ğerlendirilerek tekrar ortaya konması, Bilim ve Teknoloji Tarihi literatürü açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı Mehmed Refik Fenmen’in biyografisinin, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nde gerçekleştirdiği et- kinliklerin ve eğitimci kişiliğinin daha kapsamlı sunularak, diğer eserleri- nin eksiksiz ve detaylı bir incelemesinin yapılmasıdır. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Annesi, iki defa Osmanlı Devleti’nde Sadrazamlık mevkiinde görevlen- dirilen Mithat Paşa’nın ilk eşi Fatma Naima Hanım’dan olan büyük kızı Memduha Hanım’dır. Memduha Hanım ile Trablusgarb Valiliği ve İstan- bul Belediye Başkanlığı yapmış olan Ahmet Rasim Paşa’nın oğlu Mustafa Vefik Bey’in evliliklerinden Mükerrrem, Kemal 1 ve Mehmed Refik adında üç çocukları olmuştur 2 . Vefik Bey’in 1879 senesinde Rüsumat Nezaretinde görevlendirilmesi ile aile, Yanya Vilayeti’ne bağlı Preveze’ye taşınmış an- cak Mustafa Vefik Bey İstanbul’a kıyasla burada zorlanacağı için Memduha Hanım’ın İstanbul’da kalmasının daha uygun olabileceğini düşünmüştür 3 . 1 İsmâil Kemal Midhat Fenmen (1880-1977) tam adı olarak geçer. Kardeşi Mehmed Refik ile aynı soyadını kullanmıştır. Ali Birinci, “Hürriyet ve İtilâf Fırkası”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 01 Nisan 2022, https://islamansiklopedisi.org.tr/hurri- yet-ve-itilaf-firkasi. 2 Ömer Özcan, “Mithat Paşa’nın Torunu Rasim Fenmen’in Bir Mektubu”, 2013. 3 T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi, Y.EE.79-75-0, H 07.08.1296 (27 Tem- muz 1879) 1. MEHMED REFİK FENMEN 1. Bölüm 22 I 23 1 . BÖLÜM Mehmed Refik Bey, 29 Zilhicce 1299 (11 Kasım 1882) tarihinde Preveze’de dünyaya gelmiştir (Resim 1.1). Memduha Hanım çocukları ile birlikte Mithat Paşa Köşkü’nde oturmuş ve kardeşler ilk eğitimlerini İstanbul’da almıştır 4 . Mustafa Vefik Bey, 1909 senesinde önce Sivas Valiliğine atanmış ancak hava- lardan dolayı rahatsızlandığı için Konya Valisi Nazım Paşa ile becayiş talep- leri kabul edilmiş ve aynı sene içerinde Konya Valisi olarak atanmıştır. 1912 senesinde ise Halep Valisinin işten çıkarılması sonucunda buraya Vali olarak atanmış, ancak burada da bir sene içerisinde rahatsızlıklarından dolayı istifa talebinde bulunmuştur. 4 Bahsi geçen köşk Mithat Paşa’nın vefatından sonra eşi Naima Hanım tarafından Eren- köy’de yaptırılmış olan köşktür.; Sayra Öz, Çağdaş Bilge: Seniye Fenmen (Ankara: Bile- şim yayınları, 2003), 19. 1909 yılında Mühendis Mekteb-i Âlisi Müdürü olduğu sırada Mehmed Refik Bey. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Refik Bey 1928 yılında, “Kırmızı Yalı” adıyla tanınan Haşim Paşa Yalısının Bebek tarafına bakan üçüncü katına, ailesi, annesi, eşi ve çocukları ile ta- şınmıştır 5 . Refik Bey’in görevleri sebebiyle Ankara’ya taşınan aile, Karanfil sokakta bulunan Fenmen Apartmanı’na taşınmışlardır 6 . Birinci Dünya Savaşı’nda erkekler zorunlu olarak savaşa katılmışlardır. O dönemde yüksek eğitimli mühendislerin az bulunmasından dolayı, Refik Bey için faydalı olabileceği bir birime gönderilmesine dair yazışmalar yapıl- mıştır. Ancak yazışmalardan tam olarak hangi birliğe gönderildiği anlaşıla- mamaktadır. Bununla birlikte Refik Bey, Modern Orduda Tayyarecilik Mo- törleşme Muhabere adlı kitap çevirisinin ön sözünde, Hava Müfettişliğinde Yedek Astsubay olarak vatani vazifesini yerine getirdiğini belirtir 7 . 1.1. Aile Hayatı Refik Bey 1913 yılında, Beyrut Valisi Halil Paşanın torunu ve Beyazıt Mu- tasarrıfı Vefik Beyin kızı olan Lamia Hanım (1894 – 1980) ile evlenmiştir. Lamia Hanım İstanbul’da doğmuştur. İlk öğrenimini Beyrut’ta St. Joseph Fransız okulunda daha sonra ise İstanbul Kız Amerikan Kolejinin orta kıs- mında devam etmiştir. 8 Lamia Hanım, İngilizce ve Fransızca dahil olmak üzere yedi dil bilmektedir 9 . Avrupa’da balayına giden çiftin İsviçre’de bir fo- toğrafları bulunmaktadır 10 . 5 Haşim Paşa yalısı 1 nolu sahilhane olarak da geçmektedir. 6 Öz, Çağdaş Bilge: Seniye Fenmen, 19. 7 Louis Maurin, Modern Orduda Tayyarecilik Motörleşme Muhabere, çev. Refik Fenmen (Ankara: AKBA Kitapevi, 1939), I.; Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt ve De- netleme Başkanlığı Arşivi’nde yapılan askerlik bilgisi taramasında hangi birlikte görev yaptığı bilgisine ulaşılamamıştır. 8 T.K.B. Genel Merkez Başkan, Başkan vekili ve Sekreterinin kısa hal tercümeleri”, Kadın Gazetesi, 21 Mayıs 1953.) 9 Torunları Ferhan Taylan Erder ile yapılan görüşme. 10 Lamia Hanım’ın özellikle İngilizce bilmesi dikkate değer bir özelliktir, zira o dönemde İngilizce bilme oranı yabancı dil bilenler arasında çok azdır.; Fenmen, “Refik Fenmen: Mühendisligi ve Egitimciliği ile Örnek Bir Fen Adamı”, Nermin Fenmen, “Refik Fen- 24 I 25 1 . BÖLÜM Mehmed Refik Bey ve Lamia Hanım’ın, İsviçre’de balayı tatillerinde çektirmiş oldukları hatıra fotoğrafları. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Refik ve Lamia çiftinin beş çocukları olmuştur. En büyük çocukları olan Ra- sim Fenmen’in (1914-1997) diplomat, Mithat Fenmen’in (1916-1982) müzis- yen, Seniye Fenmen’in (1918-1997) ressam ve seramik sanatçısı, Sabahattin Fenmen’in (1919-1977) elektrik mühendisi ve Şefik Fenmen’in (1923-2018) diplomat olduğu bilinmektedir 11 . Rasim Fenmen, dedesi Mithat Paşa’nın kü- çük kızı Sâbire Mesrûre Hanım’ın büyük oğlu Mithat Akçit’e yazdığı bir mek- tupta ailesini anlatmaktadır; bu anlatıdan yola çıkılarak hazırlanılan aile soyağacı Tablo 1’de verilmiştir 12 . Fenmen çiftinin çocukları ilk eğitimlerini evde özel hocalar ile, daha sonrasında ise Boğaziçi Lisesi’nde almışlardır 13 . men: Mühendisligi ve Egitimciliği ile Örnek Bir Fen Adamı”, içinde Mühendislik mimar- lık öyküleri II. (Ankara: TMMOB, 2006), 5353; Öz, Çağdaş Bilge: Seniye Fenmen, 23. 11 Oralalp, “Türkiye’de Mühendisliği Meslekleştiren Eğitim Dehası Refik Fenmen”, 70. 12 Mithat Fenmen’in kızı Nermin Fenmen ile yapılan görüşmeler akabinde güncellenmiş- tir.; Özcan, “Mithat Paşa’nın Torunu Rasim Fenmen’in Bir Mektubu”, 83-84. 13 Fenmen Güvenç, Zinnur Fenmen Güvenç ile Lamia Refik Fenmen ve Ailesi Röportaj Rengigül Yaltırık Ural. Lamia Hanım ile çocuklarının fotoğrafları. Ortada Lamia Hanım, sol başta oturan Sabahattin, arkasında denizci kıyafeti ile Mithat, ayakta arkada Rasim, önünde Seniye ve onun önünde oturan Şefik Fenmendir. 26 I 27 1 . BÖLÜM Lamia Hanım, Türk Kadınlar Birliği’nde (TKB) aktif rol almıştır. 1927 sene- sinde Lamia Refik adı ile hem Sıhhiye Encümeni hem de Çocuk Edebiyatı Encümeni kurullarında bulunmuştur 14 . Kadınlar Birliği ayrıca, kadınların çalışma fırsatı bulmaları için bir büro kurmuş ve bu büro altında bir çok ko- misyon oluşturulmuştur. Lamia Hanım, kadınların polislikte istihdamları- nı temin komisyonunda görev almıştır. Burada, barlarda ve başka yerlerde dolaşan genç kızların takibi için Zabıtalara yardımcı olacak hanımlar bulu- nulmuş ve bu kızların zamanın şartların göre kötü yola düşmeleri engellen- miştir 15 . 3 Nisan 1930 tarihinde Belediye Kanunun kabulü ile beraber, belediye se- çimlerinde kadınlara seçme ve aday olma hakları tanınmıştır. Bu gelişmeler ile birlikte, Kadınlar Birliği belediye azalığı yapabilecek üyelerinden bir aday listesi yayınlamıştır. Lamia Hanım, Birliğin önemli ve aktif simalarından ol- ması nedeniyle bu listede de yer almaktadır 16 . 14 Müge Dişbudak, “Türk Kadınlar Birliği” (Yüksek Lisans Tezi, İzmir, Dokuz Eylül Üniver- sitesi Atatürk İlkeleri Ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2008), 18-19. 15 “Kadınlar Birliğinde dünkü toplanma...”, Cumhuriyet Gazetesi, 22 Nisan 1929. 16 “Hanımlar gayrete geldiler!”, Milliyet, 29 Kasım 1929. Lamia Hanım’ın Belediye Azalığı adaylığı ön listesinin açıklandığı gazete kupürü. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN 11 Nisan 1930 gününde Türk Kadınlar Birliği önderliğinde kadın haklarını savunmak adına Sultanahmet Meydanı’nda bir miting gerçekleştirilmiştir. Bu mitingde Lamia Hanım da konuşma gerçekleştirenler arasında bulun- muştur 17 . 1928 - 1934 yıllarında TKB yönetim kurulunda bulunmuş, 1931 ve 1934 yıllarında ise başkan vekili olarak görev almıştır 18 . 31 Ocak 1935 tarihinde Uluslarara- sı Kadın Birliği başkanı Korbet Aşpi ve ikinci başkanı Hollandalı Bayan Manus, 10 günlük İstanbul ziyare- tinde bulunmuşlardır. Bu ziyaret sı- rasında aralarında Lamia Hanım’ın da bulunduğu Birlik üyeleri, ko- nuklarına hem ziyafet düzenlemiş, hem de İstanbul’u gezdirme fırsatı bulmuşlardır. Bu ziyaret sırasında, Nisan ayında gerçekleşecek olan Kongre ile ilgili detaylar da görüşül- müştür 19 . Uluslararası Kadın Birliği XII. Feminizm Kongresi, 18 Nisan 1935 tarihinde İstanbul’da düzenlenmiştir. Kongre Yıldız Sarayı’nda gerçekleşmiş, otuz do- kuz ülkeden kadın temsilciler katılmış, TKB’den Lamia Hanım’ın da arala- rında bulunduğu yirmi üç kişi kongrede bulunmuştur 20 . Kongrede, Hukuk- ta Eşitlik, Ahlakta Eşitlik, İşte Eşitlik, Evli Kadının Tabiyeti, Barış ve Genel Oy komisyonları altında “kadın sorunları” ve “barış” konuları tartışılmış, Lamia Hanım ise Ahlakta Eşitlik Komisyonunda görev almıştır 21 . 17 Fenmen Güvenç, Zinnur Fenmen Güvenç ile Lamia Refik Fenmen ve Ailesi Röportaj Rengigül Yaltırık Ural. 18 Dişbudak, “Türk Kadınlar Birliği”, 40-49. 19 “Başkan Bayan Korbet İstanbula geldi”, Ulus, Sonkanun 1935. 20 Dişbudak, 58. 21 Dişbudak, 61. 28 I 29 1 . BÖLÜM 1948 senesinde Lamia Hanım’ın aracılığı ile İsveç’te gerçekleşecek olan Uluslararası Kadın Birliği etüd gezisine davet alınmıştır. Bir buçuk ay sür- mesi planlanan geziye, dönemin milletvekili Dr. Makbule Dıblan ve gazeteci Nermin Abadan da katılmışlardır 22 . Lamia Hanım ayrıca, 1949 yılında Türk Kadınlar Birliği’nin yeniden kurulmasında rol almış ve kurucu üyeler ara- sında bulunmuştur 23 . Lamia Hanım, sosyal dayanışma derneklerinde aktif rol almış ve destek vermiştir. Himaye-i Etfal’de (Çocuk Esirgeme Kurumu), 1960’larda Kan Bankası’nın kurulmasında öncü olmuş ve Mavi Melekler ekibinde gönüllü olarak görev almıştır 24 . Fenmen ailesinde evdeki yaşam çocuklara kültürel bir gelişim sağla- mıştır. Aile, babaanne ve amcanın da evde bulunmasıyla beraber geniş bir kültürün aktarılmasını sağlayan bir nokta haline gelmiştir. London Il- lustrated dergisi eve alınarak büyükler okuduktan sonra, çocuklar da incele- mişler ayrıca yurtdışındaki radyo programlarını takip edebilmek adına İn- giltere’de basılan Royal Radio Programme yayını alınarak, pazar akşamları Fransız radyosunda canlı yayınlanan konserler heyecanla dinlenirmiş 25 . Şe- fik Bey, çocukların özellikle şımartılmadığını, ancak birisi hasta olduğunda gramofonun onun odasına taşındığını belirtmiştir. Fenmen bu şekilde pek çok plak dinleyerek, 6-7 yaşlarında iken Beethoven senfonilerini neredeyse ezbere bildiğini ifade etmiştir. Ailenin Bebek’e taşınmasından sonra, tüm çocuklar piyano dersi almıştır. Mithat Bey ve Seniye Hanım başarılı performanslar sergilerken, diğer ço- cuklar onların seviyesine ulaşamamış ve dersleri bırakmışlardır. Kültürel 22 “Milletlerarası Kadınlar Birliğinin tertiplediği gezi”, Ulus, 14 Ağustos 1948. 23 Özgün Coşkuner, “Mithat Fenmen’in Sanat Yaşamı ve Piyano Eğitimine Katkıları Üze- rine Bir Araştırma” (Yüksek Lisans, Afyonkarahisar, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2020), 34; Sema Kendirci Uğurman, “Türk Kadınlar Birliği Kurumsal Tarihçe”, erişim 24 Mart 2021, http://www.turkkadinlarbirligi.org/tr/kurumsal/1/Tarih%C3%A7e. 24 “Tüli’den Haberler”, Akis, 15 Mayıs 1964, 34. 25 Oralalp, “Türkiye’de Mühendisliği Meslekleştiren Eğitim Dehası Refik Fenmen”, 70. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN gelişimlerinin yanı sıra, sağlıklı yaşama da önem verilmiştir. Robert Ko- lej’in tenis kortunda çocuklar, rahatça tenis oynamışlardır. Daha sonra Şe- fik Fenmen, uluslararası tenis müsabakalarına katılmıştır 26 . Ayrıca Saba- hattin Fenmen, atletizme olan ilgisi keşfedildiğinde, en iyi mağazadan çivili ayakkabı temin edilerek desteklenmiştir 27 . Mithat Fenmen Fransa ve Almanya’da eğitim almış, daha sonrasında ise bugün ülkemizin en önemli müzik sanatçılarından Fazıl Say, İdil Biret gibi isimleri yetiştirmiştir. Mithat Bey çocukluğundan itibaren müzik ile büyü- müştür. Mehmed Refik Bey flüt, eşi Lamia Hanım piyano, abisi Kemal Bey keman, piyano ve çello çalmakta olup ayrıca Refik Bey’in annesi Memduha Hanım da 1850’lerde Mithat Paşa’nın ileri görüşlülüğü ile piyano dersleri al- mıştır ve amatör şekilde Osmanlı ezgilerini piyanoda çalabilmektedir 28 . Bu dönemde yeni çıkan plaklar eve alınır ve Beethoven senfonileri evde yankı- lanır. 1925’te Erenköy’de oturan aile, Mithat Bey 9 yaşında iken, Inna d’An- tonini ile piyano derslerine başlamış, dört sene sonrasında da bir dönem Beyoğlu’nda Cemal Reşit Rey ile çalışma fırsatı bulmuştur. 1930 yılında İs- tanbul’a konser vermek amacıyla gelen Alfred Cartot’un resitalini dinleyen Mithat Bey, Cartot’tan çok etkilenmiş ve kendini onun yerine koymuştur. Lise eğitimi alırken Fransızca yazışma ile ders veren okullardan Armoni dersini takip etmiştir. Liseyi bitirdiğinde Refik Bey ile aralarında geçen ko- nuşmayı, Ankara Radyosunda vermiş olduğu röportajında şu şekilde anla- tır 29 : 26 “Atinaya giden tenisçilerimizin muvaffakıyetleri”, Cumhuriyet, 06 Mayıs 1947, 3.; “Tür- kiye tenis birincilikleri”, Cumhuriyet, 05 Temmuz 1949. 27 Oralalp, “Türkiye’de Mühendisliği Meslekleştiren Eğitim Dehası Refik Fenmen”, 70. 28 Filiz Ali, Dünyadan ve Türkiye’den Müzisyen Portreleri (İstanbul: Cem Yayınevi, 1994), 158; Mithat Fenmen, Müzikçinin El Kitabı, ed. Ahmet Say (Ankara: Müzik Ansiklopedisi Yayınları, 1991), 9. 29 Ali, Dünyadan ve Türkiye’den Müzisyen Portreleri, 159. 30 I 31 1 . BÖLÜM “Liseyi bitirdiğim gün babam hangi mesleği seçtiğimi sordu. Ben de mühendis olmak istediğimi, aynı zamanda piyanistliği de sürdüreceğimi söyledim. Babam ‘Hayır, iki meslek birden olmaz, birini seçmen gerekir’ dedi ve bana bir gün düşünmek için mühlet verdi. Ertesi gün babamın karşısına gittim, dedim ki ‘Müziği o kadar seviyorum ki, bırakamayacağım.” 1935 senesinde Paris’e giderek École Normale de Musique’de eğitimine baş- lamıştır. Bir yıl sonra ise 1930 senesinde hayranı olmuş olduğu Alfred Car- tot ile çalışmaya başlamıştır 30 . Münih Devlet Konservatuvarında kompozisyon üzerine Joseph Haas ile ça- lışmalarını sürdürürken, II. Dünya Savaşının başlaması ile beraber 1939’da Ankara’ya dönmüştür. Mithat Bey henüz okul eğitimi almaya başlamamış, çocukların çaldıklarını dinleyerek ve daha sonra onların mutlak işitme ye- teneklerini ölçerek çalışmalarına başlamış ve pedagojik yöntemler kullana- rak eğitim vermiştir 31 . Mithat Bey’i öğrencisi Fazıl Say’ın anlatımlarından bir eğitimci olarak tanıyabiliriz. 4 yaşında başladıkları ders serüvenlerinde, dersin başında yolda gördüklerini piyano aracılığı ile anlatmasını istermiş ki, bu yaratıcılığını geliştirmiştir 32 . Babası Refik Bey ile ortak bir özelliği ola- rak görülebilecek şekilde, Piyanistin Kitabı ve Nota Okuma Kitabı adlı halk için yazmış olduğu iki tane pedagojik kitabı bulunmaktadır. Refik Bey, çocuklarına demokratik davranan, onların derslerine yardımcı olan ve yürüyüşlere çıkaran biridir. Lamia Hanım ise çocuklarını, daha ku- rallara bağlı şekilde yetiştirmeye özen göstermiştir. 1964 senesinde memle- kete çok değerli beş çocuk yetiştirmesinden dolayı Anneler Derneği tarafın- dan “Yılın Annesi” seçilmiştir 33 . 30 Fenmen, Müzikçinin El Kitabı, 10. 31 Fenmen, 16-17. 32 Fazıl Say, Uçak Notları, 2000. bs (Ankara: Müzik Ansiklopedisi Yayınları, t.y.), 30-31. 33 “Akis”, 34. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Seniye Fenmen, “Babam çok iyi matematik bilirdi, evde hepimizi karşısına alır, bizlere sanki çok basit bir şey anlatıyormuş gibi lise matematiğini anla- tırdı.” ifadelerini kullanmıştır 34 . Şefik Fenmen’in babasıyla ilgili olan sözle- riyle devam edersek: “Biz beş kardeş, babamın en değerli varlığıydık. Eğitimimize gösterdiği özeni boşa çıkarmayarak, ona olan şükranımızı ifa- de edebildiysek ne mutlu bize… Babamın bize verdiği değer, bir sohbette kendisine sorulan ‘Siz Türkiye’nin ilk Yüksek Mühen- dislerindensiniz, kaç tane apartmanınız var?’ sorusuna verdiği şu yanıtta gizli. ‘Benim beş tane apartmanım var, çocuklarım.” Eğitimci kişiliği ile bilimi sevdirmeyi kendine vazife bilen bir insan olarak Refik Bey, öncelikle kendi çocuklarına bilimi sevdirmiştir. Soyadı Kanunu ile beraber 1934 yılından sonra “fen adamı” anlamına gelen Fenmen soya- dını almış ve böylece hayatını adadığı fen dünyasıyla beraber anılmıştır 35 . 34 Öz, Çağdaş Bilge: Seniye Fenmen, 23. 35 Fenmen, “Refik Fenmen: Mühendisligi ve Egitimciliği ile Örnek Bir Fen Adamı”, 56. 32 I 33 1 . BÖLÜM Ahmet Rasim Paşa Fatma Naime Hanım Mustafa Vefik Bey (1852-1912) Mükerrem Hanım Rasim Fenmen (1914-1997) Mehmet Vefik Fenmen Refik Fenmen Nermin Fenmen Şeref İşler Hanke Barışta Ali Barışta Arda Barışta Ferhan Erder Ulviye Fenmen Mithat Fenmen (1916-1982) Beatrice Fenmen Seniye Fenmen (1918-1997) Kemal Fenmen Mehmed Refik Fenmen (1882-1951) Lamia Fenmen (1984-1980) Memduha Hanım Mithat Paşa (1822-1885) Mehmed Refik Fenmen’in ailesini gösteren soy ağacı. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Deniz Öktem Doğa Öktem Emre Öktem Ferhat Taylan Neslihan Öktem Cevat Erder Orhan Taylan Faruk Taylan Binnur Fenmen Selin Kuyaş Melda Güvenç Serkan Güvenç Zinnur Güvenç Tarık Taylan Sabahattin Fenmen (1919)-1977) Şefik Fenmen (1923-1977) Perihan Fenmen 34 I 35 1 . BÖLÜM 1.2. Eğitim Hayatı Refik Bey ilköğrenimini İstanbul’da Nümune-i Terakki Mektebi’nde, orta- okul ve lise eğitimini ise İstanbul Saint Benoit Fransız Lisesi’nde almıştır 36 . 1899 senesinde buradan iyi derecede diploma notu ile mezun olmuştur. 1901 senesinde okul idaresinden aldırmış olduğu referans mektubu 37 ve kayıt di- lekçesi ile İsviçre’de bulunan Université de Lausanne’ın (Lozan Üniversitesi) Matematik-Fizik Bölümüne başvuru yaparak kabul almıştır. Buradaki eği- timi süresince diferansiyel ve integral hesap, analitik geometri, sayılar teo- risi, inorganik kimya, teorik mineroloji, mekanik, astronomi, gök mekani- ği, projektif geometri, spektroskopi, fizik ve kimya laboratuvarı gibi dersler almıştır. Almış olduğu derslerin tam listesi aşağıdaki tabloda dönemleri ile gösterilmiştir 38 . Fenmen, Lozan Üniversitesi’nden 1904 senesinde mezun olmuştur 39 . 36 Akbaş, “Einstein`in Görelilik Kuramının Türkiye`ye Girişi”; Fenmen, “Refik Fenmen: Mühendisligi ve Egitimciliği ile Örnek Bir Fen Adamı”; Özcan, “Mithat Paşa’nın Torunu Rasim Fenmen’in Bir Mektubu”. 37 “İstanbul’daki St. Benoit Koleji’nin aşağıda imzası bulunan Müdürü, öğrenci Mehmed Refik’in Kuruluşumuzun tüm derslerini takip ettiğini ilgililere tasdik etmiştir ve Babıali yakınlarındaki Fransız büyükelçisi Ekselansları tarafından onaylanan diplomada, “iyi” ünvanı ile Temmuz 1899’da mezun olmuştur, “Edebiyat-Matematik” bakaloryasının 1. kısmına karşılık gelmektedir. 2 Eylül 1901” Archives Cantonales Vaudoises, K XIII 369/64, R- Sl, 1886-1923. 38 Archives Cantonales Vaudoises, K XIII 371/103, RMS 6/197.107, 1901-1902; Archives Cantonales Vaudoises, K XIII 371/103, RMS 6/197.107, 1902 ; Archives Cantonales Va- udoises, K XIII 371/103, RMS 6/197.107, 1902-1903; Archives Cantonales Vaudoises, K XIII 371/103, RMS 6/197.107, 1903; Archives Cantonales Vaudoises, K XIII 371/103, RMS 6/197.107, 1903-1904. 39 University of Lausanne, UNIRIS, Livre de diplôme es sciences physiques et mathema- tiques, 1892-1912, 41-42 MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Mehmed Refik Fenmen’in Université de Lausanne’ın (Lozan Üniversitesi Matematik-Fizik Bölümü’nde almış olduğu derslerin listesi 1 9 0 1 • Calcul Différentiel • Exercices de Calcul • Géométrie Analytique • Géométrie Descriptive • Theorie des Nombres • Physique Speciale • Chimie Inorganique • Minéralogie Théorique • Laboratoire de Physique • Laboratoire de Chimie • Diferansiyel Hesap • Hesap Uygulamaları • Analitik Geometri • Tasarı Geometri • Sayılar Teorisi • Fizikte Özel Konular • İnorganik Kimya • Teorik Mineraloji • Fizik Laboratuvarı • Kimya Laboratuvarı 1 9 0 2 • Calcul Différentiel et Intégral • Exercices de Calcul différentiel et Intégral • Mécanique Rationnelle • Géométrie Descriptive • Géométrie Analytique • Exercices de Géométrie Analytique • Physique Spéciale • Conférences de Physique • Laboratoire de Physique • Minéralogie Theorique • Diferansiyel ve İntegral Hesap • Diferansiyel ve İntegral Hesap Uygulamaları • Oransal Mekanik • Tasarı Geometri • Analitik Geometri • Analitik Geometri Uygulamaları • Fizikte Özel Konular • Fizik Konferansları • Fizik Laboratuvarı • Teorik Mineraloji 1 9 0 2 - 1 9 0 3 • Calcul Intégral • Théorie des Fonctions • Exercices de Calcul • Mécanique Rationnelle • Physique Mathématique • Exercices de Mécanique • Géométrie de Position • Courbes Planes • Astronomie • İntegral Hesap • Fonksiyonlar Teorisi • Hesap Uygulamaları • Rasyonel Mekanik • Matematiksel Fizik • Mekanik Uygulamaları • Projektif Geometri • Düzlemsel Eğriler • Astronomi 1 9 0 3 • Physique Mathématique • Astronomie • Mécanique Céleste • Physique Generale • Fonction Elliptique • Matematiksel Fizik • Astronomi • Göksel Mekanik • Genel Fizik • Eliptik Fonksiyonlar 1 9 0 4 • Physique Mathématique • Pratique Graphique • Mécanique Céleste • Spectroscopie • Matematiksel Fizik • Grafik Uygulaması • Göksel Mekanik • Spektroskopi 36 I 37 1 . BÖLÜM Belçika’da Liège Üniversitesi L’Institut Électrotechnique Montéfiore’da (Montéfiore Elektroteknik Enstitüsü) bir yıllık uzmanlık eğitimi almıştır 40 . Bitirme notu için iki aşamalı bir sınav gerçekleştirilmiştir. Sınavın birinci kısmı; elektrik ve endüstriyel uygulamaları, genel metalürji ve çelik bilgi- si, demiryolu işletmeciliği, endüstriyel mimari, makine konstrüksiyonu; ikinci kısım ise mimarlık ve konstrüksiyon projeleri öncesi grafik çalışma- ları, elektrik laboratuvarı çalışmaları, elektro-teknik ile ilgili özel proje ve çalışmalar bölümlerinden oluşmaktadır 41 . Sınavın ikinci kısmı sözlü olarak yapılmıştır. Buradan birincilik ve “Magna Cum Laude” ile, yani büyük başa- rıyla, mezun olmuştur 42 . Mezuniyetinin ardından Refik Bey, kendi alanında çalışmaya ve gelecek nesillerin yetişmesinde rol almaya başlamıştır. 40 Aramızdan Ebediyen Ayrılanlar: Kıymetli meslekdaşımız Refik Fenmen”, 73; Fenmen, “Refik Fenmen: Mühendisligi ve Egitimciliği ile Örnek Bir Fen Adamı”, 51; Meltem Ak- baş, “Elektrik Mühendisi Mehmet Refik Fenmen”. 41 Électricité et applications industrielles (electrique- technique 2e et 3e partie), Metal- lugie générale et sidérurgie Exploitation des chemins de fer, Architecture industrielle, Construction des machines (2e partie), Travaux graphiques avant projects d’architec- ture et de construction, Travail au laboratoire d’electiricite, Project et travaux specieux concernant l’elecro-technique; Université de Liège, Registre des examens “1906-1912”, Section des ingénieurs Electriciens, deuxième épreuve (30 octobre 1906) 42 1906 Döneminde L’Institut Électrotechnique Montéfiore 17 mezun vermiştir. Öğrenci- lerden 2’si büyük başarı yani yüksek onur “diplomé avec grande distinction”, 5’i onur derecesi “diplomé avec distinction” ve diğer 10 kişi de başarı “diplôme d’une manière satisfait” ile mezun olmuştur. (Université de Liège, Registre des examens “1906-1912”, Section des ingénieurs Electriciens, deuxième épreuve (30 octobre 1906)) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Hayatı boyunca hem okullarda hem resmî dairelerde görev alan Refik Bey’in bilinen ilk iş deneyimi, mezuniyetinden sonra sekiz ay Selanik (Thessaloni- ki) Elektrik Kumpanyasında yaptığı gönüllü çalışmasıdır 1 . 14 Kasım 1908 tarihinden itibaren Hendese-i Mülkiye Mektebi’nde elektrik dersi muallimliği ve 25 Kasım 1908’de diğer görevinin yanı sıra Mekteb-i Sultânî’de (Galatasaray Lisesi) matematik muallimliği yapmaya başlamış- tır 2 . 11 Ocak 1909’da ise görevlerine bir yenisi daha eklenerek, Ticaret ve Nafia Nezâretinde Fen Müşaviri (Ticaret ve Bayındırlık Bakanlığı’nda Fen Danışmanı) olarak görevlendirilmiştir 3 , 05 Eylül 1909 tarihinde görevi, aynı bakanlıkta Nafia İdaresi Mühendisi olarak değiştirilmiştir. 31 Ocak 1909’da Mekteb-i Sultânî’deki işinden ayrılmıştır. 1 Meltem Akbaş, “Elektrik Mühendisi Mehmet Refik Fenmen”, 103. 2 Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, 243. 3 BOA, İ.TNF. 19/20, 16 Zilhicce 1926 (09 Ocak 1909) 2. GÖREVLERİ 2. Bölüm 40 I 41 2. BÖLÜM 2.1. Osmanlı Mühendis ve Mimarlar Cemiyeti İkinci Meşrutiyet’in ilanından hemen sonra 1908 yılında kurulan Osmanlı Mühendis ve Mi- mar Cemiyeti’nin ilk üyeleri. (Refik Bey önden ikinci sırada sağdan beşinci kişidir.) Meşrutiyet’in ilanından sonra Osmanlı mühendis ve mimarları, örgütlen- mek adına bir dernek kurmuşlardır. Sirkeci İstasyon Bahçesinde 28 Ağus- tos 1908 günü derneğin ilk toplantısı gerçekleşmiştir; burada dernek tü- züğünün hazırlanması için Mehmed Refik Bey’in de aralarında bulunduğu geçici bir kurul oluşturulmuştur. 18 Eylül’de Taksim Bahçesi’nde bir daire- de tekrar buluşularak ilk yönetim kurulu oluşturulmuştur; bu yönetim ku- rulunda Refik Bey kütüphane memuru olarak görev almıştır 4 . Cemiyetin temel çalışma konuları arasında Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Mecmuası (1909-1910), konferanslar ile Türkçe bilimsel ve teknik terimlerin, Latin harfli sembollerin belirlenmesi meselesi vardır. Mehmed Refik Bey’in gayretleri ile mecmua 1909 senesinde aylık olarak çıkmaya başlamış ve 12 ay süre ile basılmıştır. Dergide Mehmed Refik Bey’in de ya- 4 Feza Günergun, “Osmanlı Mimar ve Mühendis Cemiyeti”, içinde Mühendislik- Mimar- lık Öyküleri VIII (Ankara: TMMOB, 2018), 140-41. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN zıları bulunmaktadır. Bunlar arasında Cemiyet çalışmaları dahilinde yer alan bilim dili ile ilgili yazıları ve mühendislik eğitimimiz ile ilgili yazıları da mevcuttur 5 . Savaş yıllarında cemiyetin faaliyetleri takip edilememiş olsa da 1919 senesinde cemiyet tekrar bir araya gelerek faaliyetlerine devam et- miştir. Yeni oluşturulan yönetim kurulunda Mehmed Refik Bey yine görev almıştır 6 . Bu süreçte 1909 senesinde Hendese-i Mülkiye Mektebi, Nafia Nezaretine bağlandığı esnada sivil bir müdür arayışına girilmiştir. Nezaret, Osman- lı Mühendis ve Mimar Cemiyetine başvurmuştur. Cemiyet toplantısın- da konu ile ilgili oylama yapıldığında, Mehmed Refik en çok oyu almış ve Cevdet Bey ise ikinci sırada yer almıştır. Cemiyet tarafından her ikisinin de isimleri Nezarete verilmiş ve müdüriyet seçimi Nezarete bırakılmıştır. Böy- lelikle, Mehmed Refik Bey, başta sivil yönetimde olan ve daha sonra adı de- ğiştirilerek Mühendis Mekteb-i Âlisi olacak olan okulun müdürlüğüne tayin edilmiştir 7 . 2.2. Mühendis Mekteb-i Âlisi 14 Mart 1910 tarihinde Hendese-i Mülkiye Mektebi sivil idareye devredilmiş ve Refik Bey burada fizik ve elektrik öğretmenliği kadrosuna alınmıştır. 02 Nisan 1910’da ise birçok yenilik yapacağı Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin müdürlüğüne getirilmiştir 8 . Nafia Nezareti idaresine geçen okul, hem yeni bir binaya taşınmış, hem de ismi Mühendis Mekteb-i Âlisi olarak değiştiril- miştir. Müdürlüğü sırasında Fransız eğitim ekolünü takip etmiştir. Refik Bey aynı yıl Avrupa’daki kurumları incelemek üzere bir seyahat gerçekleştirmiştir. Eğitim için kullanılmak üzere laboratuvarlar kurulmuş ve buralara mal- 5 Günergun, 145. 6 Günergun, 147. 7 Günergun, 143-44. 8 BOA, İTÜ., MÜM. 1/3, 20 Mart 1326 (02 Nisan 1910) 42 I 43 2. BÖLÜM zemeler alınmıştır. Öğrencilerin yabancı literatürü takip edebilmeleri için bir kütüphane oluşturulmaya çalışılmış, bu amaçla beş yüze yakın Fransız- ca kitap sipariş edilmiştir. Hem öğrenciler ile halkın ziyaretine açık olan, hem de alet ve makinaların derslerde gösterilebildiği bir müze kurulmuştur. Belçika’dan hocalar getirilerek öğretim kadrosu güçlendirilmiştir. Bunların yanı sıra, okulun süresi ve ders içerikleri ile ilgili değişiklikler yapılmıştır. Refik Bey, Mühendis Mektebi Müdürlüğünden ve buradaki müderrislik va- zifesinden 23 Eylül 1912 tarihinde istifa ederek ayrılmıştır 9 . Refik Bey, müdürlüğü sırasında İstanbul ve civarına elektrik hatlarının çe- kilmesi için hazırlanan projelerin incelenmesi ile ilgili komisyonlarda görev almıştır 10 , Beykoz’da bulunan Kundura Fabrikası başta olmak üzere, bazı fabrikaların elektriklendirilmesi için hazırlanan projelerin de incelemesini gerçekleştirmiştir. Medine-i Münevvere’nin elektriklendirilmesi 11 için ge- rekli makinelerin alımında, danışman olarak Nafia Nezaretince görevlen- dirilmiştir 12 . 2.3. Serbest Mühendislik Dönemi Refik Bey, döneminin marifetli ve değerli elektrik yüksek mühendisle- rindendir. Daha önce Nafia Nezaretinde yer aldığı Fen Müşavirliği ve Fen Mühendisliği görevlerinden dolayı, önemli düzeyde fen işleri deneyimine sahiptir. 1912 tarihinde Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ndeki görevlerinden isti- fa ettiği zaman ile 1919 yılında Darülfünun’da muallimliğe başladığı dönem arasında yaptıkları, tam olarak tespit edilememiştir. Bununla birlikte, 15 Temmuz 1915 günü Refik Bey, Osmanlı Sanayi-i Kimyeviye Anonim Şirke- ti’ni kurmak üzere başvuruda bulunmuş ve 24 Eylül 1914 günü resmi olarak 9 BOA, İTÜ., MÜM. 15/12, 10 Eylül 1328 (23 Eylül 1912) 10 BOA, İTÜ.i, MÜM. 1/21, 27 Mayıs 1326 (09 Haziran 1910) 11 BOA, İTÜ., MÜM. 14/4, 05 Haziran 1328 (18 Haziran 1912) 12 BOA, İTÜ., MÜM. 9/4, 1 Eylül 1327 (14 Eylül 1911) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN söz konusu şirket kurulmuştur 13 . Şirketin merkezi İstanbul’da bulunmakta olup ve ruhsatı otuz sene müddet ile Refik Bey ve ortaklarına aitti. 1914-1919 yılları arasında müteahhit ve telefoncu gibi unvanlarla serbest çalışan Refik Bey, Konya ve Sivas Polis Dairelerine telefon malzemesi sat- mıştır 14 . Denizli’de de elektrik tesisatına dair bir iş aldığını ve buradaki işi yapması için Antuan Sorenes adlı bir İspanyol vatandaşının Denizli’ye git- mesi için izin talebinde bulunduğu görülmektedir 15 . 1924 yılında yayınladığı Fen Âlemi dergisinin dördüncü sayısının son kıs- mında, adının altında bulunan kartvizitte, Müdür Mesulü unvanıyla Gala- ta’da bulunan bir ofisin adresi yer almaktadır. “Her çeşit fabrikaların elekt- rik tesisatına aid makinalar celb ve tesis ve elektrik ile telefon kabloları imal olunur.” ifadesi ile verilen hizmet anlatılmıştır 16 . Serbest mühendislik yaptığına dair 1925 yılında yayımlamış olduğu “Mu- fassal Fenn-i Elektrik ve Tatbikat-ı Sinaiyesi” kitabının ikinci cildinin so- nunda, “Tesîsât-ı Elektrikiye ve Mihânikiye Yazıhânesi” olarak yazıhanesi- nin ilanı bulunmaktadır. İlana göre şehirlerin elektrifikasyonu ve su ıslahı için proje keşfi, şartname ve mukavelename hazırlanması ile inşaatların kontrolü ve fabrika inşası alanlarında hizmet vermektedir 17 . 13 BOA, MV. 236/97, 04 Zilkade 1332 (24 Eylül 1914) T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi, İ..MMS. 190/2, 05 Zilkade 1332 (25 Eylül 1914) T.C. Başkanlığı Cumhur- başkanlığı, Devlet Arşivi, BEO 4313/323442 10 Zilkade 1332 (30 Eylül 1914) 14 Akbaş, “Elektrik Mühendisi Mehmet Refik Fenmen: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ye- nilikçi ve yorulmaz bir aydın”, 107.; T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi, DH.EUM.MH.. 130/8, 24 Recep 1334 (27 Mayıs 1916); T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi, DH.EUM.MH.. 145/34, 08 Rabiulevvel 1335 (02 Ocak 1917); T.C. Başkanlığı Cumhurbaşkanlığı, Devlet Arşivi, DH.EUM.MH.. 144/58, 24 Safer 1335 (20 Aralık 1916) 15 BOA, DH.EUM.5.Şb 49/19, 09 Safer 1336 (24 Kasım 1917) 16 “Müdür Mesulü Kartviziti”, 1924. 17 Mehmed Refik, Mufassal Fenn-i Elektrik ve Tatbikat-ı Sinaiyesi: Piller, akümülatörler, dinamolar, elektrik motorları, 2. baskı, c. 2. (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1925). s. 227. 44 I 45 2. BÖLÜM Tesisat-ı Elektrikiye ve Mihanikiye Yazıhânesi Elektrik mühendisi müderris Mehmed Refik Şehirlerin tenvîrât-ı elektrikiyesi ve şehirlere su isalesi için proje keşif ve şart-nâme ile mukâvele-nâmeler tanzîmi. Su kuvvetleri ve su inşââtı hakkında tedkikât mesâhât proje ve keşf tanzimi. Müteahhidlere ihale olunan inşââtın teftiş ve kontrolü ve kabul-i muvakkat ve kat’î tecrübelerinin icrâsı. Elektrik te’sîsâtlarının emâneten ve götürü olarak inşâsı. Her nev’i fabrika inşââtı der-uhde olunur. Adres: İstanbulda Yeni Posta-hâne arkasında Reji Hanında Numero: 21 Telefon: İstanbul 3388 2.4. Dârülfünun Dönemi Refik Bey, 1919 senesinde Ali Kemal Bey Maârif Nazırı ve Salih Zeki Bey Fen Medresesi Reisi iken, Zeynep Hanım Konağı’nda eğitim veren Fen Medre- sesi’nde Umumi Fizik (Elektrik kısmı) muallimi olarak göreve başlamıştır. 1920 - 1922 senelerinde Said (Gelenbevi)’in görevi sırasında da burada mu- allimliğe devam etmiştir 18 . 18 Sevtap İshakoğlu Kadıoğlu, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarihçesi (1900-1946) (İstanbul: Bilim Tarihi Müzesi ve Dokümantasyon Merkezi Yayını, 1998), 330; Abdur- rahman Siler, “Türk Yüksek Öğretiminde Darülfünun (1863- 1933)” (Doktora, Ankara, Hacettepe Üniversitesi, 1992), 179; 195. Mehmed Refik Beye ait “Tesîsât-ı Elektrikiye ve Mihânikiye Yazıhânesi”nin ilanı. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Darülfünun’da 1920-1921 senesinde Umumi Fizik dersini Tevfik Bey ve- rirken, bu dersin Elektrik kısmını Muallim Refik Bey vermektedir 19 . 1922- 1923 senesinde ise, Umumi Fizik dersini Tevfik Bey ile elektrik kısmını Refik Bey verecek şekilde planlanmıştır. Aynı sene Umumî Fizik dersi gibi tecrübi fizik dersinin de elektrik kısmı ayrılmış ve bu kısım Muallim Burhaneddin Bey tarafından üstlenmiştir. 1924-1925 senesinde müderrisliğe geçen Re- fik Bey, Umumi Fizik dersinin Mebhas-ı Elektrik kısmını ve Umumi Fizik Elektrik Laboratuvarı dersini de kendisi vermiştir. Söz konusu olan sene Umumi Fizik Laboratuvarı dersini Tevfik Bey ve Tecrübi Fizik Laboratuvarı dersini Said Bey vermiştir 20 . 1869 yılında Dârülfünun’un açılışı Ramazan ayına denk gelmiştir; öğrenci- lerin birçoğu uzakta olacağından, okulun açılması için Ramazan ayının bi- timi beklenmiştir. Bu sırada Ramazan ayının ikinci yarısında müderrisler halka açık olarak gerçekleştirilen ve ‘makale’ olarak adlandırılan ders ge- celeri tertiplemiştir 21 . İlk dersi Derviş Paşa gerçekleştirmiş, farklı kesimler- den 300 kişilik bir gruba fizik dersi vermiştir. Derviş Paşa bu derste, kimya ve fizik bilimlerinin önemini anlatmış ve dersi deneyler ile güçlendirmiştir. Sonraki günlerde de, tekrarlanan dersleri dinlemeye gelen insanların sayısı giderek artmış 22 ve halka açık dersler bir gelenek haline gelmiştir. 19 1920-21 senesine Tevfik Bey Umumi Fizik dersini Çarşamba 1., 2., 3., 4., 5. saatlerde ve Perşembe 4., 5. saatlerde olmak üzere 7 ders saati gerçekleştirmekteydi. Refik Fenmen ise Umumî Fizik: Elektrik kısmı dersini Pazar 2., 3. ve Çarşamba 2., 3. saatlerde olmak üzere 4 ders olarak gerçekleştirilmiştir İshakoğlu Kadıoğlu, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarihçesi (1900-1946), 89.. 1921-221922 senesinde ise ders saatleri fizik dersleri için dört ders saati olarak düzen- lenmiş ve daha sonraki senelerde de aynı düzen ile devam edilmiştir İshakoğlu Kadıoğ- lu, 90.. 20 İshakoğlu Kadıoğlu, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarihçesi (1900-1946), 11-20. 21 Siler, “Türk Yüksek Öğretiminde Darülfünun (1863- 1933)”, 33. 22 Emre Dölen, Türkiye Üniversite Tarihi: Osmanlı döneminde Darülfünun, 1863- 1922, 1. bs, c. 1 (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009), 178; Ekmelettin İhsanoğlu, “Darülfünûn Tarihçesine Giriş İlk İki Teşebbüs”, sy 210 (1990): 719; Siler, “Türk Yüksek Öğretiminde Darülfünun (1863- 1933)”, 23. 46 I 47 2. BÖLÜM Darülfünun Fen Fakültesinde devam ettirilen bu gelenek dahilinde, Refik Bey ve Mösyö Mentere de halka açık olarak “Ameli Elektrik” ve “Ameli Maki- ne” dersleri vermişlerdir. Ordu mensupları, yüksek rütbeli zabitler, sanayi, askerî sanayi ve ibtidai mektepleri muallimleri, telgraf ve kondüktör okul- ları talebeleri ve kendine meslek edinmek isteyen insanlardan oluşan 425 kişi derse kayıt yaptırmıştır. Derslikler bu sayıda insana ders anlatmaya yet- mediğinden, dersler Darülfünun konferans salonunda gerçekleştirilmiştir. Ameli elektrik dersinde sömestir boyunca elektrik cereyanı ve kanunları, piller, akümülatörler, dinamolar, elektrik motorları, mübeddile (konverti- sör) ve muhavvile (transformatör) ve elektrik supapları Müderris Refik Bey tarafından anlatılmıştır. Ameli makine dersinde ise makine fenninin kavâi- nin-i esası (makine biliminin temel kanunları) ve infilâk motorları anlatıl- mıştır 23 . Darülfünunda muallimliğe başladığı dönemde, kızlar ve erkekler aynı sı- nıflarda, aynı muallimlerden ders almakta fakat kızlar sabah, erkekler ise öğleden sonra eğitim almaktaydı. Ali Yar’ın hatıralarında bahsettiğine göre bu durumun muallimler için bir zaman kaybı olması hasebiyle Refik Bey ile istişare ederek, kız ve erkek öğrencilerin birbirlerinden uzak oturarak aynı sınıfta ders verilmesi uygulamasına geçmişlerdir. Bu durum daha sonra halk arasında ‘uygunsuz’ görülmüşse de, yetkililerin gelip kontrol etmesi ve onaylaması üzerine uygun bulunmuştur. Böylece Darülfünun’da ilk defa kız ve erkek öğrenciler aynı sınıfta eğitim görmüşlerdir 24 . Dârülfünun’daki görevinin yanında, 1920 yılında bir sene süre ile Maarif Nezareti Tedrisat-ı Âliye Müdürü (Milli Eğitim Bakanlığı Yüksek Eğitim Mü- dürü) olarak atanmıştır 25 . Ardından 27 Mayıs 1921’de Meclis-i Kebîr Maârif 23 Bahadır, Cumhuriyetin İlk Bilim Dergileri ve Modernleşme, 153; Mehmed Refik Fen- men, “Fen Fakültesinin Ameli Elektrik ve Makine Dersleri”, 15 Mart 1926. 24 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 625-26. 25 BCA, MF.MKT. 1241/19, 24 Zilhicce 1338 (08 Eylül 1920) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Azalığı ile görevlendirilmiştir 26 . Takiben 3 ay sonra da Sıhhiye Müdüriyet-i Umumisi Meclis-i Âli-i Sıhha Şubesi azalığına seçilmiştir 27 . 1925-1926 yılları arasında Refik Bey’in bizzat editörlüğünü yaptığı ve Türki- ye Cumhuriyeti’nin ilk popüler bilim dergisi olan Fen Âlemi dergisi çıkmaya başlamıştır. 2.5. Zonguldak Maadin Mühendis Mektebi ve Kömür İşletmeleri Fenmen 1924 senesinde yerli madenlerin kendi mühendislerimiz tarafın- dan işletilmesi hedefiyle kurulan Maden Yüksek Mühendis Mektebi’nde Müdürlüğe getirilmiştir. “École de Mines” örnek alınarak bir okul kurul- muştur; okulun laboratuvar ve kütüphanesi itinayla hazırlanmış, Fransızca hocası ve bazı hocalar yurtdışından çağırılmıştır. Özel bir mineral koleksi- yonu okula bağışlanarak okulda sergilenmeye başlanmıştır. 1928 yılında ise bu görevinin yanı sıra, Ereğli Kömür İşletmeleri Genel Müdürlüğü görevine getirilmesiyle şirketler ve öğrenciler arasında da bir bağ kurulmuştur. Milli hükümet ilk iş kanununu hazırlarken Umur-i İktisadiye Vekili Celal Bey (Bayar) Ereğli Maden Müdüriyeti ile iletişime geçerek, burada bulunan işçilerin lehine bir çalışma ortaya koymayı amaçlamıştır. 10 Eylül 1921’de yürürlüğe giren Amele Kanunu, 1928’e gelindiğinde ülkenin birçok kısmın- da uygulamasında sorunlar yaşanmıştır. Ocak çevresinde işçi koğuşları ve hamamlarının inşa edilmesi, işçiler için yardım sandıklarının kurulması, işçilerin tedavisi için hastane ve eczaneler yapılması, iş esnasında yarala- nanlar ve ölenlerin ailelerine mahkeme kararına göre tazminat verilmesi, işçilerin 8 saatten fazla çalıştırılmaması, fazla çalışanlara ekstra ücret ve- rilmesi, işçilere belirlenen asgari ücretten düşük ücret verilmemesi ve işçi davalarını ücretsiz olarak takip etmek için İktisat Müdüriyetinde bir avukat bulundurulması gibi hakların işçilere verilmesini içeren düzenlemeler ya- pılmıştır. Bu kanunun uygulanmasında yaşanan problemler, kanunun tüm 26 BCA, İ..DUİT. 54/99, 19 Ramazan 1339 (27 Mayıs 1921) 27 BCA, MF.MKT. 1243/50, 21 Safer 1340 (24 Ekim 1921) 48 I 49 2. BÖLÜM madenler için geçerli olup olmadığı sorusunu ortaya çıkarmış ve Yüksek Temyiz Mahkemesi kararıyla sadece Zonguldak havzası maden işçileri için geçerli olduğu kararı alınmıştır 28 . Refik Bey, 1930 Sanayi Kongresinde sunmuş olduğu “Türkiye’nin Elektrik- leştirilmesi” isimli raporunda, ülkemizin elektrik üretmek için bir santrale ihtiyacı olduğunu ve Zonguldak havzasında bir santral kurulmasını öner- miştir. Bu santralin kurulmasıyla, kömür sarfiyatının yarıya ve diğer mas- rafların da altıda birine kadar düşeceğini ifade etmiştir. Ayrıca santralin, Ankara ve İstanbul arasında bulunmasının, konum olarak önemli olduğunu belirtmiştir 29 . Refik Bey, Zonguldak’ta kurulan Yüksek Maden ve Sanayi Mühendisi Mek- tebi’nde yetiştirdiği maden mühendisleri, Çatalağzı Santralinin kurulma- sında öncü olması ve eğitimci kişiliğiyle burada sevilen ve tanınan bir kişi olmuştur. Öyle ki 1946 milletvekili seçimlerinde Zonguldak’a yaptığı katkı- lardan dolayı CHP seçmen adayları arasında, onun da ismi bulunmaktadır ve parti içerisinde yüzde 30’luk bir oy kitlesi toplamıştır 30 . 28 Murat Kara, “Cumhuriyet Dönemi’nde Ereğli Kömür Havzası (1920-1940)” 14, sy 1 (2012): 116. 29 Prof. Refik, “Türkiye’nin Elektrikleştirilmesi”, 1930 Sanayi Kongresi : Raporlar, Karar- lar, Zabıtlar, 1930, 674. 30 Çağlar Tan, “20. Yüzyılın İlk Yarısında Zonguldak: Gündelik Yaşam ve Siyaset” (Yüksek Lisans, Ankara, Hacettepe Üniversitesi, 2015), 113. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN 2.6. İstanbul Mıntıkası Sana- yi Müdürlüğü 1932 senesinde İstanbul Mıntıka- sı Sanayi Müdürlüğüne atanmış olan Refik Bey, Zonguldak Ereğli arasında kömür taşıması için kul- lanılacak bir şimendifer yapımı söz konusu olduğunda, araştırmaları sonucunda buharlı bir trenden zi- yade, elektrikli bir trenin inşa edil- mesini teklif etmiştir. Bunun için Viyana’dan gelen bir uzman ile bir- likte incelemelerde bulunmuştur 31 . 1923 yılında gerçekleştirilen İzmir İktisat Kongresi, Türkiye Cum- huriyeti Devletinin sermayesizliği nedeniyle halkın bireysel olarak yatırım yapmaya ve yerli ürünleri kullanmaya teşvik edilmesine ön- cülük etmiştir 32 . Bu kongre, ekono- mik kalkınmanın sağlanması için gereklilik arz eden bir dizi konu hakkında fikir birliği sağlanmasını amaç- lamıştır. İstanbul Mıntıkası Sanayi Müdürü olarak görev yaptığı dönemde Refik Bey, yerli malı olarak satılan ithal malların ve ithal olarak satılan yerli malların tacirlerini tespit etmiştir. Bu konu, Madrit İtilâfnamesi kapsamın- da ülkelerin birbirlerinin mallarını ve mülkiyet haklarını koruma kararı 31 “Zonguldak – Ereğli arasında Elektrikli bir tren inşaası için tetkikat yapılıyor”, Akşam Gazetesi, 31 Mayıs 1934, sayfa 1 32 Yaşar Semiz, “Atatürk’ün İktisadî Politikası: 1830 Sonrası Osmanlı İmparatorluğunun Sosyo-Ekonomik Yapısına Genel Bir Bakış”, sy 12 (1988): 739, https://doi.org/10.32704/ erdem.1988.12.733. 50 I 51 2. BÖLÜM almış olmalarından dolayı, uluslararası boyutta önem arz etmiştir. Bu ne- denle, Ticaret Odası, Sanayi Müdürü Refik Bey, Ticaret Odası heyetinden Rıfkı Bey, Zahire Borsası komiseri Akif Bey ve Ticaret Odası avukatı Methi Sait Bey’den oluşan bir komisyon kurarak durumun soruşturulmasını sağ- lamıştır 33 . Sanayi Müdürü Refik Beyin icraatlarını gösterir “Sahtekârlık tahkik ediliyor” başlıklı haber kupürü. Refik Bey’in ismi Akif Bey ile karıştırılmıştır, Refik Beyin resmi sağ alt kısımda bulunmaktadır 34 . 33 “Sahtekârlık tahkik ediliyor”, Cumhuriyet Gazetesi, 28 Teşrinisani 1933, sayfa 5 34 “Sahtekârlık tahkik ediliyor”, Cumhuriyet Gazetesi, 28 Teşrinisani 1933, 5. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Zonguldak’taki görevinden ayrıldıktan sonra da Refik Bey, buradaki geliş- meleri halk ile paylaşmaya devam etmiştir. İstanbul Sanayi Müdürlüğü gö- revinde iken, 1934 yılında Cağaloğlu Halkevinde Zonguldak kömür havzala- rı ile ilgili bir konferans düzenlenmiştir 35 . 35 “Halkevinde konferans”, Akşam gazetesi, 1 Haziran 1934 Yeni İktisat Programı hakkında haber kupürü. 52 I 53 2. BÖLÜM 1934 senesinde İktisat Vekâletine Bağlı Elektrifi- kasyon Bürosu Azalığı yapmıştır. Bu sırada yaptığı araştırmaları, ilk önce Türk Mühendisleri Birliği Mecmuasının 4 ila 6. sayılarında bir yazı dizisi şek- linde, daha sonra ise Türkiye’nin Elektrifikasyonu ve Ehemmiyeti adlı bir kitap olarak yayınlamıştır 36 . Sekiz sene devam edeceği Ankara Belediyesi Otobüs İşleri direktörlüğüne 1935 senesinde başlamıştır, 1937 senesinde ise Ankara Garı açılmıştır. Ankara Garı açılış töreni programı ve yapının planı 38 . 36 Mehmed Refik Fenmen, Türkiye’nin Elektrifikasyonu ve Ehemmiyeti (Ulus Basımevi, 1935). 37 Koç Üniversitesi VEKAM Kütüphanesi ve Arşivi, Ankara Belgeleri Koleksiyonu, A472. 38 Koç Üniversitesi VEKAM Kütüphanesi ve Arşivi, Ankara Belgeleri Koleksiyonu, A478. Ankara Garı açılış töreni yaka kokardı 37 . MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Refik Bey, Ankara’nın mevki olarak alçakta kalması sebebiyle otobüs egzoz dumanlarının birikim yapmalarından ötürü, elektrikli tramvay sistemine geçilmesi gerektiğini savunmuştur. Kendi dönemine yetişmemiş olsa da, daha sonra Ankara Otobüs İşletme İdaresinde, 1947 yılında 10 adet Brill marka troleybüs alımı sayesinde, Ankara’da elektrikli troleybüsler çalışma- ya başlamıştır 39 . 2.7. Milletvekilliği Dönemi Refik Bey, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) adayı olarak katıldığı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) 1943-46 kabinesinde Kocaeli Milletvekili olarak halkı temsil etmiştir 40 . Bu dönemde TBMM’ye Kocaeli ilinden katılan üç mebus bulunmaktadır 41 . 1930’larda Türkiye siyasi hayatında gerçekleşen çok partili denemeler son- rasında, Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasının ardından, CHP içerisindeki denetim sisteminin daha sağlam hale getirilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bu amaçla, İsmet İnönü tarafından bir “müstakil grup” kurulması kararlaştırılmıştır 42 . Bu sayede, parti içi disiplinin sağlanması ve yönetimin daha etkili hale getirilmesi hedeflenmiştir. Ancak, daha sonra- ki bir raporda bu müstakil grubun işleyişinin kısıtlanacağı yönünde bilgiler ortaya çıktığında, Refik Bey ve benzeri bir grup siyasetçi bu duruma karşı çıkmıştır. Bu tutum, daha demokratik bir yönetim anlayışının benimsen- mesine katkı sağlamıştır 43 . 39 EGO Genel Müdürlüğü Tarihçesi, Erişim https://www.ego.gov.tr/tr/sayfa/6/ego-ge- nel-mudurlugu-tarihcesi 40 “Aramızdan Ebediyen Ayrılanlar: Kıymetli meslekdaşımız Refik Fenmen”, 74. 41 Cemil Koçak, Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945), c. 1, Araştırma-İnceleme Dizisi (İletişim Yayınları, 2007), 294. 42 Volkan Payaslı, “Tek Parti İktidarı’ndan Doğmuş Bir Denetim Organı: Müstakil Grup (1939-1946)” XIV, sy 28 (Bahar 2014): 153. 43 Koçak, Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945), 1:317. 54 I 55 2. BÖLÜM Türkiye, orman varlığı açısından oldukça zengin bir ülke olmakla birlikte, ormanla- rın işletilmesi ve korunması konusunda ye- terli önem ve özen gösterilmemesi sonucu, orman alanlarındaki azalma ve tahribat gi- derek artmıştır. Bu sebeple, Mehmed Refik Bey, ormanların daha etkin bir şekilde ko- runabilmesi ve işletilebilmesi için daha faz- la orman mühendisi yetiştirilmesi gerek- tiğini savunmuştur. Bu amaçla, var olan orman mektebine ek olarak bir tane daha açılmasını önermiştir. Dönemin ekonomik şartları nedeniyle, öğrenci alımlarının art- tırıldığı, ancak bu durumun yeterli olma- dığı görülmüştür. Refik Bey, ormanların sürdürülebilir bir şekilde işletilerek korun- ması için eğitimli orman mühendislerinin önemine hep dikkat çekmiştir 45 . 1946 yılından sonra Türk Eğitim Derneği Yenişehir Lisesi ve bazı başka okul- larda matematik ve fizik öğretmenliği yapmıştır 46 . 1948-50 47 yılları arasın- da Etibank İdare Meclisi azalığında bulunmuştur 48 . 44 T.B.M.M. Albüm, Dönem VII, Toplantı 3, 6 asım 1945, T.B.M.M. Basımevi 45 TBMM Zabıt Ceridesi, “Cilt 2.” Devre:7, İçtima Senesi, 1 (1943), 104 46 Torunu Ferhan Erder Taylan ile görüşme. 47 BOA, 30-18-1-2/121-102-3, 26 Ocak 1950 48 “Aramızdan Ebediyen Ayrılanlar: Kıymetli meslekdaşımız Refik Fenmen”, 73-74. TBMM Albümü MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN 2.8. Türk Mühendisler Birliği Türk Mühendisler Birliği, 1926 yılında Ali Rıza Sun başkanlığında kurul- muş 49 olup İsmet İnönü, birliğin fahri başkanı olarak seçilmiştir. Mehmed Refik Bey, 27 Eylül 1936 Pazar günü gerçekleşen kongrede başkanlığa aday olmuş ve birliğin altıncı başkanlığı görevini yapmıştır. Birliğin 11. Sene heyeti Refik Bey’in başkanlığında, Akif Bozoğlu, Ali Şermi, Muammer Ça- vuşoğlu, Sami Arım, Selehattin Büge ve Şevket Aydınelli’ten oluşmaktadır. Yapılan kongrede yeni heyetinin almış oldukları kararlar tartışılmış ve der- gide yayınlanmıştır 50 . Birliğin Ankara, İstanbul ve Sivas şubeleri mevcuttur. Birlikte düzenli olarak kongreler düzenlenmiş ve bu kongreler gazetelerde ilan edilmiştir. Ayrıca kongre sonrasında alınan kararlar, hem dergide hem de gazetede ilan edilmiştir. Bu kararlar arasında birlik dergisinin iki ayda bir yayınlanması, birlik için rozet hazırlanması, yardım sandığı teşkili, kitap tercüme edilmesi, senede bir gün mühendis günü yapılması ve konferans- lar için bir projeksiyon cihazının alınması gibi konular yer almaktadır 51 . Kongrede her yıl Birinci Kânunun (Aralık) ilk pazar gününün mühendis günü olarak kutlanması kararlaştırılmıştır. Bugün ayrıca Türk Mühendis- ler Birliğinin senelik kongresinin yapıldığı gündür 52 . Bu tarih şu anda aynı şekilde kutlanmaya devam etmemektedir 53 . Vefatının ardından Türk Yük- sek Mühendisleri Birliği Dergisinde Fenmen’in kısa bir biyografisi yayınla- narak eski başkanları yâd edilmiştir 54 . 49 “İstanbul Teknik Üniversiteliler Birliği Derneği 69. Dönem Çalışma Raporu”, t.y., 2, İs- tanbul Teknik Üniversiteliler Birliği Derneği. 50 “Birliğin Fevkalâde Kongresi”, sy 18-19 (Eylül 1936): 303. 51 “Türk mühendisler birliğinde çalışmalar”, Ulus Gazetesi, 12 Aralık 1936, sayfa 2; “Türk Mühendisler Birliği 11 inci Senelik Kongresi”, sy 20-21 (İkinci Teşrin- Birinci Kanun 1936): 328. 52 “Türk Mühendisler Birliği 11 inci Senelik Kongresi”, 328. 53 “5 Aralık Dünya Mühendisler Günü” Şeklinde Özel Bir Gün Yoktur!”, (Erişim: 16 Mart 2023) https://www.tmmob.org.tr/icerik/5-aralik-dunya-muhendisler-gunu-seklin- de-ozel-bir-gun-yoktur 54 “Aramızdan Ebediyen Ayrılanlar: Kıymetli meslekdaşımız Refik Fenmen”. 56 I 57 2. BÖLÜM “Merhumun mektep idaresindeki yüksek meziyeti, idaresi başına geçtiği bir mektebin teşkilât, tesisât ve tedrisâtını kısa bir zamanda ihtiyacın icapla- rına en yüksek derecede uygun, bir biri ile ahenkli ve müstakar bir şekilde çalışabilen bir hale getirdiği derece talebelerine de; çocuklarını sevmesini bilen ve kendini, dolayısile aile ocağını sevdiren ve buna karşı sonsuz bir hürmet telkin eden bir baba hissi vermiş olmasıdır.” Refik Bey, Türkiye Cumhuriyeti Devletine, eğitime ve insanlığa sayısız emek verdikten sonra, 04 Mart 1951 tarihinde sarılıktan vefat etmiştir 55 . 05 Mart Pazartesi günü Hacı Bayram Veli Camii’nden naaşı kaldırılarak, Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedilmiştir. 55 “Acı Bir Ölüm”, 2.; Torunu Ferhan Erder Taylan ile görüşme. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Osmanlı Devleti’nin Avrupa ve diğer ülkelerdeki gelişmeleri takip ederek kendi ihtiyaçları dahilinde bu gelişmelerin takip edildiği dönem bir dönem mevcuttur. 1731 tarihinde ordunun modern savaş teknikleri için hazırlan- ması adına bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Alexander Comte de Bonne- val’in (Bonneval Ahmed Paşa, Humbaracı Ahmed Paşa (1675-1747)) yaptığı çalışmalar sonucunda, 25 Ocak 1835 tarihli ferman ile yeni bir Humbaracı Ocağı açılmış, ayrıca burada bir de Hendesehane açılmıştır. Hendeseha- ne’de askerlerin geometri ve matematik öğrenmesi hedeflenmiştir 1 . Osmanlı Donanmasının 1770 senesinde Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Çeş- me’de büyük yenilgiye uğraması ile donanmada yeni bir düzene geçilmesi planlanmıştır. François Baron de Tott (1733-1793), çeşitli güçlendirmeler için rapor hazırlar ve uygun görülmesiyle beraber yeniliklere başlar. Önce Topçu Mektebi (1770) daha sonra ise Sürat Topçuları Ocağını (1774) kur- 1 Mustafa Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, ed. Mehmet Karaca (İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı, 2013), 38-44. 3. MÜHENDİS MEKTEB-İ ÂLÎSİ 3. Bölüm 60 I 61 3. BÖLÜM muştur 2 . 29 Nisan 1775 tarihinde Tersane Mühendishânesi olarak da anılan Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn ve 1795 yılında Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn açılmıştır 3 . Bu kurumda yetişen mühendislerin aynı zamanda as- ker olmaları ve mühendislik eğitimi veren başka kurum olmaması sebebiy- le mühendislerin sayıları kısıtlı idi. 19. yüzyılda günlük hayatta kullanılan teknolojinin gelişmesi ve ülkede mü- hendisliğin elektrik ve makine gibi farklı alanlarında duyulan ihtiyacın art- masıyla sivil mühendis yetiştiren bir kuruma ihtiyaç duyulmuştur. 20 Ha- ziran 1884 tarihinde Hendese-i Mülkiye Mektebi, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn’dan ayrılarak ilk sivilleşme adımları atılmıştır 4 . Kurum olarak ayrılan Hendese-i Mülkiye Mektebi, bina ve yönetim olarak Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn’a bağlı kalmıştır. Gerçekleşen sivilleşme hareketleri, okuldaki askerî havayı ve kuralları yıkmaya yeterli olamamış- tır. Öğrenciler ve öğretmenler askerî nizamnamelere göre yargılanmaya de- vam etmişlerdir. Meşrutiyet ile kendi haklarını aramak için doğru ortamın oluşmasıyla öğrenciler, Nafia Vekâletine başvurmuşlardır. Nafia Nâzırı Hal- laçyan Efendi, öğrencilerin durumlarını görmek için mektebi ziyarete gide- rek durumu değerlendirmiş ve okul için yeni bir bina bulunarak onları mü- hendislik öğrencilerine yakışacak olan mevkiye getireceğine söz vermiştir 5 . II. Meşrutiyetin ilan edilmesiyle birlikte özgürleşen ortamda, azınlıklara daha fazla hak tanınmıştır. Mektepler Kanun-i Esasi’nin 16. maddesi gere- ğince devlete bağlanmış ve ortamın gelişen etkisiyle Mühendis Mektebi de askerî etkiden olabildiğince çıkmıştır. Böylece okulun sivil idare ile yönetil- 2 Mustafa Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, ed. Mehmet Karaca (İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı, 2013), 53-61. 3 Mustafa Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, ed. Mehmet Karaca (İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı, 2013), 88, 118. 4 BCA, İ..MMS. 78/3418, 25 Şaban 1301 (20 Haziran 1884) 5 Enver Kartekin ve Çağatay Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Tarihi”, içinde Yüksek Mühendis Okulu (İstanbul: İTÜ Vakfı, 1958), 160- 63. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN meye başlanması kararı alınmıştır. 1910 senesinde ise mektep, Ticaret ve Nafia Nezaretine bağlanarak askerî yönetimden tamamen ayrılmıştır 6 . Bu değişiklikler ile beraber mektebe sadece Türk kökenli öğrenciler değil, tüm Osmanlı tebaasından öğrenciler kabul edilmeye başlanmıştır. Nafia Nazırı Hallaçyan’ın söz verdiği gibi, birçok bina incelendikten sonra Tophane Sa- nayi Alayları Kışlası’nda bulunan Tophane Askerî Sanayi Mektebi, Mimar Talat Bey’in başkanlığında onarılmış ve Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin bu- raya taşınması kararlaştırılmıştır. 1910 senesi sonbaharında mektep bu bi- naya taşınmıştır 7 . Dahası, Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin adı değiştirilerek Mühendis Mekteb-i Âlîsi olmuştur 8 . Hendese-i Mülkiye’de devam eden sivilleşme sürecinde, sivil müdür ihtiya- cı duyulmuştur. Tayin edilecek müdüre karar vermek için, Nafia Nazırı Hal- laçyan Efendi ve Muavini Hulusi Bey, Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemi- yetine danışmışlardır. Bu süreç için Cemiyetin merkezinde toplanan idare meclisi oylama gerçekleştirmiştir. Bu oylama sonucunda öne çıkan ilk isim Nafia Nezareti Nafia Dairesi Elektrik Mühendislerinden Mehmed Refik Bey ve ikinci isim Mühendis Cevdet Bey olmuştur. Bir önceki bölümde de an- latıldığı üzere, bu kararın Nafia Nezaretinde değerlendirilmesi neticesinde Mehmed Refik Bey, 2 Nisan1910’da Mühendis Mektebi’nin ilk sivil müdürü olarak tayin edilmiştir 9 . 6 BCA, BEO 3712/278395, 20 Safer 1328 (03 Mart 1910) 7 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 159. 8 Yavuz Selim Dokumacı, “Mehmet Refik Fenmen’de Motorlu araçlar” (Yüksek Lisans, Ankara, Ankara Üniversitesi, 2014). 9 BOA, İTÜ..MÜM. 1/3, 20 Mart 1326 (02 Nisan 1910) 62 I 63 3. BÖLÜM Askerî idareden ayrılan okul için yeni bir sistem oluşturması düşünülmüştür. 1910 yılında yurtdışındaki mühendis mektep- lerini incelemek amacıyla, kırk günlük bir Avrupa gezisi düzenlemiştir. Refik Bey’in seyahat planında, Almanya’da Dresden, Mittweida ve Berlin Mühendis Okulları, Belçika’da Liege, Gent ve Mons şehirlerin- deki Mühendis Okulları, Paris’teki resmî ve özel Turuk u Maabir Mektepleri ve Kondüktör Mektebi ile Conservatoire des Arts et Métiers, İsviçre’de Lozan ve Zürih Politeknik okulları incelenmesi planlan- mıştır (Bknz Ek II). Fenmen, ziyaret ettiği okulları yapısal ve eğitim sistemleriyle in- celemiş, buralardaki profesörler ile görüş- meler yapmıştır. Yeni okula çağırabileceği muallimler ile de görüşmeler yapmış ve okulun akademik kadrosunu zenginleş- tirmek için ilk adımlarını atmıştır. Gezisi sırasında ayrıca Nezaret adına Avrupa’da okutulan Osmanlı öğrencilerini de teftiş etmiştir. Mühendis Mektebi için uygun olabilecek bir bina için bir plan almıştır 10 . Bu gezide, İsviçre ve Belçika’da gördüğü eğitimin yanı sıra, bir eğitimci olarak Avrupa’daki mühendislik eğitimini de incelemek için fır- sat bulmuştur 11 . 10 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 213. 11 BOA, İTÜ..HMM, 2/90, 25 A 1326 Nafia Nazırı Hallaçyan Efendi tarafından imzalanan Mehmed Refik Bey’in Hendese-i Mülkiye Mektebi’ne müdür olarak tayin edilmesi kararı (Bknz Ek I). MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN 1912 yılı Mühendis Mekteb-i Âlisi mezunları (soldan sağa sırasıyla Haydar Sargın, Galip Bilgin, Galip, Rauf Fuat Demiröz, Erşet ve Ali) ile önlerinde solda Prof. Hulusi ve sağda Prof. Mehmed Refik 12 . Yeni düzen ile okul daha büyük bir kitleye hitap etmeye başlamıştır. Mek- tepte leyli, bir başka deyişle yatılı, eğitiminin de başlaması, bir nevi ülkedeki mühendis ihtiyacının karşılanmasını sağlamıştır. Mektebe girebilmek için adaylardan, beş senelik idadi (lise) veya muadili bir okuldan mezun olma- yanlar giriş sınavı ile hazırlık sınıfına; lise veya muadili okullardan mezun olanlar ise giriş sınavı ile birinci sınıfa alınmaktaydı 13 . Hazırlık ve birinci sınıfa giriş için yapılan giriş sınavları, ders içerikleri ola- rak farklılıklar göstermektedir. Kader Matbaası’nda hazırlanan 1912-1913 12 Günergun, “Osmanlı Mühendis ve Mimarları Arasında İlk Cemiyetleşme Teşebbüsle- ri”, 166; Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesse- selerin Tarihi”, 210.; https://www.itu.edu.tr/tarihce 13 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 172. 64 I 65 3. BÖLÜM Hazırlık Sınıfı Giriş Sınavlarında, riyaziye (matematik), cebir, hendese-i sathiye (düzlem geometrisi), coğrafya, tarih-i Osmani (Osmanlı tarihi), ta- rih-i umumi (dünya tarihi), Fransızca, lisan-ı Osmani (Osmanlıca) ve kita- bet derslerinden sorumlu tutulmuşlardır. Birinci sınıfa giriş sınavında ise teorik matematik, temel cebir, düzlem ve uzay geometri, hikmet-i tabiiye (fizik), inorganik kimya, yazı, teknik kalem ve kara kalem derslerinden so- rumlu tutulmuşlardır 14 . Refik Bey’in müdürlüğe geldiği 1909 senesinde, yüz yetmiş beş öğrenci mevcudu bulunmaktaydı. Okula girmeye hak kazanan öğrencilerin harç- lık, kıyafet ve yatılı olarak barınma masrafları okul tarafından karşılan- maktaydı. Okul idaresi kıyafetler ve diğer alımlar için çoğunlukla ihale ile alım yapılmıştır. Yeni bir binaya taşınması sebebiyle okulun birçok eksiği de bulunuyordu. Bu sebeple ranzalardan sıralara, birçok ihtiyaç için sipariş verilmiştir. Vinhman 15 Fabrikasından öğrencilere pergel takımları ve resim tahtaları satın alınmış, S. Harret ve Ortakları Şirketinden yine bazı eğitim malzemelerinin tedariki sağlanmıştır 16 . Refik Bey ile beraber müdür muavini makamına İbrahim Selâhattin Bey atanmıştır. Refik ve İbrahim Selâhattin Beyler, mektebin yeni sisteminin geliştirilmesi konusunda beraber çalışarak ideal birliği yapmışlardır 17 . Mü- hendis Mektebi’ne geçişte mektebin süresi yedi yıldan, altı yıla indirilmiş- tir. Bu durum bazı derslerin kapsamlarının genişletilmesini gerekli kılmış- tır. Konuları genişletilen dersler; topoğrafya, turuk (yollar), demiryollar, köprüler, malzeme-i resim olmuştur. Ayrıca elektrik dersi ve iktisat dersi de yeni ders programına eklenmiştir 18 . 14 Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, 196-97. 15 BOA, İTÜ..MÜM. 2/4, 19 Temmuz 1326 (1 Ağustos 1910) 16 Mehmet Bilge vd., “1909-1929 Yıllarına Ait İTÜ Arşiv Katalogları Işığında Mühendislik Eğitimi Tarihimize Bir Bakış”, İTÜ Vakfı Dergisi, Aralık 2010, 55. 17 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 342. 18 Oralalp, “Türkiye’de Mühendisliği Meslekleştiren Eğitim Dehası Refik Fenmen”, 72. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Yabancı muallimler derslerini Fransızca vermişlerdir. Fransızca eğitimi, öğrencilerin birinci elden bilgiyi almalarının önemli olduğu görüşü üzeri- ne uygulanmıştır. Öğrenciler kurlara ayrılarak yabancı dil eğitimi almıştır. Daha sonra Fransızca anlatılan derslerde, çevirmene ihtiyaç duymadan, dersi rahatlıkla dinleyebilecek hale gelmişlerdir 19 . Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nin süresi altı yıl olup ilk üç yıllık kısma ‘Birinci Devre’ ve ikinci üç yıllık kısma ise ‘İkinci Devre’ denilmiştir. 1910-12 yılları arasında Mühendis Mektebini bitirenlere önce “Turuk-i Maabir Şahadetna- mesi” daha sonra “Turuk-i Maabir Mühendisliği Şahadetnamesi” verilmiş- tir. Lakin birinci devrede iki yıl peş peşe sınıf geçmekte başarısız olanlara “Kondüktörlük Diploması” verilmiştir. Mektebin ilk zamanlarından 1928 yılına kadar, ikinci devrede kalan öğrenciler ise mektepten ihraç edilmek- teydi; bu seneden itibaren ise birinci devrede iki, ikinci devrede bir defa sınıf tekrarı yapmaları, iki devrede de iki sınıf tekrarında atılmaları kaydıyla, ka- bul edilmiştir 20 . 19 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 214. 20 Kartekin ve Uluçay, 176. 21 Burak Barutçu özel koleksiyonundan alınmıştır. Kıbrıslı Ziya Ref’et Efendiye, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’nden, Turuk ve Ma’abir Mühendisi ünvanı verildiğine dair 11 Teşrinievvel 1330 (24 Ekim 1914) tarihli belge. 21 66 I 67 3. BÖLÜM 1910 yılında Nafia Nezaretine sunulan ve OMMC mecmuasında yayınlanan Memalik-i Osmaniye’de Makine Mühendisliği ve Makinecilik Raporu’nda 22 makine mühendisleri yetiştirmek adına Mühendis Mektebi’nin, Darül- fünûn-ı Sınaî (Teknik Üniversite)’ye dönüştürülmesine dair ibareler içer- miştir. Bu rapor, Kastamonu Mebusu İsmail Mahir Efendi tarafından Mec- lis-i Mebusan Başkanlığına önerge olarak iletilmiştir. Bu dönemde okulda yapılması planlanan değişiklikler gerçekleştirilemese de, yılda on öğrenci- nin Avrupa’da makine mühendisliği eğitimi almasına bütçe ayrılabilmiştir. 1944 yılında ise ilk olarak planlanan değişimin gerçekleştiği görülmekte- dir 23 . Öğrencilerin problem çözme yeteneklerinin gelişmesini, kendi hakları- nı aramalarını, dernekleşerek birlik olmalarını sağlayan Refik Bey’in öz- gürlükçü düşünceleri, Nafia Nezaretinin dikkatini çekmiştir. Öğrencilere; Tophane’den Dolmabahçe’ye akşamüstü bir saat yürüyüşe izin verilmesi, kurulan öğrenci derneklerine destek olunması, devlet memurluğunun ya- nında serbest mühendisliğin de bir seçenek olarak sunulması dikkat çeken konular arasındadır. Başarıyla mezun olan öğrenciler, Nezaret tarafından Fransızca gerçekleştirilen derslere, çevirmen olarak yardımcı muallim sta- tüsüyle görevlendirilmişlerdir. Fakat, bazı öğrenciler için çeviriler yeterli olmadığından, akabinde öğrencilerin mağdur oldukları gerekçesi ile mual- limlerin değiştirilmesi talep edilmiştir. Ancak bu sorunlar, çözümsüz kal- mış; bunun üzerine öğrenciler, dersi terk ederek durumu protesto etmiş- lerdir. Önce uzaklaştırma cezası alan, daha sonra yemeğe kabul edilmeyen öğrenciler, durumlarını dilekçeyle çözmeye çalışmışlarsa da bu talepleri de yine ceza ve uzaklaştırma ile karşılık bulmuştur 24 . Öğrencileriyle beraber 22 Memalik-i Osmaniye’de Makine Mühendisliği ve Makinecilik Rapor Komisyonu: Kas- tamonu Mebusu İsmail Mahir Efendi, Maden Nezareti Ser-mühendisi Ali Ken’an, Mü- hendis Mektebi Müdürü Mehmed Refik, Sanayi Mektebi Müdürü Edhem, Nafia Neza- reti Sanayi Müdür Muavini Fındıklıyan’dan oluşmaktadır. 23 Günergun, “Osmanlı Mühendis ve Mimarları Arasında İlk Cemiyetleşme Teşebbüsleri”. 24 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 186. MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN hareket eden Müdür Refik Bey de, 28 Eylül 1913 tarihinde görevden istifa et- miştir. Nezaretin, Mühendis Mektebi iç işleyişine ağırlıkla karışması İkinci Meşrutiyet’in getirdiği demokrasi havasının devlet ofislerinde hüküm sür- mediğini göstermektedir. Öyle ki askerî düzenden çıkarak sivilleşme yolun- da olan Mühendis Mektebi’ne tekrar askerî yönetim gelmektedir. Refik Bey mektepten ayrıldığında Nafia Nezareti, Selâhattin Bey’i Kondük- tör Mektebi Müdürlüğü ve Muallimliği ile görevlendirmiştir 25 . Daha sonraki dönemlerde sırasıyla, Binbaşı Burhanettin Aru (28 Eylül 1913- Ocak 1913), Ahmet Fehmi Bâli (Ocak 1913- Mayıs 1917), Selâhattin Öksüzcü (Mayıs 1917- Mart 1918), Süleyman Sami Bey (Mart 1918- 18 Mart 1921), Mehmet Nuri Esmen (13 Mart 1921- 4 Mayıs 1927), Fikri Santur (17 Mayıs 1927- 8 Ekim 1929), Suphi Bey Tanığ (24 Kasım 1929- 17 Eylül 1932), Fikri Santur (18 Eylül 1932-31 Mayıs 1935), Suphi Tanığ (1 Haziran 1935-26 Eylül 1939) ve Osman Tevfik Taylan (26 Eylül 1939-20 Temmuz 1944) Mühendis Mekteb-i Âlisi Müdürlüğü görevini yerine getirmişlerdir 26 . Mehmed Refik Bey döneminde Mühendis Mekteb-i Âlisi adeta yeniden ku- rulmuştur diyebiliriz. Özellikle Fransız ekolü olmak üzere, Avrupa’daki mü- hendislik okullarının incelenmesi ile kurulan yeni düzende, bir çok alanda çalışmalar gerçekleştirmiştir. Öncelikle akademik kadronun geliştirilmesi için çalışmalar gerçekleştirmiştir. Eğitime destek olarak öğrencilerin staj hareketlilikleri, derslere destek olarak Fransızca bir teknik kütüphanenin kurulması ve kitabı olmayan dersler için ders kitaplarının muallimler tara- fından yazılması, ele alınan ana konular olmuştur. Ayrıca Mühendis Mek- teb-i Âlisi için bir bilim müzesi kurmuştur. Daha sonra okul için uygun gö- rülen binanın bir kışla içerisinde yer alması ve bir mühendis okulu olarak planlanmamış olması gibi sorunlardan dolayı, yeni bir okul binası tesisi için işlemler yapmaya çalışmıştır. 25 Kartekin ve Uluçay, 342. 26 Kaçar vd., İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz, 293; Kartekin ve Ulu- çay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Tarihi”. 68 I 69 3. BÖLÜM 3. 1. Mühendis Mektebi Âlisi Müderrislerinde Gerçekleşen Değişim 1910 yılında Avrupa’daki mühendis mekteplerini incelemek amacıyla dü- zenlenen kırk günlük Avrupa seyahatinde Almanya’da Dresden, Mittweida ve Berlin Mühendis Okulları, Belçika’da Liege, Gent ve Mons şehirlerindeki Mühendis Okulları, Paris’teki resmî ve özel Turuk u Maabir Mektepleri ile Kondüktör Mektebi ve Conservatoire des Arts et Métiers ve İsviçre’de Lozan ve Zürih Politeknik okulları incelenmiştir (Bknz Ek II). Bu gezi sırasında belirlenen ihtiyaçlara binaen ve oradaki profesörlere danı- şarak yurtdışından muallimler çağırılmıştır. Belçikalı Mösyö Albéric May ve Mösyö Edmond Dikmann, Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ne bu dönemde çağırıl- mış ve kendileriyle iki senelik sözleşme imzalanmıştır 27 . Mösyö May; demir- yollar, tünel, turuk (yol), malzeme-i inşaiye, ıs’at makinaları, topoğrafya derslerini; Mösyö Dikmann ise kârgir, ahşap, demir köprüler ile tatbikat-ı meyahiye derslerini vermiştir 28 . Her ikisi de derslerini Fransızca olarak iş- lemiş ve bazı durumlarda muallimler, bazı durumlarda ise başarıyla mezun olan öğrenciler bu derslerin çevirisi için yardımcı muallim statüsüyle ders- lere katılmışlardır. Mösyö Dikmann ve Mösyö May, mektebin eğitimi için yoğun emek harca- mışlardır. 1912 yılında kontratları yenilenerek mektepteki görevlerine de- vam etmişlerdir 29 . Dahası Mösyö Dikmann, 1914 yılında emekleri karşılığın- da Mecidi Nişanı’na layık görülmüştür 30 . Mühendis Mektebi’ne yabancı muallimlerden ziyade iyi eğitim almış Türk muallimler tercih edilmiştir. Avrupa’da eğitimlerini tamamlayan başarılı 27 BOA, HR.SYS. 2135/6, 05 Ocak 1918 BOA, HR.SYS. 2138/1, 01 Mayıs 1918 28 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 213. 29 BOA, İ..TNF. 23/17, 28 Recep 1330 (13 Temmuz 1912) 30 BOA, İ..TAL. 494/22, 12 Recep 1332 (06 Haziran 1914) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN öğrencilerin burada istihdam edilmesi sağlanmıştır. Diğer taraftan, okul- da bulunan ve gelecek vaat eden öğrenciler, Avrupa’da daha iyi bir eğitim almaları için teşvik edilmişlerdir 31 . Mehmed Refik Fenmen de Avrupa’da eğitim görmüş başarılı bir mühendis olarak İstanbul’a geri döndüğünde, bir seneden daha kısa bir süre içinde, Hendese-i Mülkiye’de istihdam edilmiş- tir; bu durum okulun geleneği olarak da görülebilir. 3.2. Mühendis Mektebi Âlisi Stajları ve Teknik Gezileri Mühendislik eğitimi, temel bilgilerin yanı sıra uygulamalar ile deneyim ka- zanımları sonucunda daha etkin hale gelmektedir. Mühendis Mektebi’nde teorik ve laboratuvarlarda deneysel olarak en iyi eğitimin verilebilesi için, yeni müderrislerin ve Avrupa’dan deney malzemelerinin getirtilmesi gibi olanaklar öğrencilere sunulmuştur. Bu imkânlar ile birlikte öğrenilen tek- niklerin, hem uygulama alanlarında pekiştirilerek farklı sahalarda uygu- lamalarının görülmesi, hem de öğrencilerin sahada da öğrenimine devam etmesi amacıyla öğrencileri, Konya sulama çalışmaları, İzmir Limanı ve başka bölgelerdeki köprü yapım çalışmaları, Samsun, Sivas ve Bandırma’da bulunan tren yolları ve lokomotif tamirhanelerinde olmak üzere çeşitli staj deneyimleri kazanması ve teknik gezilerde bulunması sağlanmıştır 32 . Öğrencilerin tatillerde staj yapmaları, okul tarafından zorunlu tutulmuş olup bu stajlar için önemli inşaat ve sanayi kuruluşlarında stajlar ayarlan- mıştır 33 . 1910 senesinde dördüncü ve beşinci sınıfların, uygulama stajla- rı için bir ay süre ile Konya Sulama işinde ve Aydın Demiryolu inşaatında çalışmaları uygun görülmüş, bu şirketler ile irtibat kurularak münasip po- zisyonlar öğrenilmiştir 34 . Bu stajlara katılacak öğrencilere, beş yüz ila yedi 31 Kartekin ve Uluçay, 215. 32 Kartekin ve Uluçay, “Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Ta- rihi”, 213-14. 33 Oralalp, “Türkiye’de Mühendisliği Meslekleştiren Eğitim Dehası Refik Fenmen”, 74. 34 BOA, İTÜ..MÜM. 1/44, 20 Haziran 1326 (03 Temmuz 1910) 70 I 71 3. BÖLÜM yüz kuruş ilave harcırah verilmiştir 35 . İlave olarak tüm demiryolu şirketle- ri, staj yapacak olan öğrencilerin indirimli seyahat etmelerini sağlamaları konusunda bilgilendirilmiştir 36 . Köprüler dersi muallimi Ziya Bey gibi bazı muallimler, öğrencilere refakat etmek için öğrencilerle beraber staj yaptık- ları yerlere gitmektedir 37 . Öğrencilere ve onlara refakat eden muallimlere harcırah verilmesi de Nafia Nezaretinden istenmiştir 38 . Mühendis Mektebi üçüncü sınıf öğrencileri ve refakatçi muallimler ile köprü, yol gibi inşaatla- rın tetkiki amacıyla Edirne’ye teknik bir gezi düzenlenmiştir 39 . 1911 senesinde ise Osmanlı-Bağdat Demiryolu Şirketi ile Adana’da gerçek- leştirilen inşaatta üç öğrencinin ve Konya Ovası sulama çalışmalarında on dört öğrencinin 40 stajını gerçekleştirmesi için görüşülmüştür. Ayrıca So- ma-Bandırma Demiryolu Şirketi ile inşada çalışmaları için beş öğrencinin stajını burada gerçekleştirmeleri planlanmıştır 41 . Samsun-Sivas Hattında üç öğrencinin çalışması uygun görülmüş olarak belirtilse de 42 , senenin iler- leyen dönemlerinde sekiz öğrencinin bulunduğunu bildiren başka bir ev- raktan inşaatta daha fazla sayıda öğrencinin bulunduğunu öğrenmekteyiz 43 . Giden öğrencilerin staja başlama, bitiş ve çalışmalarını gösteren bir sertifi- ka almaları istenmiştir 44 . Bu dönemde ayrıca Şam’da Hicaz Demiryolunda çalışmak üzere de öğrenci gönderilmesi planlanmış olsa da, şirket müdürü, öğrencilerin Dersaadet’te bulunan Şimendifer Fabrikalarında çalışmaları- 35 BOA, İTÜ..MÜM. 1/45, 20 Haziran 1326 (03 Temmuz 1910) 36 BOA, İTÜ..MÜM.1/49, 20 Haziran 1326 (03 Temmuz 1910) 37 BOA, İTÜ..MÜM. 1/63, 08 Temmuz 1326 (21 Temmuz 1910) 38 BOA, İTÜ..MÜM. 1/59, 07 Temmuz 1326 (20 Temmuz 1910) 39 BOA, İTÜ..MÜM. 5/91, 20 Nisan 1327 (03 Mayıs 1911) 40 BOA, İTÜ..MÜM. 6/91, 15 Haziran 1327 (28 Haziran 1911) 41 BOA, İTÜ..MÜM. 6/93, 15 Haziran 1327 (28 Haziran 1911) 42 BOA, İTÜ..MÜM. 7/41, 01 Temmuz 1327 (14 Temmuz 1911) 43 BOA, İTÜ..MÜM. 8/74, 25 Ağustos 1327 (07 Eylül 1911) 44 BOA, İTÜ..MÜM. 7/67, 14 Temmuz 1327 (27 Temmuz 1911) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN nın daha uygun olacağını bildirdiğinden bu staj gerçekleşmemiştir 45 . Bir ön- ceki sene olduğu gibi bu sene de öğrencilerin seyahatleri için Şark Demiryol- ları İdaresi 46 ve Adalar Osmanlı Şirket-i Bahriyesi 47 şirketlerinden indirimli geçiş için izin alınmıştır. Mühendis Mektebi’nde stajların yanı sıra teknik geziler de düzenlenmiş, öğ- rencilerin yurt içinde ve yurt dışında gözlem yapmaları sağlanmıştır. 1910 senesinde on yedi kişi olarak gerçekleştirilen bir teknik gezide, Konya, Af- yonkarahisar ve İzmir güzergâhı kullanılmış ve demiryolu hattı incelenmiş- tir 48 . Yirmi öğrenci ile Romanya’ya düzenlenen teknik gezi 49 için, Romanya ve Avusturya’da kullanılması planlanan ulaşım şirketleri ile indirim husu- sunda yazışmalar yapılmıştır. Son sınıf öğrencilerinin Fransa’da bulunan inşaat ve bayındırlık kurumlarını ziyaret ederek, dönüşlerinde ziyaretlerine dair rapor hazırlamaları üzere bir gezi de planlanmıştır 50 . Fransa’ya plan- lanan teknik gezi için Paris Demiryolu Şirketi ile iletişime geçilerek yine yolculuk sırasında hususi indirim uygulanması talep edilmiştir 51 , ayrıca Marsilya Konsolosluğu ile iletişime geçilerek, öğrencilere dönemin en iyi otellerinden Rejina Otel’de yer ayırtılmıştır 52 . Öğrencilerin yeni deneyimler kazanması adına hazırlanan stajlar ve düzenlenen teknik geziler ile verilen eğitim güçlendirilmiştir. 45 BOA, İTÜ..MÜM. 7/83, 22 Temmuz 1327 (04 Ağustos 1911) 46 BOA, İTÜ..MÜM. 6/5, 02 Mayıs 1327 (15 Mayıs 1911) 47 BOA, İTÜ..MÜM. 6/13, 09 Mayıs 1327 (22 Mayıs 1911) 48 BOA, İTÜ..MÜM. 2/3, 17 Temmuz 1327 (30 Temmuz 1910) 49 BOA, İTÜ..MÜM. 6/21, 12 Mayıs 1327 (25 Mayıs 1911) 50 BOA, İTÜ..MÜM. 7/7, 19 Haziran 1327 (02 Temmuz 1911) 51 BOA, İTÜ..MÜM. 6/65, 04 Haziran 1327 (17 Haziran 1911) 52 BOA, İTÜ..MÜM. 7/47, 05 Temmuz 1327 (18 Temmuz 1911) 72 I 73 3. BÖLÜM 3.3. Mühendis Mekteb-i Âlisi Kütüphanesi Öğrenciler, ders kitaplarında olan eksikliklerini kapatmak için kütüpha- nede bulunan referans kitaplarından yardım almışlardır. Lakin Mühendis Mektebi, Tophane’de bulunan yeni binaya geçerken, öğrencilerin askerî okul kütüphanesine olan erişim olanağı da sonlanmıştır. Bu sebeple öğren- ciler, başvuru kitaplığının eksikliğini çekmekteydiler. Öğrencilerin Fransız- ca öğrenimlerini önemseyen ve onların birinci elden kaynaklardan fayda- lanmalarını isteyen Refik Bey, bu sebeple Fransızca mühendislik ve riyaziye (matematik) kitapları getirtmiştir 53 . Günümüzde ise İTÜ Mustafa İnan Kü- tüphanesi Nadir Eserler Koleksiyonunda, 1880-1915 arası dönemde basıl- mış Fransızca binden fazla eser mevcut bulunmaktadır. Mühendis Mektebi Kütüphanesi, okulun Nafia ve Ticaret Nezaretine bağ- landığı dönemde ayrılması sebebiyle kitaplar bölüştürülmüştür. Ancak bu kitaplar yenilenme ihtiyacı olacak kadar eskimişlerdir 54 . Özellikle Dunod ve Pinat (Paris) firması 55 olmak üzere, M. Beranger (Paris) 56 , Herr Leddihn 57 , Paris Dölo Vipanya Kütüphanesinden 58 teknik yayın ve ki- tap siparişleri verilmiştir. Refik Bey’in Avrupa’da bulunan Mühendislik Okullarını incelemek için gittiği gezinin ardından, Paris’te bulunan Ecole Spéciale de Travaux Public (Bayındırlık Okulu) ile anlaşarak, onların yayın- larından kütüphane için sipariş oluşturulmuştur 59 . 53 Kartekin ve Uluçay, 214. 54 BOA, İTÜ..MÜM. 2/68, 05 Kanun-u evvel 1326 (18 Aralık1910) 55 BOA, İTÜ..MÜM. 1/15, 07 Eylül 1326 (20 Eylül 1910) 56 BOA, İTÜ..MÜM. 5/22, 13 Mart 1327 (26 Mart 1911) 57 BOA, İTÜ..MÜM. 8/9, 03 Ağustos 1327 (16 Ağustos 1911) 58 BOA, İTÜ..MÜM. 9/54, 25 Eylül 1327 (07 Ekim 1911) 59 BOA, İTÜ..MÜM. 2/22, 02 Teşrinisani 1326 (15 Kasım 1910) MEHMED REFİK FENMENMEHMED REFİK FENMEN Aritmetik, cebir, limanlar, yollar, malzemelerin dayanımı, demiryolu, fizik, tramvaylar, otomobil, kozmografi-astronomi, elektrik, formüller, mekanik, iç sularda seyir, hidrolik, trigonometri, aritmetik, cebir, tasarı geometri, ge- ometri, matematik, analiz, analitik geometri, dağılımlar, sulama, limanlar