İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ EKİM 2013 RESTORASYON UYGULAMALARINDA KULLANILAN ÇAĞDAŞ TEKNİKLER Lory ZAKAR Restorasyon Anabilim Dalı Restorasyon Yüksek Lisans Programı İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ EKİM 2013 RESTORASYON UYGULAMALARINDA KULLANILAN ÇAĞDAŞ TEKNİKLER Restorasyon Anabilim Dalı Restorasyon Yüksek Lisans Programı Tez Danışmanı: Prof. Dr. K. Kutgün EYÜPGİLLER LORY ZAKAR (502101209) iv Bu çalışma, beni eğitim hayatım boyunca her zaman her şekilde desteklemiş olan, çok sevdiğim ve eksikliğini hep hissettiğim, dedem, MİHRAN KALAYCIYAN’a ithaf edilmiştir. v vi ÖNSÖZ Mimari restorasyonda koruma yaklaşımı, koruma bilincinin doğması ile başlayıp, kavramsal ve teknolojik gelişmeler sonucunda bugünkü halini almıştır. Çağdaş koruma anlayışında, özgün dokunun olabildiğince korunması, yapılan müdahalelerin geri dönüştürülebilir, ayırt edilebilir ve yapıldığı dönemin izlerini taşıyan nitelikte olması gibi yaklaşımlar yer almaktadır. Bu yaklaşımların yapı elemanı ve yapı malzemesi bağlamında, nasıl somut müdahalelere dönüştürülebileceğinin sorgulanması, bu çalışmanın ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Kuram, teknik bilgi, teknolojik imkanlar, maddi imkanlar gibi ana parametrelerin yanında tasarım gücü ve psikolojik becerilerin dahi rol oynadığı restorasyon uygulaması sürecinde en doğru ve en iyi müdahale tekniklerinin araştırılması sonsuz, değişken ve dinamik bir döngüdür. Bu çalışma, bu süreci anlamaya ve geliştirmeye yönelik bir merakın ilk adımı olabilecek nitelikte bir araştırma ve derlemedir. Bu çalışma süresince bana her zaman yol gösteren, deneyim ve kaynaklarını daima cömertlikle paylaşan tez danışmanım Sayın Prof. Dr. K. Kutgün Eyüpgiller’e ve yine engin bilgi, belge ve deneyimlerini benimle paylaşmakta tereddüt etmeyen Sayın Prof. Dr. Oğuz Ceylan’a sonsuz teşekkür ederim. Eylül 2013 Lory ZAKAR (Mimar) vii viii İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ ...................................................................................................................... vii İÇİNDEKİLER ......................................................................................................... ix KISALTMALAR ...................................................................................................... xi ÇİZELGE LİSTESİ ................................................................................................ xiii ŞEKİL LİSTESİ ....................................................................................................... xv ÖZET ........................................................................................................................ xxi SUMMARY ........................................................................................................... xxiii 1. GİRİŞ ...................................................................................................................... 1 1.1 Tezin Amacı ....................................................................................................... 1 1.2 Tezin Kapsamı .................................................................................................... 2 1.3 TezinYöntemi ..................................................................................................... 2 2. KORUMA İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR .............................................. 3 2.1 Koruma ............................................................................................................... 3 2.2 Bakım ................................................................................................................. 6 2.3 Onarım ................................................................................................................ 7 2.4 Bütünleme .......................................................................................................... 8 2.5 Yenileme .......................................................................................................... 10 2.6 İyileştirme ........................................................................................................ 11 2.7 Restorasyon ...................................................................................................... 11 2.8 Yeniden Yapım ................................................................................................ 12 2.9 Taşıma .............................................................................................................. 13 2.10 Yeniden Kullanım ......................................................................................... 15 3. MALZEME VE STRÜKTÜRDE BOZULMAYA NEDEN OLAN ETKENLER .... 17 3.1 İklimsel Nedenler ............................................................................................. 18 3.2 Biyolojik Nedenler ........................................................................................... 21 3.3 Doğal Afetler .................................................................................................... 22 3.4 İnsan Kaynaklı Nedenler .................................................................................. 22 4. YAPISAL SORUNLAR VE MÜDAHALE YÖNTEMLERİ ........................... 27 4.1 Zemin ve Temel ............................................................................................... 27 4.1.1 Zemin sorunları ve güçlendirme ............................................................... 28 4.1.2 Temel sorunları ve güçlendirme................................................................ 30 4.3 Duvarlar............................................................................................................. 35 4.2.1 Ağaç ve bitkilerden arındırma ................................................................... 37 4.2.2 Derz onarımı ............................................................................................. 38 4.2.3 Çatlak onarımı ........................................................................................... 39 4.2.3.1 Dikiş .................................................................................................... 40 4.2.3.2 Kenetleme ........................................................................................... 41 4.2.3.3 Enjeksiyon ........................................................................................... 42 4.2.4 Gergilerle güçlendirme.............................................................................. 43 4.2.5 FRP çubuklarla güçlendirme ..................................................................... 45 4.2.6 CFRP kumaşla (bantla) güçlendirme ........................................................ 46 4.2.7 Yeni eleman ile destekleme ...................................................................... 47 4.2.8 Yeniden yapım .......................................................................................... 51 4.3 Kemer, Kubbe ve Tonoz ................................................................................... 54 4.3.1 Payandalarla destekleme ........................................................................... 60 4.3.2 Gergilerle güçlendirme ............................................................................. 61 ix 4.3.3 Çelik donatılarla güçlendirme ................................................................... 62 4.4 Taşıyıcı Ayaklar ve Sütunlar ............................................................................. 63 4.4.1 Çemberleme .............................................................................................. 64 4.5 Döşemeler .......................................................................................................... 65 4.5.1 Kagir döşemeler ........................................................................................ 65 4.5.2 Ahşap döşemeler ....................................................................................... 66 4.6 Çatılar ................................................................................................................ 72 4.6.1 Eğimli çatılar ............................................................................................. 73 4.6.2 Düz çatılar ................................................................................................. 81 5. MALZEME SORUNLARI VE MÜDAHALE YÖNTEMLERİ ...................... 83 5.1 Taş .................................................................................................................... 83 5.1.1 Bozulma türleri .......................................................................................... 85 5.1.1.1 Çürüme ile bozulma ............................................................................ 86 5.1.1.2 Lekelenme ile bozulma ....................................................................... 92 5.1.1.3 Canlılardan kaynaklanan bozulmalar .................................................. 93 5.1.1.4 Diğer bozulmalar ................................................................................. 95 5.1.2 Müdahale türleri ....................................................................................... .96 5.1.2.1 Temizleme ........................................................................................... 96 5.1.2.2 Sağlamlaştırma, estetik ve plastik onarım ......................................... 103 5.1.2.3 Yüzey koruma ................................................................................... 111 5.2 Tuğla ............................................................................................................... .113 5.2.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 113 5.2.2 Müdahale türleri ...................................................................................... 118 5.3 Kerpiç .............................................................................................................. 120 5.3.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 123 5.3.2 Müdahale türleri ...................................................................................... 124 5.4 Ahşap ............................................................................................................... 126 5.4.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 127 5.4.2 Müdahale türleri ...................................................................................... 130 5.4.2.1 Temizleme ......................................................................................... 132 5.4.2.2 Sağlamlaştırma ve güçlendirme ........................................................ 134 5.4.2.3 Koruyucular ....................................................................................... 136 5.5 Metal ................................................................................................................ 137 5.5.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 138 5.5.2 Müdahele türleri ...................................................................................... 142 5.5.2.1 Temizleme ......................................................................................... 142 5.5.2.2 Sağlamlaştırma ve Güçlendirme ....................................................... 146 5.6 Harç ve Sıva .................................................................................................... 149 5.6.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 153 5.6.2 Müdahale türleri ...................................................................................... 155 5.7 Yapay Taş ........................................................................................................ 161 5.7.1 Bozulma türleri ........................................................................................ 165 5.7.2 Müdahale türleri ...................................................................................... 167 6. SONUÇ ................................................................................................................ 170 KAYNAKLAR ........................................................................................................ 174 ÖZGEÇMİŞ ............................................................................................................ 179 x KISALTMALAR KUDEB : Koruma Uygulama ve Denetleme Büroları KKE A : K. Kutgün Eyüpgiller Arşivi OC A : Oğuz Ceylan Arşivi xi xii ÇİZELGE LİSTESİ Sayfa Çizelge 5.1 : Taşa zarar verdiği bilinen tuzlar ve kaynakları………………….. 87 Çizelge 5.2 : Taş sağlamlaştırıcı olarak denenmiş polimer grupları ve uygulandıkları taşlar…………………………………………….. 110 xiii xiv ŞEKİL LİSTESİ Sayfa Şekil 2.1: (a,b) Kabataş’ta bir mermer kitabede gerçekleştirilen bütünleme.. 9 Şekil 2.2: Anastilosis uygulaması .…………………………………………. 9 Şekil 2.3: (a,b) Mısır Aswan Barajı’nda gerçekleştirilen taşıma işlemi……. 14 Şekil 2.4: Bir ahır yapısının buharlı traktör yardımıyla taşınması.…………. 14 Şekil 3.1: Kagir duvarda don etkisi altında gerçekleşen bozulma………….. 19 Şekil 3.2: Kars Ani Katedrali’nde zorlu iklim koşulları altında görülen bozulmalar………………………………………………………... 20 Şekil 3.3: Kars Ani Katedrali iklim koşulları nedeniyle oluşan bozulmalar.. 20 Şekil 3.4: Bolonya’da savaşın yapılar üzerinde (a,b) yarattığı tahribat, onarım öncesi ve sonrası…………………………………………. 23 Şekil 3.5: Araç trafiğiyle oluşan titreşimin yapı sistemine etkisi…………... 25 Şekil 4.1: Mostar köprüsü rekonstrüksiyonu öncesi uygulanan zemin güçlendirme işlemleri……………………………………………. 28 Şekil 4.2: Jet Grout Sistemi………………………………………………… 29 Şekil 4.3: Aşırı yükleme ve zeminde sıvışalma sonucu temel hasarı………. 30 Şekil 4.4: Betonarme sömel yapımının birinci evresi………………………. 31 Şekil 4.5: Betonarme sömel yapımının ikinci evresi………………………... 31 Şekil 4.6: Ek sömel yapımı ve duvar destekleme(askıya alma) yöntemleri... 32 Şekil 4.7: Bir katedral yapısında ek betonarme sömel yapımı ile temel güçlendirme uygulaması…………………………………………. 32 Şekil 4.8: Kazık uçlarının başlıklarla mevcut yapıya bağlanması………….. 33 Şekil 4.9: Mikro kazıklarla güçlendirme……………………………………. 34 Şekil 4.10: Mikro kazık uygulaması, St Pierre Kilisesi, Genova…………….. 34 Şekil 4.11: (a)Yüzeysel bitkilerden arındırma, (b) Ağaçlardan arındırma…… 37 Şekil 4.12: Yatak derzlerinin onarım aşamaları…………………………….... 38 Şekil 4.13: Yüzey derzlerinin onarımı……………………………………….. 39 Şekil 4.14: Kagir dikiş uygulaması, Divanhane Binası……………………… 40 Şekil 4.15: Kagir dikiş uygulaması, Divanhane Binası……………………… 40 Şekil 4.16: Kagir duvarda kenetleme ile çatlak onarımı……………………... 41 Şekil 4.17: Kerpiç yapıda kenetleme ile çatlak onarımı……………………... 41 Şekil 4.18: Enjeksiyon uygulaması…………………………………………... 42 Şekil 4.19: Enjeksiyon uygulaması (a,b,c), Divanhane Binası ……………… 42 Şekil 4.20: Ahşap hatılların çalışması sonucu duvarda gerçekleşen bükülme ve metal gergi müdahelesi. (a)Tuğla duvar içine yerleştirilmiş Ahşaplar, alt döşeme duvara bağlanmıyor, (b) Ahşap hatılların Büzüşmesiyle duvarın iç yüzeyi zayıflar ve duvardaki bükülme İlerler, (c) gergi çubukları ve metal levha duvarın daha fazla Bükülmesine engel olur………………………………………….. 43 Şekil 4.21: Bolonya, Asinelli Kulesi, gergi uygulamalarının iç mekandan görünüşü…………………………………………………………. 44 Şekil 4.22: Bolonya, Eğri Kule, gergi uygulamalarının dış cepheden görünüşü…………………………………………………………. 44 Şekil 4.23: I. Mahmut Kütüphanesinde gergi uygulamalarının dış cephede görünüşü………………………………………………………….. 45 Şekil 4.24: FRP çubuklarının uygulama detayının şematik çizimi (a) ve (b) xv FRP çubuk ve şeritlerden örnekler………………………………. 46 Şekil 4.25: Abide Hatun Cami’nin FRP çubuklarla güçlendirme uygulaması. (a) Güçlendirmeden önce, (b) Güçlendirme aşaması, (c) Güçlendirmeden sonra. 46 Şekil 4.26: (a,b) Devlet Arşivleri B Blok Binası CFRP kumaş uygulaması… 47 Şekil 4.27: Mantolama ile kesit arttırma……………………………………... 48 Şekil 4.28: Mantolama ile kesit arttırma……………………………………... 49 Şekil 4.29: (a,b,c) Mantolama ile kesit arttırma uygulaması………………... 49 Şekil 4.30: Şile Kalesi, kale duvarında üst kotta çelik hatıl projesi (a) ve (b) uygulaması……………………………………………………….. 50 Şekil 4.31: (a,b) Kasımpaşa, Tuz Ambarı, taş duvarda betonarme hatıl uygulaması……………………………………………………….. 50 Şekil 4.32: Kerpiç duvarda tuğla ve toprak blok ile yeniden yapım………… 51 Şekil 4.33: Ahşap malzemede yeniden yapımda kullanılan bazı detaylar…... 52 Şekil 4.34: Ahşap elemanda basınca çalışan elemanlarda yeniden yapımda kullanılan bazı geçme detayları………………………………….. 53 Şekil 4.35: (a)Profil çekme metodu ile üretilmiş CTP profil örnekleri, (b) CTP çubukla güçlendirilmiş ahşap eleman birleşimi………... 54 Şekil 4.36: Tonozda bitki oluşumlarının mekanik temizliği ve harç onarımı.. 54 Şekil 4.37: Derz onarımı……………………………………………………... 55 Şekil 4.38: (a,b,c) Ahi Çelebi Camisinde dikiş uygulaması…………………. 55 Şekil 4.39: (a,b) Ahi Çelebi Camisinde kenet uygulaması…………………... 56 Şekil 4.40: Kemer ve tonozlarda görülebilen deformasyonlar………………. 56 Şekil 4.41: (a)Tonozda deformasyon, (b) FRP bant uygulaması…………….. 57 Şekil 4.42: Kubbede dıştan (a) ve içten (b) çemberleme uygulaması……….. 57 Şekil 4.43: Bir kemerde gergi ve FRP bant uygulamalarını gösteren maket… 58 Şekil 4.44: (a,b) Ahi Çelebi Cami, kubbede çemberleme uygulaması……… 59 Şekil 4.45: Bir tonozda güçlendirilmiş beton katman ile mantolama……….. 59 Şekil 4.46: Payandalarla destekleme………………………………………… 60 Şekil 4.47: Ayasofya’da payandalarla destekleme…………………………... 60 Şekil 4.48: Gergilerle güçlendirme…………………………………………... 61 Şekil 4.49: (a,b) Fatih Cami avlu revaklarında gergilerle güçlendirme……… 61 Şekil 4.50: (a,b) Mihrişah Sultan Cami avlu revaklarında gergilerle güçlendirme uygulaması………………………………………… 62 Şekil 4.51: Çelik donatılarla güçlendirme…………………………………… 62 Şekil 4.52: (a,b) Askıya alınan bir sütunun onarımı………………………… 63 Şekil 4.53: İstanbul, Çemberlitaş, çemberleme örneği……………………….. 64 Şekil 4.54: (a) Çemberleme yöntemiyle sütun güçlendirmesi, Roma. (b) 65 Çemberleme yöntemiyle taşıyıcı ayak güçlendirme……………... 65 Şekil 4.55: Ahşap döşeme ve volta döşemede bozulma……………………... 66 Şekil 4.56: Ahşap döşemede bozulma……………………………………….. 67 Şekil 4.57: Ahşap döşeme kirişinde güçlendirme……………………………. 68 Şekil 4.58: Ahşap döşeme kirişinde bozulmuş kısımların yeni malzeme ile tamamlanması ve güçlendirilmesi……………………………….. 68 Şekil 4.59: Ahşap döşeme elamanlarında ve bağlantılarında metal kenet kullanımı…………………………………………………………. 69 Şekil 4.60: (a,b,c) Ahşap döşemede metal gergi kullanımı………………….. 69 Şekil 4.61: Ahşap döşeme kirişinde FRP ile güçlendirme…………………... 69 Şekil 4.62: Ahşap kirişlerde çeşitli malzemelerle kesit arttırımı…………….. 70 Şekil 4.63: Bölücü duvar ağırlığından dolayı deformasyona uğrayan ahşap xvi kirişin, yeni ahşap elemanlarla desteklenmesi…………………... 70 Şekil 4.64: Ek betonarme döşeme ile kesit arttırma…………………………. 71 Şekil 4.65: Ahşap döşemede betonarme güçlendirme……………………….. 71 Şekil 4.66: Ahşap döşemenin ek bir metal sisteme asılarak desteklenmesi…. 72 Şekil 4.67: Ahşap eğimli çatıda suya karşı önlem alınması gerekli birleşim noktaları: (a) Baca dibi, (b)mahya, (c)-(d) dere detayları……….. 73 Şekil 4.68: Dere bölgesinde gerçekleşen bozulma sonucu suyun ahşap kirişlere ulaşarak kirişleri çürütmesiyle gerçekleşen bozulma…... 74 Şekil 4.69: (a) Taş saçak kornişi (b) Taş saçak kornişinde oluğun görevini yerine getirememesinden kaynaklanan bozulma………………… 75 Şekil 4.70: Çinko oluğun işlevini yitirmesiyle bozulan kagir bir saçağın yeniden üretilerek onarılması.(a) Taş bloktan yeni korniş Elemanının üretimi, (b) 1-onarılan çinko oluk, 2-Yeni korniş…... 75 Şekil 4.71: (a) Hasarlı bir ahşap saçak, (b) Ahşap saçakta bozulma…………. 76 Şekil 4.72: (a) 1-Ahşap onarımı, 2-Metal plakalarla güçlendirme, 3-Yeni malzeme ile değiştirme, 4-Yeni çinko levha ile oluk onarımı, (b) Ahşap saçak bileşenlerinin emprenye edilmesi………………. 77 Şekil 4.73: Bir çatı makasında metal levha ve kenetlerle güçlendirme……… 77 Şekil 4.74: (a,b) Metal donatılarla güçlendirilmiş ahşap çatı taşıyıcıları……. 78 Şekil 4.75: Donatılarla güçlendirilmiş ahşap çatı eleman birleşimleri………. 79 Şekil 4.76: Metal donatılarla güçlendirilmiş ahşap eleman birleşimleri…….. 79 Şekil 4.77: Ahşap çatı makaslarında metal gergilerle güçlendirme…………. 80 Şekil 4.78: Ahşap çatı elemanlarında metal gergilerle güçlendirme………… 80 Şekil 4.79: Bir düz çatı örtüsünü güçlendirme aşamaları……………………. 82 Şekil 5.1: Taş yüzeyinde çiçeklenme –tuz kristalleri oluşumu……………... 86 Şekil 5.2: Bir kilisede üst örtüdeki çimento katkulı harcın neden olduğu düşünülen tuz kristalleşmesi, Kayseri…………………………… 88 Şekil 5.3: Çiçeklenme (Tuz kristalleri) oluşum evreleri…………………… 88 Şekil 5.4: (a) Botter Apartmanı cephesinde siyah kabuk oluşumu, İstiklal Caddesi, (b) Botter Apartmanı cephe detayında bozulma……….. 90 Şekil 5.5: Beyoğlu’nda kagir bir bina cephesinde görülen siyah kabuk oluşumu ve taş çürümeleri. (a) Çıkma detayı, (b) Çıkma altı kagir furuş detayı……………………………………………………….. 90 Şekil 5.6: Taşta (a) yüzeysel ve (b) çok yönlü donma sonucu oluşan bozulmalar……………………………………………………….. 91 Şekil 5.7: Beyoğlu’nda kagir bina, taş cephe elemanlarında don etkisi ile parça kayıpları…………………………………………………… 92 Şekil 5.8: (a) Bakır ve demir metallerinden kaynaklanan lekelenmeler ve (b) siyah kabuk oluşumu,Sacre-Coeur Kilisesi, 2012 Paris……... 93 Şekil 5.9: Taş üzerinde mantarlardan kaynaklanan bozulma………………. 94 Şekil 5.10: Bir kilise yapısı içerisinde vandalism sonucunda ortaya çıkan yüzey bozulmaları, 2012, Kayseri……………………………….. 95 Şekil 5.11: Kagir cephede kısmi temizlik……………………………………. 96 Şekil 5.12: (a,b) Pertevniyal Valide sultan Camii, ön sağlamlaştırma yapılan dış cephede, bisturi ile yapılan mekanik temizlik……………….. 97 Şekil 5.13: (a) Doğal taş yüzeyde basınçlı su ile temizleme uygulaması, (b) Pertevniyal Valide Sultan Camii, Doğal taş yüzeyde basınçlı su ile temizleme uygulaması…………………………………….. 97 Şekil 5.14: Pertevniyal Valide Sultan Camii, doğal taş yüzeyde basınçlı su ile yapılan temizlik öncesi (a) ve sonrası (b)……………………. 98 xvii Şekil 5.15: (a,b,c) Pertevniyal Valide Sultan Camii, doğal taş yüzey üzerinde bulunan yoğun kireç tabakası ve boya katmanlarının düşük basınçta kumlama ile temizliği…………………………… 99 Şekil 5.16: (a,b) Mikro kumlama ile yapılan yüzey temizliği……………….. 100 Şekil 5.17: Bir kagir duvardan mantar temizleme ve koruma aşamaları…….. 101 Şekil 5.18: (a) Mermer üzerinde AB 57 uygulaması, (b) Pertevniyal Valide Sultan Cami’de, mermer üzerine AB57 uygulaması…………….. 101 Şekil 5.19: Pertevniyal Valide Sultan Camii, AB 57 ile temizlenen mermer yüzeylerin temizlik öncesi (a) ve sonrası (b) durumları…………. 102 Şekil 5.20: Pertevniyal Valide Sultan Cami, kağıt hamuru ile yüzey temizliği. (a) Temizlenecek yüzeye kağıt hamuru uygulaması, (b) kağıt hamuru sürülmüş yüzey, (c) temizlik sonrası durum…... 102 Şekil 5.21: Taşta biyolojik etkenler sonucu yüzey bozulması……………….. 103 Şekil 5.22: Taşta plastik onarım aşamaları…………………………………… 104 Şekil 5.23: Yüzey bozulmasına uğramış taş duvar dokusu…………………... 104 Şekil 5.24: Taşta plastik onarım yöntemi…………………………………….. 105 Şekil 5.25: Kırılma sonucu taş bozulması……………………………………. 105 Şekil 5.26: Kırılma görülen taşın metal donatı ile onarım aşamaları………… 106 Şekil 5.27: Taşta metal donatılar yardımıyla plastik onarım………………… 106 Şekil 5.28: Kopan taş silmenin yabancı taşın yapıştırılması yoluyla restorasyonu……………………………………………………… 108 Şekil 5.29: Süslemeleri bozulmuş doğal taş silmenin yapay taş ile tamamlanması……………………………………………………. 109 Şekil 5.30: (a,b) Tuğla duvarda bozulma türleri……………………………... 114 Şekil 5.31: Beşiktaş, Makruhyan Okulu cephesinde tuğla yüzeyinde biyolojik oluşumlar………………………………………………. 115 Şekil 5.32: Beyoğlu’nda bir kagir bina cephesinde gerçekleşen tuğla bozulmaları………………………………………………………. 115 Şekil 5.33: Beyoğlu’nda bir kagir binada yangının tuğla üzerindeki etkisi….. 116 Şekil 5.34: Yeşilköy’de bir binada su ve atmosferik etkiler sebebiyle malzemede çözülme……………………………………………… 117 Şekil 5.35: Karaköy’de Bereket Han’da su ve atmosferik etkilere bağlı olarak malzemede çözünme ve biyolojik oluşumlar……………... 117 Şekil 5.36: (a,b) Tuğla duvarda boya lekesi temizlenmesi…………………... 119 Şekil 5.37: (a,b) Kerpiç yapı örnekleri, Darende…………………………….. 120 Şekil 5.38: Kerpiç duvar üretimi için uygulamalar (a)Kerpiç duvar bloğunun üretimi, (b) kerpiçle döküm duvar uygulaması………………….. 121 Şekil 5.39: (a) Kerpiç yapı blokları, (b) Kerpiç yapı, Darende………………. 121 Şekil 5.40: (a) Kerpiç döküm duvar uygulaması, (b) Ahşap karkas arası kerpiç uygulaması………………………………………………... 122 Şekil 5.41: Beyoğlu’nda kagir binada ahşap tavan kaplamasında bozulma … 128 Şekil 5.42: Aynalıkavak Kasrı, ahşap kirişler ve cephe kaplaması üzerinde çürüme ve mantar oluşumu, 2006………………………………... 128 Şekil 5.43: (a, c)Ahşap üzerinde böcek ve mantarlardan kaynaklanan bozulmalar ve kesit kaybı. (b) ahşap malzemede böcek tahribat evreleri…………………………………………………………… 129 Şekil 5.44: Beyoğlu’nda yangından hasar görmüş ahşap duvar yapısı……..... 130 Şekil 5.45: Ahşap elemanların yeniden yapımı (a), çürüyen kısımların yeni parça ile değiştirilmesi (b)……………………………………….. 131 Şekil 5.46: Isı tabancası ve mekanik yöntemle yapılan ahşap temizliği……... 132 xviii Şekil 5.47: Kimyasal yöntemle temizlenmiş ahşap süsleme…………………. 133 Şekil 5.48: Ahşap profile uygun olarak hazırlanan bıçak (a, b) ile yapılan (c) mekanik temizlik ………………………………………………… 133 Şekil 5.49: (a) Emprenye işlemi aşamaları, (b) Beykoz Kasrı restorasyon şantiyesi- daldırma tankı……………............................................. 134 Şekil 5.50: (a, b) Daldırma ve fırçayla sürme yöntemleriyle emprenye……... 135 Şekil 5.51: (a,b) Enjeksiyon yöntemiyle ahşap sağlamlaştırma, Yeni Cami Hünkar Kasrı……………………………………………………... 135 Şekil 5.52: (a,b)Yapıda metal malzeme kullanımı, Divanhane Binası………. 138 Şekil 5.53: (a,b) Fatih’te Bulgar Kilisesi iç mekanda korozyon……………... 139 Şekil 5.54: (a,b) Metal elemanda korozyon………………………………….. 139 Şekil 5.55: Fatih’te Bulgar Kilisesi cephede korozyon ……………………… 140 Şekil 5.56: Fatih’te Bulgar Kilisesi çan kulesinde korozyon………………… 140 Şekil 5.57: (a,b) Fatih’te Bulgar Kilisesi cephesinde metal malzemede kopma ve paslanma………………………………………………. 141 Şekil 5.58: (a)Paslanma sonucu taş sövede oluşan patlak kırığı, (b) Paslanmadan dolayı taşta oluşan bozulmanın onarımı…………... 143 Şekil 5.59: Pertevniyal Valide Sultan Cami, Kumlama ile temizlenen dökme demir yaşmakların, temizlik öncesi (a)ve sonrası(b) durumu……. 144 Şekil 5.60: (a,b,c) Pertevniyal Valide Sultan Camii, metal elemanlarda gerçekletirilen kumlama işlemi aşamaları……………………….. 145 Şekil 5.61: Pastan arınma ve metalin korunması için izlenen aşamalar……… 145 Şekil 5.62: Pertevniyal Valide Sultan Camii, metal elemanlarında uygulanan (a)mekanik, (b)kimyasal temizlik, (c)antipas uygulaması ve (d)boyama işlemleri……………………………………………… 147 Şekil 5.63: Pertevniyal Valide Sultan Camii, bozulmuş kubbe kurşunlarının yeni kurşunla değişitirilmesi (a)öncesi, (b)sonrası ve (c,d) uygulama aşamaları……………………………………………… 148 Şekil 5.64: Bağdadi çıtalarının yerleştirilmesi.Aynalıkavak Kasrı ………….. 150 Şekil 5.65: Sıvanın yüzeye tutunmasını arttırmaya yönelik, tel kullanımı ve aletle taş yüzeyinde oluşturulan kanallar………………………… 151 Şekil 5.66: (a,b) Onarım sıvasının tutunmasını sağlamak üzere tuğla örgüsü arasına yerleştirilen metal pimler. Divanhane Binası, Kasımpaşa.. 151 Şekil 5.67: Antakya’da ahşap ve kagir karma strüktürde bir geleneksel yapıda sıva bozulmaları, Agustos 2013………………………….. 153 Şekil 5.68: Kireç harcı tipik “yaşam döngüsü” ve derzleme önerileri……….. 154 Şekil 5.69: Antakya’da kagir ve ahşap karma strüktürde bir geleneksel yapıda bağdadi sıvalarında bozulma ve kayıplar; kagir duvarda harçlarda bozulma nedeniyle boşalan derzler……………………. 155 Şekil 5.70: (a,b,c,d) Pertevniyal Valide Sultan Cami kubbesinde, paslanmaz krom çelik çubuklar ve enjeksiyon ile yapılan sıva güçlendirme... 157 Şekil 5.71: (a,b) Sıvanın enjeksiyon tekniğiyle sağlamlaştırılması………….. 158 Şekil 5.72: Kısmi veya bütünsel yeniden sıvama işlemi……………………... 158 Şekil 5.73: Ayasofya’da ana kubbe iç yüzeyindeki sıva tabakasını ana taşıyıca bağlamak için kullanılmış dövme demir çivi detayı…….. 159 Şekil 5.74: Ayasofya ana kubbe iç yüzeyinde dövme demir çivi yerine kullanılan epoksili cam elyafı çubuk detayı……………………… 160 Şekil 5.75: (a,b) Pertevniyal Valide Sultan Camii, kalem işi bulunan sıva yüzeylerinden kağıt hamuru ve saf su kullanımı ile tuz alımı…… 160 Şekil 5.76: (a) İç mekanda kullanılan alçı esaslı pervaz eleman profilleri. xix (b) Kısmen temizlenmiş, alçı esaslı iç mekan silme profili……… 162 Şekil 5.77: Aynalıkavak Kasrı Stüko iç mekan duvar kaplamaları…………... 162 Şekil 5.78: (a,b) Aynalıkavak Kasrı iç duvarlardan sökülen stüko yüzey kaplamaları……………………………………………………….. 163 Şekil 5.79: (a,b) Kagir bina cephesinde yapay taş kat silmesi ve detayı……... 163 Şekil 5.80: (a,b) Kagir bina cephesinde yapay taş silme, saçak altı ve söve süslemeleri……………………………………………………….. 164 Şekil 5.81: Çekme kalıbın hazırlanışı………………………………………... 164 Şekil 5.82: (a,b) Çekme kalıbın kullanılışı…………………………………… 165 Şekil 5.83: (a, b, c) Çimentolu harçlarla çekme kalıp uygulaması, Korint düzeninde bir entablatür (saçaklık) için çekme kalıp ve donatılı korniş …………………………………………................ 165 Şekil 5.84: Galata, yapay taş söve süslemesinde taşıyıcı yüzeyden ayrılma sonucu parça kaybı. (b) Beyoğlu’nda kagir bina cephesinde, pencere kemer süslemesinde parça kaybı ve siyah kabuk oluşumu…………………………………………………………... 166 Şekil 5.85: (a) Marmara han, koşetaşı taklidi yapay tas uygulamasında Bozulma.(b) Balat’ta kagir bina, taş taklidi sıva uygulamasında kirlenme ve bozulma…………………………………………….. 166 Şekil 5.86: (a)Temizleme işlemi öncesi ve sonras yapay taş furuş elemanı. (b)Temizleme işlemi sonrasında ve öncesinde yapay taş pervaz elemanı…………………………………………………………… 167 Şekil 5.87: Yapay taş bir profilde, metal donatılarla güçlendirilmiş kısmi yeniden yapım işlemi aşamaları………………………………….. 168 xx RESTORASYON UYGULAMALARINDA ÇAĞDAŞ TEKNİKLER ÖZET Bu çalışma, koruma ve restorasyon uygulamalarında, tarihi yapılarda gerçekleşen bozulma ve hasarlar karşısında uygulanan müdahale yöntemlerini ele almaktadır. Yaygın şekilde kullanılan çağdaş müdahale tekniklerine yer verilen çalışmada, güncelliğini kaybetmiş bazı müdahale tekniklerine de yer verilmiştir. Tezin amacı, kapsamı ve yöntemi birinci bölümde açıklanarak, çalışmanın genel hatları ortaya konmuştur. Koruma, restorasyon, bakım, onarım, yenileme, iyileştirme, bütünleme, yeniden yapım, taşıma ve yeniden kullanım gibi konuyla ilgili temel kavramlar ikinci bölümde açıklanmıştır. Her bir kavram, yerli ve yabancı çeşitli kaynaklarda bulunan tanımların karşılaştırılmasıyla incelenmiş ve önemli noktaları vurgulanarak açıklanmıştır. Çalışmanın kapsamına dahil edilen konularla ilgili değerlendirmeler bu temel kavramlar kapsamında yapılmıştır. Üçüncü bölümde, yapılarda, strüktür ve malzemede bozulmaya neden olan etkenler açıklanmıştır. İklimsel nedenler, biyolojik nedenler, doğal afetler ve insan kaynaklı nedenler olarak gruplanmış olan bozulma etkenlerinin dinamiklerine değinilmiştir. Bu dinamiklerin yapı malzeme, bileşen ve elemanlarına nasıl etkidiği belirtilmiştir. Koruma ve restorasyon sürecinde uygulanan müdahale türleri, yapı elemanı ve yapı malzemesi üzerinden iki gruba ayrılarak aktarılmıştır. Yapısal sorunlar ve müdahale yöntemleri başlığıyla, dördüncü bölümde, yapı elemanlarının uğradığı bozulmalar karşısında gerçekleştirilen uygulamalar anlatılmaktadır. Temeller ve onunla ilişkili olarak zeminden başlayarak, duvarlar, taşıyıcı ayaklar, sütunlar, döşemeler, kemer, kubbe, tonoz ve çatı konularında sorunlar ve müdahale yöntemlerine değinilmiştir. Yapı malzemesi bazında sorunlar ve müdahale yöntemlerinin aktarıldığı beşinci bölümde, taş, tuğla, kerpiç, ahşap metal, harç, sıva ve yapay taş malzemeler ele alınmaktadır. Her bir malzemenin iç yapısı ve yapıda kullanımı ile genel bilgiler verilmekte olup, malzemede bozulma etkileri altında ortaya çıkan bozulma türleri ve bu hasarlar karşısında yürütülen uygulamalar anlatılmaktadır. Sonuç bölümünde, koruma yaklaşımlarının tarihsel süreç içerisinde evrilerek gelişmesinde etkin olan görüşler belirtilmiş ve bugün varılan nokta açıklanmıştır. Bugün restorasyon uygulamalarını yönlendiren ölçütlere değinilmiş, bunların arasından ön plana çıkan, kültürel olgunluk, teknik ve bilimsel birikim, ekonomik güç ve kaynak erişimi gibi ölçütlerin bir yapının korunması sürecine etkileri vurgulanmıştır. Bu bağlamda, teknolojik gelişimlerin şekillendirdiği uygulama tekniklerinin, çağdaş kuramsal yaklaşımları destekleyici şekilde kullanımındaki önemli noktalar tartışılmıştır. xxi xxii CONTEMPORARY TECHNIQUES IN ARCHITECTURAL RESTORATION PRACTICE SUMMARY Application techniques in architectural restoration, being conducted in the presence of deterioration and damage in historical buildings, are explained in this study. Ancient intervention techniques to damaged building fabric, as well as contemporary techniques are featured. The aim, extent and the method of thesis are explained in the first part, stating the main concerns of the study. The aim of this study is to gather technical and practical information on restoration applications together for graduate students and young professionals, who begin to specialize in the field of architectural restoration. Having knowledge of traditional materials and building systems to some extent, the targeted group will be provided with information on the causes and types of deterioration of materials and structural elements along with repair techniques. Masonry materials, timber, mortars, plasters and artificial stone (non load-bearing elements) are the main focus of the study. Metal was included to the extent of decorative and supplementary elements in masonry and timber structures. Traditional repair techniques are discussed as well as the contemporary techniques enriched by technological developments. Main concepts relating to the subject, such as restoration, maintenance, repair, renovation, rehabilitation, reconstruction, relocation and reuse are discussed and explained in the second part of the study. Each concept is explained, including perceptions of different national regulations. Third part of thesis consists of the presentation of factors playing role in structural and materialistic deterioration of historical buildings. Factors of deterioration are grouped as climatic factors, biological factors, natural disasters and man-made factors. Sunlight, air, temperature, water in the form of rain, humidity, snow and wind are the main climatic factors affecting buildings. Exposure to sunlight and air mainly cause weathering of the material. Air, including acidic gasses and tarry polutants, cause staining and the formation of gypsum crust on stones. Another climatic factor, water has severe destroying affects on materials. Water penetrates into the building fabric in form of humidity, rain or snow causing decay of materials and disintegration of structural elements. Temperature affects building fabric creating thermal stresses. And, wind usually introduces different corrosive materials to the surfaces and causes erosion by mechanical impact. Among biological factors are animals, plants, insects, funghi and bacteria. Biological factors usually cause deterioration mainly because of their metabolic activities. They cause staining, decay, disintegration of materials. Also, because of their mechanical growth or movement potentials, they can create cracks, holes and channels into the material. xxiii Natural disasters such as earthquake, flood, volcanic eruption, avalanche, tsunami, etc., end up in great destructions on not only materials but also structural system of buildings. Finally, man-made factors of deterioration cover lack of maintenance, misuse, faults in design or workmanship as well as aspects like vandalism, tourism, traffic and war. Types of intervention conducted in conservation end restoration processes are explained through construction materials and construction elements. Fourth part, bearing the name, structural problems and techniques of intervention, consists of remedies applied to construction elements such as walls, piers, columns, floors, arcs, vaults, domes, roofs, foundations and the ground. Alterations in ground conditions weaken the buildings, causing different settlements on the ground and resulting in deformation of foundations. Foundation elements become insufficient in terms of surface width or depth because of alterations in the ground character. Deformations, under the effect of forces caused by settleing differently, contribute to the deterioration of foundation elements. According to the specific need, the ground can be strengthened by injection or jet-grouting. Interventions regarding the foundations are usually the ones that enhance the width or depth of the surface area contacting the ground. Addition of new planks and micro-pinning are main techniques for the amelioration of foundations. Walls, in either masonry or timber construction, exhibit many different forms of deterioration and deformation. Masonry walls can be cleaned with many mechanical and chemical techniques. Along with stitching and injection techniques, materials like tie-rods, fiber reinforced polymere (FRP) rods or textiles are used for consolidation and strengthening of masonry walls. Different masonry materials such as stone, brick and adobe are taken into consideration while discussing the repair techniques. Along with those techniques, partial or complete reconstruction of a constructional element can be necessary. Timber construction walls are usually repaired by partial or complete reconstruction of decayed elements. Wall consolidation and strengthening techniques are similar for arches, vaults, domes and pillars. Walls, arches, vaults, domes, pillars and columns exhibit different performances under certain structural forces beause of their unique geometry. Thus, many techniques are basically the same for these masonry structural elements but they are modified for each of them. Tie rods and reinforced polymere elements are applied in specific positions, on specific parts of the elements that need support against tension forces. Although it is an old and traditional technique, arches, vaults and domes can still be strengthened by buttresses against deformations. Metal rods can be applied on tension-bearing surfaces of arches. Columns, usually made up of monolithic pieces without mortars, can be strengthened by metal strapping. Thus, the repair techniques for structural elements are explained regarding construction with different materials. Floor and roof constructions are both discussed in two parts. Floors are grouped as masonry and timber floors, where roofs are grouped as flat roofs and pitched roofs. Masonry floors are usually made up of metal girders and masonry vaults. Girders are lined up paralel to each other and the void between girders are filled in with vaults usually made up of brick. Timber floors, on the other hand, are made up of timber beams carrying planks and coverings. In both floor types, deterioration and repair occurs on both the load bearing and covering layers. xxiv Similarly, roofs are constituted by load bearing and finishing parties. Flat roofs require constant maintanence for their earthen finishing layers supported by timber beams. Insulation layers can be added to the earthen finishings for strengthening flat roofs against climatic factors of deterioration. Pitched roof consolidation can be realized with many techniques such as, implementation of metal rods, cables, fiber reinforced polymere rods or textiles, partial or complete renewal of load bearing elements and addition of a new element. In the fifth part, problems and interventions on construction materials such as stone, brick, adobe, wood, metal, mortar, plaster and artificial stone are being explained. General information on the inner structure, properties and its constructional use is provided for each material. Under the effect of deterioration factors, types of deterioration undergone and varieties of possible interventions are explained. For each material have different inner structure, physical and chemical properties, the deterioration mechanisms also differ. Cleaning, repair and application of protective coatings are the main steps of interventions to deteriorated materials. Decay, staining, deterioration under metabolic activities of biological agents, break down caused by wet-dry, freeze-thaw cycles are main types of deterioration observed on stone. It is possible to use many techniques to clean stone surfaces. Cleaning with water, laser cleaning, cleaning with blasting, chemical cleaning, biological cleaning are techniques available to remove dirt, stain, gypsum crust, etc. from stone. In case of euflorescence, the salt formations can be removed using special putties. Repair on stone is done on the surface using consolidants or inside the material, using special glues and fixing rods, if any parties are lost. Final step of intervention is usually the application of protective coatings like, biocides, water repellent chemicals and special coatings like self-cleaning nano coatings or biocalcification. Brick is a very durable material. Manufactured under high temperature and pressure, it exhibits a homogenious inner structure. Water, salt crystallization, fire, faults in manufacturing process are basic effects of deterioration of bricks. Cleaning, repair and strengthening for bricks is similar to applications on stone. Another masonry material, adobe is mostly deteriorated by water. Since the main component of adobe is earth, water causes serious disintegration and deformation of the material. Repair and consolidation of an adobe block might not be very efficient or feasible in many cases. Renewal with the same material or the use of a strengthened material with additives are possible in adobe restoration practice. Wood is an organic material that deteriorates as a result of exposure to air, sun light and water/humidity. Biological factors like funghi and insectes are also very destructive on wood material. Mechanical or chemical cleaning, consolidation and protection by impregnation and fumigation are common methods of intervention. Decayed parts are usually renewed with new wood. Similarly, to repair deteriorated metal, partial or complete renewal is often needed. Chemical or galvanic corrosion results in material loss of metals. Errosion, excessive loading, faults in design or workmanship are others effects causing metal deterioration. The consolidation and protection interventions are mechanical or chemical cleaning followed by chemical applications to consolidate and protect the material. Painting the metal is essential both for consolidation and protection. Injections, addition of plates, straps or stitches are common repair techniques. Besides paints, water repellents and anti-corrosion coatings can be used as additional protective layers. xxv Mortars and plasters decompose under atmospheric effects and biological formations. Loosing the ability to bind, plasters stake fall and exhibit deformations. They are cleaned mechanically or chemically. Injection, renewal with repair mortars or plaster and stregthening with metal rods are possible techniques of intervention. Finally, artificial stone elements spesifically used as façade ornaments and surface claddings exhibit black crust formation, staining, cracking and falling off. They are also cleaned by mechanical and chemical means. Injection, repair of micro cracks, reattachement to the bearing surface and renewal with a new piece are the most common techniques of intevention. Having discussed main aspects of restoration practices in terms of constructional elements and materials, it can be seen that technology is leaking in and transforming the field of architectural restoration. Since the importance of original fabric of an old building gets the ultimate priority in modern conservation philosphy, newly implemented materials and techniques of intervention have critical importance. Lots of questions regarding the original fabric come up in the actual construction process: How the old will work with the new, how flexible and revertible can the inplementations be, how can we elongate the lifetime of old materials without making them loose their authenticity. The challenge of the era to answer these questions is still valid. Technological developments are inevitable and they also provide the field of conservation with lots of new possibilities including nanotechnology and biotechnology. Understanding the importance of the existing old building fabric, using technology for its benefit and always planning ahead is and will be the key to future restoration practice. xxvi 1. GİRİŞ Tarihi eserleri koruma eğilimi, üst seviye bir kültürel olgunluk gerektirir. Gerekli kültürel altyapıya sahip kişi ve toplumlar, kendi kültürlerinin veya başka kültürlerin yaratmış olduğu eserlerde tarihi ve estetik değerler bulurlar. Kültür varlıklarına karşı gösterilen hassasiyet ile koruma anlayışları irdelenir, kuramsal bilgiler tartışılır, benimsenir ve uygulanır. Kuram ve uygulama birlikte çalışıp, birbirlerinden beslenerek gelişmelidirler. Kuramsal doğruların uygulama yöntemleriyle somut ürünlere dönüştürülmesi çağımızın restorasyon açısından en zorlu görevidir. Bu görevle başa çıkabilmek, koruma hassasiyeti, bilim, teknoloji ve kamu bilincindeki gelişmişlik oranında kolaylaşmaktadır. Bu anlamda, koruma eğitimi çok büyük önem taşımaktadır. Koruma alanında, sağduyulu, doğru ve etkin uygulamalar yapmak koruma uzmanlarının sorumluluğudur. Koruma eğitimi de bu yetkinlikte uzmanlar yetiştirebilmek üzere, gelişip evrilerek, çağın gereklerini yerine getirmelidir. 1.1 Tezin Amacı Koruma eğitiminin amacı, kültürel mirası gelecek nesillere taşıyacak uzmanlar yetiştirmektir. Farklı disiplinlerin bir arada çalıştığı koruma eylemi, analiz ve sentez yapabilen yaratıcı meslek insanları yetiştirmek için çok yönlü bir eğitim gerektirir. Kuramsal bilgiler, teknik bilgiler, tasarım gücü ve uygulama bilgileri koruma eğitiminin temel bileşenleridir. Bu çalışmada, koruma uygulamalarına katkı sağlamak üzere meslek insanlarının gereksinim duyacağı teknik ve pratik bilgilerin çağdaş uygulamalar esas alınarak ancak bazı geleneksel uygulamaları da kapsayacak şekilde derlenmesi hedeflenmiştir. Kuramsal bilgilerin olumlu bir koruma uygulamasına dönüşebilmesi için titiz, donanımlı ve araştırmacı meslek insanlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Koruma alanında çalışanların, tarihi yapılara müdahalelerde, yapının çalışma prensiplerini, yapıda oluşan hasar ve bozulmaları tanıyabilmeleri ve müdahale yöntemlerini 1 değerlendirerek uygun çözüme yönelmeleri esastır. Bu çalışmanın amacı, özellikle koruma ve restorasyon alanında uzmanlaşmak isteyen, mimar, inşaat mühendisi, restoratör, sanat tarihçi ve diğer disiplinlerden öğrencilere ve konuya ilgi duyan meslek insanlarına yönelik bir bilgiler bütünü oluşturmaktır. 1.2 Tezin Kapsamı Geleneksel malzemeler ve geleneksel yapım sistemlerine aşina kişilere yönelik bu çalışmada, bozulma nedenlerinin etkisi altında yapı malzemelerinde ve yapı elemanlarında ortaya çıkan sorunlar ve bu sorunlara müdahale yöntemleri tanıtılmaktadır. Bu incelemede, malzemeye veya elemana yönelik her tür müdahale teknik ve yöntemlerine değinilirken, bunların olumlu ve olumsuz yönleri ortaya konmuştur. Müdahale yaklaşımları belirlenirken dikkat edilmesi gereken hususlara değinilmiştir. Kagir ve ahşap malzeme ve elemanlar çalışmanın içeriğini oluştururken, taşıyıcı yapay taş malzeme kapsam dışı bırakılmıştır. Metal malzemelere ise kagir ve ahşap sistemlerde kullanılan yardımcı elemanlar ve ince yapı elemanları düzeyinde yer verilmiştir. 1.3 Tezin Yöntemi Koruma ve restorasyon sürecinde karşılaşılan sorunlar dahilinde belirlenen içerik yapı malzemesi ve yapı elemanları üzerinden aktarılmaktadır. Onarıma ihtiyaç duyan bir tarihi yapıda yapı elemanlarında çeşitli nedenlerle ortaya çıkan bozulmalar ve bu bozulmalar karşısında gerçekleştirilen müdahalelere yer verilmektedir. Yapı elemanlarının yanı sıra, kapsama dahil edilen yapı malzemelerinden her birinin genel özellikleri açıklanarak, malzemenin bozulma nedenleri altında gösterdiği davranışlar ve malzemeye uygulanacak müdahaleler, neden sonuç ilişkisi içerisinde ortaya konmaktadır. Bu yaklaşımla, çalışmada kullanılan malzeme ve yapı elemanları ile ilgili başlıkların, koruma teknik ve yöntemleri kapsamında, birer seminer konusu oluşturacağı düşünülmüştür. 2 2. KORUMA İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Tarihi eser koruma alanındaki temel kavramların ortaya konarak, içeriklerinin açıklanması, konunun belli bir sistematik içerisinde algılanmasına ve tartışılmasına imkan sağlamak açısından önem taşımaktadır. Çalışma kapsamında ele alınan kavramlar da özellikle, koruma ve restorasyon uygulamalarını ilgilendiren temel ifadelerdir. Tezin konusunu oluşturan restorasyon teknikleri bağlamında, onarım kavramları üzerinde durularak, sağlamlaştırma ve güçlendirme kavramları arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya konmuştuır. 2.1 Koruma (Conservation /Preservation/ Protection) Koruma kavramı 19 yy.’da Avrupa’da gelişmeye başlamış olup, genel olarak hem yapının kendi içindeki hem de çevresi ile sağlayacağı bütünlük ve özgünlük kavramları üzerinde temellenmiştir. Hasol (1976, 2010), koruma eylemini, tarih ya da sanat değeri taşıyan yapıların, doğal deperlerin ya da kent parçalarının yaşamlarını sürdürebilmeleri için muhafaza, onarım ve bakımına ilişkin gerekli önlemleri alma olarak açıklamaktadır. Kültür ve tabiat varlıklarını koruma kanunu (2863), korumayı, taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarında muhafaza, bakım, onarım, restorasyon, fonksiyon değiştirme işlemleri, olarak açıklamaktadır. 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nde korumanın süreklilik arz eden, kalıcı bir eylem olduğu ortaya konmuştur (Madde 4). Bir anıtın tanıklık ettiği tarihin içinde bulunduğu ortamın ayrılmaz bir parçası olduğu vurgulanarak, anıtların çevreleriyle birlikte korunması gerekliliği ve fiziksel bütünlüğünün önemi ifade edilmiştir. UNESCO tarafından 1976’da yayınlanan “Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolleri Konusunda Tavsiyeler” başlıklı belgede Koruma, ‘tarihi veya geleneksel alanlar ve çevrelerinin tanımlanması, onarımları, sağlıklılaştırılmaları, bakımları ve yeniden canlandırılmaları anlamına gelir’, şeklinde tanımlanmıştır. Bu belgede de yapıyı çevresel bağlamda değerlendirme ve yeniden yaşatma vurgulanmıştır. 3 Burden’ın (2004) koruma ile ilgili tanımı, bir yapının bozulmasını, yıkılmasını, kötüye kullanımını veya bakımsızlığını önlemek üzere yapılan bakım ve müdahaleler şeklindedir ve bu yaklaşımda korumanın ‘bakım’ kısmı öne çıkartılmıştır. Bahsedilen tanımlarda bakım ve çevre ile birlikte canlandırma gibi noktalar üzerinde durulurken, özgünlük kavramına değinilmemiştir. Koruma, bir kültürel varlığın, var oluş biçimini, geçmişini ve taşıdığı önemi anlamakla başlar; bu varlığın özgünlüğünü tehlikeye atmadan yapılacak tüm restorasyon müdahaleleriyle devam eder. Bir kültür varlığını korumak, onu incelemek, anlamak, kayıt altına almak, fiziksel ve çevresel bütünlüğünü sürdürecek gerekli müdahaleleri yaparak, onun kültürel önemini sürdürmesini sağlamakla gerçekleşir. Orbaşlı (2008), Koruma kavramını “anlama, sağlama alma, gerekli bakım yöntemi olarak onarma, restore etme ve tarihi varlığı kültürel önemini kaybetmeyecek şekilde uyarlama” olarak tanımlamaktadır. Orbaşlı (2008)’ya göre, koruma, değişimin sürdürülebilir şekilde yönetimi olup; koruma sadece mimari bir zorunluluk değil, sosyal ve ekonomik bir konudur. Koruma, bir yapının geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği ile ilgilenir. Kanıt (tarih), mevcut ihtiyaçlar, kullanılabilecek kaynaklar ve sürdürülebilirlik konularına dikkat edilerek verilecek dengeli kararlar koruma kavramının içindedir. O halde korumanın, bir kültürel varlığın geçmişi, bugünü ve geleceğiyle ilgilendiği ortaya çıkmaktadır. Mimari bir anıtın korunmasında, o anıtın geçmişi, yerinde yapılan incelemelerden ve anıtla ilgili yazılı ve sözlü kaynaklardan, anıtın mevcut durumunun ve anıta yapılan tüm müdahalelerin kayıt altına alınmasıyla; anıtın geleceği ise onun gelecekte nasıl bir şekilde, nasıl bir işlevle varlığını sürdüreceğiyle ilgilidir. John Earl (2003), koruma kavramını “Bir kültürel varlığın gelecek için sağlama alınmasını hedefleyen her tür girişim” olarak tanımlar. Earl (2003)’e göre korumanın amacı, kültür varlığının, onun fiziksel ve kimyasal doğası içinde vücut bulan kültürel özelliklerinin incelenmesi, kaydedilmesi, muhafaza edilmesi ve gerekli en az müdahale ile restore edilmesidir. Koruma, inceleme, belgeleme, önleyici koruma, muhafaza etme, müdahale etme, restorasyon ve yeniden yapım faaliyetlerini içerir. Burada bahsedilen kaydetme, belgelemenin yanı sıra gerekli en az müdahaleyi uygulama eğilimleri koruma anlayışında yer alması gereken diğer önemli noktalardır. 4 Uluslararası literatürde kullanılan Conservation, Preservation ve Protection terimleri dilimizde genel olarak “Koruma” sözcüğüyle karşılanmaktadır. Conservation ve Preservation kavramları, muhafaza etme, bir bütünlüğün, bir durumun, bir varlığın tüm özelliklerinin sürdürülmesi şeklinde tanımlanabilir. Protection ise, sözcük anlamı olarak, bir kötü etkiye karşı durma anlamına daha yakındır. Mimari Koruma, tarihi eser niteliği taşıyan varlıkların korunması alanında ortaya çıkan “Koruma” kavramı ise bunların her ikisini de içermekle birlikte daha geniş bir çeperde tanımlanır. Uluslararası literatürde tarihi yapılarda koruma, conservation ve preservation kavramlarıyla açıklanırken, protection daha ziyade yasal bir durumu ifade eden bir terimdir. Orbaşlı, Preservation teriminin Amerikan İngilizcesi’ndeki kullanımının, Conservation teriminin İngiliz ve Avustralya kullanımına benzer olduğunu ifade etmektedir. Orbaşlı (2008), Preservation terimini, bir yapının mevcut formunda ve durumunda kalmasını sağlamak ve gerektiğinde bakım işini yüklenmek olarak açıklar. Burden ise Preservation terimini, geçmişten miras olarak edinilen binaların ve doğal kaynakların değişmeden varlığını sürdürmesini sağlamak, şeklinde ifade etmektedir. Kanada Etik Yasalarında(2000) Preservation kavramı, bir kültürel varlığın bozulmasını yavaşlatan veya o varlığa gelecek zararı engelleyen müdahaleler bütünü olarak tanımlanmıştır (Earl, 2003). Preservation teriminden de, koruma anlayışında değinilen muhafaza etme, mimari anıtı tüm özellikleriyle, değişmeden sürdürme anlamı çıkarılabilir. Tüm bunların ışığında Koruma, bir anıtı çevresiyle birlikte, belgeleyerek, sürekli bakım ve kullanımı sağlayarak, özgün durumunu muhafaza ederek, gerektiğinde en az müdahale ile onarma ve iyileştirme yollarına giderek varlığını sürdürme anlayışıdır. Koruma günümüzde bir yasal terim olarak da kullanılmakta olup belli yapılar veya bölgeler için bağlayıcı niteliktedir. Bahsedilen yasal statünün yabancı literatürde karşılığı olan protection terimini Orbaşlı şöyle açıklamaktadır: Kültürel bir varlığın hasarlar karşısında sağlam tutulabilmesi için gereken yasal, fiziksel veya diğer soyut önlemlerin alınması. Aynı terim, Illustrated dictionary of architectural preservation: restoration, renovation, rehabilitation and reuse’a göre, bazı binalara uygulanan özel 5 bir statüdür (Burden, 2004). Amerikan İçişleri Bakanlığı Standartları’na göre bu statünün amacı, bir varlığı, bozulmaya, kayba veya saldırıya karşı savunarak onun fiziksel koşullarını etkilemek, ya da o varlığı örterek veya perdeleyerek hasardan veya yaralanmadan korumaktır. Söz konusu bir bina olduğunda bu durum genelde geçici olup, gelecekteki mimari koruma müdahalelerine hizmet etmesi beklenmektedir. 2.2 Bakım (Maintenance) Tarihi eser korumada, korumanın uzun vadeli ve sürdürülebilir olmasını sağlayan en büyük etken bakımdır. Sürekli bir bakım mimari eserin yıpranmasını en aza indirecek ve yapıda oluşan hasar veya bozulmalara, hızlı müdahaleyi getirerek, bozulmanın boyutunun büyümesini engelleyecektir. Sürekli bakım ile bir yapı veya yapı grubunun özgünlüğü korunacak ve yapı uzun süre yaşatılacaktır. Burra Kartası’(1999)nda bakım, bir yerin yapısına ve dokusuna uygulanan sürekli koruyucu tutum olarak ifade edilmiştir. Bakım ile onarım arasındaki farkın altı çizilerek, onarımın restorasyon veya yeniden yapımı içerdiği belirtilmiştir (Earl, 2003). O halde “Bakım”, maintenance, bir yapının veya bir alanın, sürekli kontrol altında tutulmasını, doğabilecek hasar ve bozulmalara geç kalmadan müdahale edilmesini, kültür yapısının veya dokusunun bu yolla sağlıklı bir şekilde yaşatılmasını sağlayan koruyucu tutumdur. Önleyici Koruma, Preventive Conservation, olarak adlandırılan kavram da temelde bakım anlayışının içerisinde yer almaktadır. Orbaşlı (2009), önleyici korumayı, ortam şartlarının değiştirilmesiyle bozulmanın azaltılması veya yavaşlatılması olarak açıklamaktadır. Önleyici korumada herhangi bir restorasyon müdahalesinde bulunulmaz. Kanada Etik Yasalarına (2000) göre ise, ‘önleyici koruma’, koruma uzmanının öncelikli amacı olup, kültürel varlığa doğrudan müdahale etmeden önce uygulanmalıdır. Koruma uzmanı, kültür varlığını ilgilendiren depolama, sergileme, kullanım vb. uygulamalar için uygun şartları sağlamaya gayret göstermeli veya diğer uzmanların bunları doğru şekilde yapmaları için yol göstermelidir. 6 Önleyici koruma; kültür varlığında söz konusu olan bozulmayı ve hasarı hafifletmek için her müdahaleyi içerir. Önleyici koruma, ışıklandırma, çevresel durumlar, hava kalitesi, zararlılarla mücadele, eşya taşıma, ulaşım, sergileme, depolama, bakım, kullanım, güvenlik, yangın güvenliği, acil durum hazırlıkları ve benzeri konularda çözümleri içerir ve yönetmeliklerle korunur (Earl, 2003). Bakımdan farklı olarak önleyici koruma, restorasyon sonrasında, bozulmayı ve hasarı hafifletmek için, yapının doğru kullanımına yönelik gereklerin belirlenmesi ve uygulanmasıdır. Isı/nem kontrolü, yangın koruma, çatlak izleme vb gibi planlı bir bakım dönemidir. 2.3 Onarım (Repair) Koruma düşüncesinde büyük ve önemli bir yere sahip olan onarım, restorasyonun temellerinden birini oluşturur. Mimari eseri korumada, sağlamlaştırma, güçlendirme, bütünleme ve yenileme müdahalelerini içeren onarım olgusu, özgünlük değerinin sürdürülmesinde kilit rol oynar. Burden, onarımı, var olan bir yapıyı bir hasar sonrasında sağlam hale getirmek için tamamlamak veya yenilemek üzere sağlanan malzemeler, iş gücü, her türlü sistem ve gereç olarak tanımlamıştır. Orbaşlı ise, onarımı, bir yapıyı veya o yapıya ait dokuyu iyileştirmek için yapılması gereken tüm müdahaleler olarak açıklamaktadır. Bir yapının veya bir dokunun onarımı, onu iyileştirmeye, görmüş olduğu zararı veya içinde bulunduğu bozulma durumunu gidermeye yönelik her türlü müdahale olarak özetlenebilir. Onarım, sağlamlaştırma, güçlendirme, yenileme ve bütünlemeyi ayrı ayrı veya bir arada gerektirebilmektedir. Sağlamlaştırma, bozulmuş bir bileşen, eleman veya sistemini ilk tasarlandığı hale getirmek amacıyla gerçekleştirilen, özgün yapım detayın kullanıldığı onarımdır(Ceylan, 2013). Bozulma sonucu özgün taşıyıcılık gücünü veya kompozisyonunu kaybetmiş bir yapı bileşeni elemanı veya sistemi sağlamlaştırma sonucunda ilk taşıyıcılık kapasitesine ve ilk tasarlandığı bütünlüğe ulaştırılır. Örneğin, üzerinde çatlaklar bulunan bir tuğla duvarın, çatlak kısımlarının tuğla ve özgün harç kullanılarak yenilenmesi bir sağlamlaştırma örneğidir. Güçlendirme, sağlamlaştırmadan farklı olarak, bozulmuş bir yapı bileşeni, elemanı veya sisteminin, ilk tasarımından daha güçlü hale getirilmesi sonucunu doğuran, 7 özgün yapım detayının değiştirildiği, onarım türüdür(Ceylan, 2013). Güçlendirme sırasında, özgün bileşen, eleman veya sistem kompozisyonuna ek malzemeler veya elemanlar getirilerek, özgün taşıyıcılık gücünü arttırırcı müdahaleler gerçekleştirilir. Çatlamış bir tuğla duvar örneği tekrar ele alınırsa, çatlak kısımlarda özgün malzeme desteği yerine veya ek olarak kullanılan bir metal kenet, duvarın özgün tasarımında bulunmayan bir detay ile onarımdır. Bu durumda metal kenet uygulaması bir güçlendirmedir. 2.4 Bütünleme (Reintegration) Bütünleme, Ahunbay (1996, 2009) tarafından, bir bölümü hasar görmüş, ya da yok olmuş yapı ve öğeleri ilk tasarımındaki bütünlüğe kavuşturacak biçimde geleneksel, ya da çağdaş malzemelerle tamamlama işlemi olarak açıklanmaktadır. Mimari bütünü yeniden elde etmek amacıyla gerçekleştirilen bütünleme, bir yapı elemanı, yapı sistemi veya yapının bir bölümü için geçerli olabilir. Bir yapı elemanı veya yapı sistemi onarımında bütünleme çoğu kez zorunlu bir karardır ve onarım adımları içerisinde yer alır. Ancak, bakımsızlık, eskime sonucu yıkılma, savaş ve benzeri çeşitli nedenlerle ortadan kalkmış olan bir yapı bölümünün bütünlenmesi bir çok veriyle şekillenebilecek bir restorasyon kararıdır. Bir yapının yıkık bir bölümünün tamamlanarak bütünlenmesi, yapının ayakta durabilmesi, yeniden kullanımı, toplumsal hafıza ve psikoloji üzerindeki etkisi gibi unsurlar gözetilerek gerekli bulunabilmektedir. Ancak bir tarihi yapının bütünlenmesi, hassasiyetle ele alınması gereken bir konudur. Bütünleme yapabilmek için ilk tasarıma ilişkin sağlıklı yapısal verilere ve belgelere gereksinim vardır(Ahunbay, 1996, 2009). Varsayımlarla bütünleme yapılamayacağı gibi, bütünleme sırasında yapıya eklenen yeni kısmın eski özgün kısımdan ayırt edilebilir olması gerekliliği Venedik Tüzüğü’nde ortaya konmaktadır (12 Madde). Bütünlemenin farklı bir malzeme ile gerçekleştirilmesi yapılan uygulamaya bir tarihi belge niteliği kazandırabilmektedir(Kuban, 2000). Farklı malzeme ile bütünleme dışında, benzer malzeme ile veya aynı malzemede doku, renk, hiza ve benzeri farklılıklar yaratılarak da bütünleme gerçekleştirilebilir. 8 Şekil 2.1: (a,b) Kabataş’ta bir mermer kitabede gerçekleştirilen bütünleme (KKE A). Şekil 2.2: Anastilosis uygulaması (KKEA). Kullanılabilecek durumda olan yapılarda gerçekleştirilebilen bütünleme uygulamalarının yanı sıra, arkeolojik alanlarda bulunan, yeniden kullanımı mümkün olmayan yapı kalıntılarında da anastilosis gerçekleştirilebilmektedir. Venedik Tüzüğü, arkeolojik alanlarda yanlız anastilosis’e yani mevcut ancak birbirinden (a) (b) 9 ayrılmış parçaların bir araya getirilmesine izin vermektedir (Madde 15). Yine bu uygulamada da birleştirmede kullanılan malzeme ayırd edilebilir nitelikte olmalı ve mümkün olduğunca az miktarda kullanılmalıdır. 2.5 Yenileme (Renovation) Yenileme, eskimiş, özelliklerini kaybetmiş bir yapı parçasının veya dokusunun yeni malzeme ve/veya sistemler aracılığıyla onarılarak, yeni hale getirilmesidir. Illustrated dictionary of architectural preservation: restoration, renovation, rehabilitation and reuse’da “yenileme”, mevcut bir binanın veya yapının, önceki özgün durumuna geri getirme olarak tanımlanmaktadır (Burden, 2006). Yenileme, bir yapı bileşeninde, elemanında veya sisteminde kısmen veya tamamen gerçekleştirilebilir. Genellikle malzeme dayanımının düşük olduğu durumlarda ve özgün yapı bileşenlerinin veya elemanlarının sağlamlaştırılarak kullanılması mümkün olmadığında yenilemeye baş vurulur. İşlevini yerine getiremeyen bir kagir veya ahşap duvarda bozuk kısımların çıkartılıp atılarak, eksilen kısımların yeni malzemelerle tekrardan üretilmesi yenilemedir. Yeniden yapım, rekonstrüksiyon, kavramıyla bu anlamda benzerlik gösteren yenileme, yapım miktarı açısından rekosntrüksiyon uygulamalarından farklılaşır. Yenileme kavramı eski dokunun, elemanın, sistemin içerisinde bir kısmın çıkartılıp yerinin yeni malzemeyle doldurulması şeklinde düşünülebilir. Yenileme, yeniden yapımdan farklı olarak ancak bir özgün yapı parçasının mevcudiyeti durumunda gerçekleştirilebilir. Yeniden yapım ise, güvenilir belgelere dayandırılmak zorunluluğu ile birlikte, özgün bir malzemenin mevcutta bulunmasını gerektirmez. Her tür onarım uygulamasında yenileme yöntemine sıklıkla gerek duyulabilmektedir. Yenileme durumunda özgün malzemenin korunması söz konusu değildir. Özgün malzemenin kaybı söz konusu olabildiğinden, yenileme müdahaleseinin gerekli en az ölçüde gerçekleştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Ayrıca, yenileme sırasında kullanılan malzemelerin, eski malzeme benzerlik ve uyum göstererek birlikte çalışması gereklidir. Bu nedenle, malzeme seçimi ve eski ile yeni malzeme birleşimleri ile ilgili detaylara etraflı araştırmalar sonucunda karar verilmelidir. 10 2.6 İyileştirme (Rehabilitation) Koruma ve restorasyon süreci içinde yer alan bir başka kavram olan “iyileştirme”, mevcut durumda kullanım açısından yetersiz olan yapı veya yapı grupları için söz konusu olan bir müdahale türüdür. Burden (2006), iyileştirmeyi, değiştirme ve uyarlama ile kullanışlı hale getirme olarak açıklanmıştır. Amerikan İçişleri Bakanlığı Standartları(2004)’na göre; iyileştirme, rehabilitasyon, bir varlığın, ona tarihi, mimari ve kültürel değerini veren özelliklerinin muhafaza edilerek, onarılması ve günün ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde değiştirilmesi sonucunda kullanışlı bir hale getirilmesidir. Sağlamlaştırma, güçlendirme, yenileme gibi onarım yaklaşımlarıyla gerçekleştirilen müdahaleler sonucunda yapının hasarlara karşı dayanımını arttırma veya yapının sergilediği olumsuzlukları azaltma da iyileştirme kapsamındadır. İyileştirme, bir alanın veya yapının; kültürel ve tarihi değerlerinin korunarak, onarım, değiştirme ve uyarlama işlemleri ile kullanışlı, iyi, yaşanabilir, kabul edilebilir, tercih edilebilir hale getirilmesi olarak tanımlanabilir. 2.7 Restorasyon (Restoration) Restorasyon, koruma anlayışının en temel ve geniş kapsamlı birleşenlerinden biridir. Amerikan İçişleri Bakanlığı Standartları (2004)’na göre restorasyon, bir varlığın formunu, detaylarını ve belli bir dönemde birlikte var olduğu çevresini; sonradan yapılan eklerin kaldırılması ve önceki dönem durumuna göre var olan eksiklerinin tamamlanması yoluyla hassasiyetle kurtarmaktır (Burden,2004). Orbaşlı’ya göre restorasyon, bir binayı veya binanın bölümlerini geçmişte bir dönemde var olan şekline geri döndürmektir. “İngiliz dilinde restorasyon yeniden yapımla (rekonstrüksiyon) eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Restorasyon kelimesi yeniden inşa gibi büyük müdahalelerle özdeşleştiriliyor olsa da, eksik bir detayı tamamlamak gibi küçük müdahaleler de restorasyondur. Bir binayı özgüne yakın görünüşüne geri getirmek amacıyla yapılan temizlik de bir restorasyon biçimidir. Restorasyonun gerekli olduğu yerlerde, tüm müdahalelerin doğruluğu kanıtlanmış bulgulara dayandırılması zorunludur. Önemli bir başka nokta ise, eski ile yeni arasındaki farklılık yaratarak gelecekte yanlış anlaşılmadan kaçınmaktır” (Orbaşlı, 2008). Bu tanımda ortaya konan ‘doğruluğu kanıtlanmış bulgulara göre hareket 11 etme’ ve ‘yapılan müdahalelerin gelecekte ayırt edilebilir olmasını sağlama’ yaklaşımlarının altı çizilmelidir. Ancak, restorasyonun yeniden yapım ile aynı anlamda kullanılması, restorasyon anlayışının barındırması gereken ‘özgün olana saygı’ açısından yanlıştır. Burra Kartası (1999)’na göre restorasyon, yapılan eklemeleri kaldırarak ve yeni malzemeler eklemeksizin var olan elemanları yeniden bir araya toplayarak bir yeri veya dokuyu bilinen daha önceki haline döndürmektir. Kanada Etik Yasası (2000)’nda restorasyon tanımı, bilinen erken bir dönemi temsil etmek üzere, bir kültür varlığının mevcut malzemesine ve strüktürüne yapılan her tür müdahale, şeklindedir. Yasaya göre restorasyonun amacı, kültürel varlığın kültür açısından önem taşıyan özelliklerini ortaya çıkarmaktır. Restorasyon, geride kalan özgün malzemeye ve önceki duruma ait güvenilir kanıtlar üzerinde temellendirilmelidir. O halde restorasyon, hasar görmüş, özgünlüğünü kaybetmiş bir yapı veya yapı grubunun, elde edilen güvenilir belge ve bilgiler doğrultusunda, uzmanlar tarafından, bilinen eski bir zamandaki durumuna döndürülmek üzere, ayırd edilebilir, en az müdahale ile onarım ve iyileştirme pratiğidir. 2.8 Yeniden Yapım (Reconstruction) Koruma anlayışında, mimari eserin özgünlük değerinin sürdürülmesi açısından, onarım ile yeniden yapım kesin çizgilerle ayrılmalıdır. Restorasyon müdahalelerinde yeniden yapım, zorunlu durumlarda yapı elemanı ölçeğinde sınırlı kalarak koruma amacını aşmamalıdır. Burden, yeniden yapımı, “doğru biçimi, özgün malzeme ve detayları takip ederek yeni konstrüksiyonla yitirilmiş olanı yeniden inşa etmek” olarak tanımlamıştır. Orbaşlı (2008) ise yeniden yapımı, bir yapının özgün yerinde, bir kopyasının inşa edilmesi yöntemiyle yeniden yaratılması şeklinde tanımlar. Ona göre, yeniden yapım genellikle yangın, savaş, deprem vb felaketler sonrasında hasar görmüş binaların tamamen veya kısmen yeniden oluşturulmasıdır. Rekonstrüksiyon sağlam kanıtlara dayandırılmak zorunda olmasına rağmen, özgünlük, patina ve yılların bıraktığı izler kaybolduğunda, yeniden yapım kaçınılmaz olarak geçmişin yeniden yorumlanmasını ve yeniden yaratılmasını içerecektir. Bir kültür varlığı bir sokak silüetinin, bir 12 meydanın önemli bir parçasıysa veya onun eksikliği önemli bir bütünü zedeleyecekse yeniden yapım kabul edilebilir. Kanada Etik Yasası (2000), yeniden yapımı, tarihi, edebi, şekli, arkeolojik ve bilimsel kanıtlara dayanarak, bir kültürel varlığı kısmen veya tamamen yeniden yaratmak üzere yapılan herşey, olarak tanımlamaktadır. Yeniden yapım kültürel varlığın anlaşılabilirliğini arttırmayı amaçlar, özgün malzemenin varlığına değil, önceki duruma ait güvenilir kanıtların bulunmasına bağlıdır. Ahunbay (1996, 2009), yeniden yapılan bir kopyanın, tarihi yapının kütle ve mekanlarını ancak biçimsel olarak canlandırabileceğini, bu kopyanın, anıtın yerini alamayacağını, tarihi değer taşımayacağını vurgulamaktadır. Bu bağlamda, tümüyle yıkılmış, yok olmuş ya da çok harap durumda olan bir anıtın veya sitin elde bulunan belgelere dayandırılarak yeniden yapılması ancak çok özel durumlarda kabul edilebilir (Ahunbay, 1996, 2000). Sonuç olarak, yeniden yapım, yitirilmiş bir yapının, özgün duruma ait güvenilir bilgi ve belgelere dayanılarak, tamamen veya kısmen yeniden yaratılmasıdır. Oluşturulan kopyanın hiçbir özgünlük değeri taşımayacağı ve tarihi değere de sahip olmadığı düşünülmektedir(Ahunbay, 1996, 2000). Mimari korumada yeniden yapım ancak, toplumsal bellek açısından gerekliliği olan, zedelenmiş bir bütünün geri kazanılması, arkeolojik alanlarda özgün duruma ait bilgi verecek bir model oluşturma ve benzeri özel nedenlerle kabul edilebilir bir eylem olarak değerlendirilmektedir. 2.9 Taşıma (Relocation) Taşıma, bir kültür varlığının özgün konumdan, çevresinden koparılarak başka bir alana götürülmesidir. Bir tarihi yapının doğru bir şekilde taşınması, etkin ve hassas belgeleme yöntemleri, iyi bir planlama ve kaliteli bir işçilik gerektirir. Gerçekte, yapıyı, sahip olduğu kültürel değere katkıda bulunan, onun oluşmasını sağlayan çevresel etkenlerden ayırmak, onun özgünlüğünü zedeleyen bir eylemdir. Kültür varlığının korunabilmesi için ancak başka bir yönteme başvurulamıyorsa, taşıma bir koruma yöntemi olarak düşünülebilir. Bir bütün halinde taşımanın mümkün olmadığı durumlarda, yapının bileşenlerine hatta elemanlarına ayrılması gerekebilir. Daha sonra yeni yerinde tekrar kurulacak olan yapı özgün 13 malzemesinden ve işçiliğinden büyük ölçüde fire verecektir. Bu yeniden yapım sürecinin planlaması, takibi ve uygulaması sırasında uzmanlık büyük önem taşır. Şekil 2.3: (a,b) Mısır Aswan Barajı’nda gerçekleştirilen taşıma işlemi (KKE A). Şekil 2.4: Bir ahır yapısının buharlı traktör yardımıyla taşınması (KKE A). Orbaşlı (2008), yapıları yeni bir alana taşımanın da bir çeşit yeniden yapım olduğunu söyler. Mimari eserin bir tehdit altında olduğu durumda, taşıma kabul edilebilir bir koruma yöntemidir. Böyle durumlarda, yapıyla eşleştirilebilecek diğer kültürel kanıtlar gibi yapının var oluş bağlamı da kaybedilmiş olur. Yakın zamanda büyük baraj yapımları ile tehdit altında bırakılan kültürel alanlarda, acil kazıların yapılması ve önemli eserlerin başka bir alana taşınması gerekliliği doğmuştur. Bu örneklerde, eserler kurtarılmış olmalarına rağmen, bağlamlarından yoksun bir şekilde sergilenmektedirler. Yapı malzemelerinin yeni çevre koşullarına uyum (a) (b) 14 sağlayamamasıyla istenmeyen etkilerin ortaya çıktığı durumlarla da karşılaşılmıştır. Aswan Barajının yapımı nedeniyle başka bir yere taşınan Mısır’daki Abu simbel Tapınağı, buna örnek verilebilir. 2.10 Yeniden Kullanım (Reuse) Yeniden kullanım, koruma bağlamında mutlak gerekli olarak görülen bir kavramdır. Önleyici, sürekli bakımın gerçekleşebilmesi için yeniden kullanım şarttır. Restore edilen bir binanın özgün tasarımını ve bütünlüğünü bozmadan, yapıya fazla yük getirmeden uygun bir yeni işlev ile yeniden kullanımı gerçekleştirilebilir. Burden, yeniden kullanımı, uyarlama sonucunda yeni ihtiyaçları karşılayabilir hale getirme, olarak tanımlamaktadır. Orbaşlı, adaptasyon/uyarlama olarak ifade ettiği yeniden kullanımı şöyle ifade etmektedir: “Birçok bina ömrü boyunca işlev değişikliğine uğrayacaktır ve bu değişim yapının dokusunda ve plan düzeninde değişiklikleri zorunlu kılacaktır. Bir yapıda yeni bir işlevi karşılamak üzere yapılan değişiklikler, genellikle o tarihi binanın kullanımını ve işe yararlılığını sürdürmek içindir. Fakat, yeni işlevin yapının dokusuna ve bütünlüğüne olan uygunluğu, üzerinde düşünülmesi gereken bir konudur. O halde yeniden kullanım, restorasyon ve iyileştirme çerçevesinde, bir tarihi yapının özgün tasarımına ve kullanım amacına uygun yeni bir işlevi karşılayacak hale getirilmesi eylemidir. 15 16 3. MALZEME VE STRÜKTÜRDE BOZULMAYA NEDEN OLAN ETKENLER Bir yapı veya yapı grubu için çevresel veya strüktürel bir koruma stratejisi belirlenmeden önce, yapıda bozulmaya neden olan etkenlerin anlaşılması gereklidir. Bozulma, yeni veya eski tüm yapılara etkir. Bir yapının kullanım ömrü süresince içerdiği malzemeler de sürelerini tamamlar ve mutlaka bir aşamada onarım veya yenileme gerektirir. Restorasyon öncesi yapılan araştırmalarla ömrünü tamamlayan yapı elemanları ve malzemelerinin yanı sıra, yapının bütünlüğünü tehdit eden tüm diğer etkenlerin de ortaya çıkartılması zorunludur. Yapı sisteminin içinde bulunduğu şartlara göre nasıl çalıştığını, bozulmaların nerelerde ve neden ortaya çıktığını saptamadan, doğru müdahalelerin yapılması mümkün değildir. Ahunbay(1996), “Bir hekimin hastasıyla konuşarak şikayetlerini dinlemesi, anamnez alması gibi, restorasyonu yapacak mimar da kendini ancak hasarlarıyla anlatabilen anıtı dikkatle incelemek zorundadır. Mimar ancak binayı iyice tanıdıktan sonra “tanı”sını koyarak iyileştirme çareleri bulmaya girişebilir. Hasar nedenlerini, bozulma sürecini kavramadan yapılacak müdahaleler yanlış olabilir, ya da tanı doğru konulmadığı için yapılan işlem amaca hizmet etmekten uzak kalabilir. Hasar nedeni ortadan kaldırılmadığında bozulmalar devam eder, harcanan zaman ve emek boşa gider. Ayrıca gecikmeden ötürü hasar büyüyebilir, başka sorunlar ortaya çıkabilir” demektedir. Yapıların gördüğü zararlar boyutlarına göre, hasar (damage), bozulma (decay/deterioration) ve patinalanma (weathering) şeklinde şiddetliden hafife doğru sıralanabilmektedir. Orbaşlı (2008)’ya göre “hasar”, strüktürün bozulma, tahribat ve bileşen kaybı sonucu, gerçekleştirmek üzere tasarlandığı kapasiteyi sürdürememesi durumudur. Croci (2000), “hasar”ı, strüktürün taşıyıcılığının bir kısmını ya da tümünü kaybetmesi durumu olarak tanımlamaktadır. O halde, hasarlı olma durumu şiddetli bir bozulma durumu olup yıkıma neden olabilmektedir. 17 Bozulma ise, iklimsel, doğal, biyolojik ve benzeri çeşitli etkiler altında malzemenin uğradığı değişim ve dönüşüm olarak açıklanmaktadır. Croci (2000), “bozulma”yı, malzemenin geçirdiği, genellikle dayanımını azaltan, kırılganlığını arttıran, malzemenin gözenekliliğinin artmasına ve malzeme kaybına neden olan, değişim olarak tanımlar. Croci (2000)’ye göre bozulma, genellikle malzemenin dışında başlamakta ve içine doğru devam etmekte olup, kimyasal ve fiziksel hareketler üzerinde temellenmektedir. Bozulma hızı, malzemenin yapısına ve kalitesine, işçiliğin kalitesine, tasarımın ve detaylandırmanın doğruluğuna, binaya uygulanan bakım seviyesine ve binanın kullanım şekline bağlı olarak değişebilmektedir. Yapılarda bozulmaya neden olan etkenler kaynaklarına göre şu dört grupta incelenebilir (Orbaşlı, 2008): I. İklimsel Nedenler II. Biyolojik Nedenler III. Doğal Afetler IV. İnsanlardan Kaynaklanan Nedenler 3.1 İklimsel Nedenler Yapının bulunduğu iklim kuşağına bağlı olarak, yapı malzemesi üzerine doğrudan etki eden ve malzemede bozulmaya neden olan etkenlerdir. Güneş ışığı, hava, su, sıcaklık, nem ve rüzgar başlıca iklimsel bozulma nedenleri olarak sayılabilir. Işık, özellikle ultraviyole bileşeni, ahşap, tekstil ve pigmentleri üzerinde yıkıcı etkiye sahiptir ve solma, gevreme ve malzeme kaybı gibi sonuçlara neden olur (Feilden, 1997). Cila veya boya gibi koruyucu katmanların kaybı özellikle ahşap malzemeyi yağmura, yani suya karşı dayanıksız kılmaktadır. Feilden (1997)’a göre, çıplak ahşap UV ışığı ve hızlı nem değişimi etkileri altında, bir asırda 5-6 mm aşınır. Başlıca bileşenleri hidrojen (%78) ve oksijen (%21) olan hava, yapı malzemelerinde bozulmaya toz ve asit özellikli gazlarla neden olur (Ashurst, 1999). Karbon dioksit ve sülfür dioksit gibi asit özellikli gazlar, taşlar ile tepkimeye girerek, taş yüzeylerinde siyah kabuk oluşumuna neden olurlar (Ashurst, 1999). Taşın yapısına ve konumuna bağlı olarak, suyun da etkisiyle, bu kabuk yüzeyden koparak, taşta 18 kesit kaybına neden olur. Hava bileşenleri, metal malzemeler üzerinde de etkiyerek, metallerin türüne bağlı olarak patina veya korozyon oluşturmaktadır. Bozulmanın başlıca etkenlerinden biri olan su, her haliyle malzemelere etkir ve bozulma sürecini hızlandırır. Yağmur, kar, buz ve zemin suyu olarak yapıya etkiyen su, çeşitli yollarla malzemenin bünyesindeki nem miktarına katkıda bulunur. Su, çatıdan temele, malzeme birleşim noktalarındaki detaylardan, yetersiz yalıtımdan veya bakımsızlık sonucu oluşan açıklıklardan yapının bünyesine girebilmektedir. Şekil 3.1: Kagir duvarda don etkisi altında gerçekleşen bozulma (Beckman,1985). Croci (2000), yağmurun ve karın, yüzeye konarak veya yapıya derinlemesine işleyerek, taş, tuğla, sıva ve ahşap gibi gözenekli malzemelerde değişimler yarattığını belirterek; asit içeren suyun tortul taşlar ve kumtaşı üzerindeki etkisi sonucu killi malzemelerin oluşacağını, eklemektedir. Ahşap malzeme, hava almayacak şekilde tamamen suyun içinde bulunmadığı sürece, sudan ve nemden olumsuz etkilenir. Ahşabın organik, boşluklu ve gözenekli yapısı, suya ve neme maruz kaldığında, çürümeye, böceklere ve mantara karşı savunmasız kalmaktadır (Ashurst, 1999). Kagir malzemede suyun olumsuz etkileri çiçeklenme ve donma durumundaki bozulmalar şeklinde ortaya çıkar. Su ile birlikte gözeneklerden taşın derinliklerine nüfuz eden tuz molekülleri (sülfat, nitrat, klor tuzları), sıcaklık ve bağıl nemdeki değişim, rüzgar ve benzeri nedenlerle içerisinde çözünmüş oldukları su buharlaştığında, gözeneklerde birikip yığılırlar (Ashurst, 1999). Bu moleküllerin oluşturduğu basınç ile taşın gözenekleri çatlayarak, yapısı bozulur. Çiçeklenme olarak adlandırılan bu bozulma tipi, kagir malzeme üzerinde suyun en yıkıcı etkilerindendir. 19 Benzer şekilde gözeneklere nüfuz etmiş su donduğunda, hacmi arttığı için, taşın gözeneklerine basınç uygulayarak deformasyona ve çözülmelere neden olmaktadır. Buz, mevcut çatlaklara nüfuz ettiğinde, onları genişletip derinleştirerek malzemede profil kaybına kadar gidebilecek ciddi bozulmaya neden olabilmektedir. Şekil 3.2: Kars Ani Katedrali’nde zorlu iklim koşulları altında görülen bozulmalar (Fotoğraf: Bahar Başarır). Şekil 3.3: Kars Ani Katedrali iklim koşulları nedeniyle oluşan bozulmalar (Fotograf: PROMET Mimarlık). Suyun yapıya bir diğer zararlı etkisi yer altı suyu tarafından gerçekleşir. Yer altı su seviyesi mevsimlere bağlı olarak değiştiğinde, nem, kılcallık yoluyla yapının temellerinden duvarlarına doğru yükselir. Suyun ulaştığı yapı malzeme ve bileşenlerinde çiçeklenme probleminin yanı sıra, küf, mantar yosun ve benzeri 20 oluşumlara elverişli şartlar ortaya çıkmaktadır. Ayrıca su, metaller üzerinde de korozyona neden olabilmektedir. Bir diğer iklimsel bozulma nedeni olan sıcaklık, yapı malzemelerinin ve bileşenlerinin ömründe önemli rol oynar. Tüm malzemeler sıcaklık değişimleri sonucunda genleşip büzüşürler. Malzemelerde bundan dolayı iç gerilmeler oluşurken, yapı içerisinde birleşim noktalarında da sistemi etkileyen gerilmeler oluşabilmektedir. Gün içinde veya mevsimsel olarak yüksek sıcaklık farklarının bulunduğu iklimlerde, yapı malzeme ve bileşenlerinde gerçekleşen genleşme ve büzüşme hareketleri, çatlakların oluşmasına veya mevcut çatlakların büyümesine neden olarak bozulmayı tetikleyebilmekte veya hızlandırabilmektedir (Croci,2000). Son olarak rüzgar etkisiyle yapı yüzeylerinde zamanla patina oluşur. Rüzgarla taşınan toz, kum ve benzeri parçacıklar, özellikle kerpiç gibi yumuşak malzemelerden oluşan yapı yüzeylerine çarparak aşınmalara da neden olur. Deniz etkisinin bulunduğu yerlerde ise rüzgar deniz suyu ile birlikte tuzları da yapı cephelerine taşıyarak, hem kagir yüzeylerin hem metal yüzeylerin hızla bozulmasına neden olmaktadır (Ashurst, 1999). 3.2 Biyolojik Nedenler Hayvanlar, bitkiler, böcekler, mantarlar ve bakteriler, başlıca biyolojik bozulma etkenleridir. Hayvanlar ve kuşlar malzemeleri yerlerinden sökme, kemirme ve boşaltım faaliyetleri nedeniyle yapı eleman ve bileşenlerine zarar verirler. Fiziksel olarak yapının bütünlüğünü bozabilecek olmalarının yanı sıra, atıklarında bulunan asit ve tuzlar malzemeler üzerinde çürütücü etkiye sahiptirler. Benzer şekilde, bitki kökleri de yapıyı hem mekanik çözülmeye hem de kimyasal etkiye maruz bırakmaktadır. Ağaçların kökleri, çatı yüzeyinde veya duvar yüzeyinde yerleşmiş bitkilerin kökleri, temel, duvar gibi yapı bileşenlerine ve derzlerine müdahale ederek çözülmeye neden olabilmektedirler. Ayrıca köklerin salgıladığı asitler, malzemelerle kimyasal tepkimeye girerek, onların yapısını bozabilmektedir (Ashurst, 1999). Özellikle ahşap malzemede bozulmaya neden olan biyolojik etkenler böcekler ve mantardır. Yetersiz havalandırma ve yüksek nem oranı ahşap malzemede mantar oluşumuna neden olmaktadır. 21 Dış yüzeylerde, bakteri ve mantarın ortak yaşam türü olan, likenler ve yosunlar kagir malzeme ve derzlerde, neden oldukları çürütücü etki sonucunda, bozulmayı hızlandırmaktadır. 3.3 Doğal Afetler Anıtlarda bozulma nedenlerinden doğal afetler, ne zaman ve nasıl gerçekleşeceği bilinmeyen ve tarihi yapılarda aniden büyük hasarlara yol açabilecek etkenlerdir. Deprem, volkanik patlama, toprak kayması, çığ düşmesi, su baskını ve fırtına gibi doğa olayları, çok büyük bir güçle etkiyerek, malzemeden öte yapı sistemi boyutunda hasarlara neden olurlar. Depreme karşı geleneksel bir bilgi birikimiyle üretilmiş olan tarihi yapılar, bu dayanımlarını zaman içerisinde, özellikle malzeme eskimesi ve yorulması sonucu kaybederler. Deprem etkisi altında, tarihi yapıların sistemleri zorlanarak, çatlama, ayrılma, düşeyden ayrılma gibi kısmen veya tamamen yıkılmaya kadar varabilen hasarlar oluşabilmektedir. Tektonik bir diğer olgu, volkanik patlamalar, bir seferde çevresindeki yapıların bütününü etki altına alabilecek güçte olup, yıkımın ötesinde belli bir yerleşmeyi tamamen örterek yok edebilmektedir. İtalya’da Vezüv Yanardağı’nın yok ettiği Pompei kenti buna örnektir. Volkanik patlamalar sonucu yapılar, sıcaklık, zehirli gazlar ve patlamanın gücüyle lavların baskısından hasara uğrarlar. Sel, taşkın, tsunami gibi su baskınlarında, suyun fiziksel baskısıyla yapı sistemlerinde gerçekleşen parçalanma, yıkılma gibi sonuçların yanı sıra; yapı malzemelerinde de ıslanma sonucu bozulması tetiklenmektedir. Hortum, kasırga gibi şiddetli fırtınalarda da yapılar sarsıntılar geçirmekte; çatılar başta olmak üzere tüm yapı elemanları yıkıcı etki altında kalmaktadır. Ayrıca, şiddetli yağmurlarda, yıldırım sonucu yangınlar da bir diğer tehdidi oluşturmaktadır. 3.4 İnsan Kaynaklı Nedenler Büyük emek ve kaynak sarf ederek yapıyı yaratan insan, hatalı tasarım, hatalı kullanım, kirlilik, vandalizm, savaş, yangın ve turizm gibi etkenlerle, onun bozulmasında yine büyük rol oynar. İlk tasarım hatalarına neden olabilecek bilgi eksikliğinin yanı sıra, ekonominin ve endüstrinin gelişmesi sonucu ortaya çıkan 22 şehirleşme, çağın gerektirdiği modern tesisatlar, siyaset ve kültürel yozlaşma insanları yapılara daha fazla zarar verir hale getirmiştir (Orbaşlı, 2008). Tarihi yapılarda insanlardan kaynaklanan bozulma nedenleri, tasarım hataları, yanlış veya kötü kullanım, kirlilik, vandalizm, savaş ve tarihi eser/alan yönetimindeki hatalar şeklinde sıralanabilmektedir. Şekil 3.4: Bolonya’da savaşın yapılar (a,b) üzerinde yarattığı tahribat, onarım öncesi ve sonrası (KKE A). Tasarım hataları olarak ifade edilen insan kaynaklı bozulma nedeni, yapının strüktürel tasarımında, malzeme seçiminde, yapı elemanı ve/veya sisteminin kurulumunda bulunan hatalardır. Yapı ömrünün tasarlandığı potansiyelin altında tamamlanmasına neden olan bu hatalar, tasarımcının bilgi eksikliği veya kötü işçilik gibi nedenlerden kaynaklanmaktadır. Yapının kötü kullanımı, strüktürel elemanların eksiltilmesiyle yapı sisteminin zayıflatılması, yapıya aşırı yükleme, bakımsızlık ya da yanlış onarım, yapının orijinal açıklıklarının değiştirilmesi, yeni sistemlerin yapıya getirilmesi ve yapı içi mikro ikliminin yetersizliği gibi durumları içermektedir. (a) (b) 23 Strüktürel elemanların eksiltilmesi, duvarların, plakların veya merdivenlerin kaldırılması yapısal elemanların karşılıklı desteklenme durumunda değişiklikler yaratarak, çatlaklara veya bölgesel hasara neden olabilmekte; bu durum yapının bütünsel, monolitik kurulumunu bozabilmektedir (Croci, 2000). Elemanları eksilen yapı sistemi bir bütün olarak çalışamamakta ve diğer etkenlere de bağlı olarak kısa veya uzun vadede hasar ortaya çıkmaktadır. Ek çatı, çatı arası, ara kat ve benzeri yapımlarla, yapı sistemine getirilen aşırı yükleme de, sistemin bozulmasına neden olabilmektedir. Yapıya eklenen yeni kısımların dışında, yapılan boşaltmalar, galeri açma, yapı çevresinin kazılması, bitişikte veya yakında bulunan bir diğer yapının yıkımı veya yapımı gibi işlemler, toprağa etkiyen yükte değişime neden olacağından, temelleri ve yapı sınırlarının durumunun bozulmasına, değişmesine neden olabilmektedir (Croci, 2000). Bakımsızlık, yapıda oluşan küçük bozulmaların, zaman içerisinde büyüyerek, ilerlemesine ve yapı bütünlüğü için bir tehdit oluşturmasına neden olabilmektedir. Doğru teşhis konmadan kalkışılan veya uyumsuz malzeme ve detayla gerçekleştirilen yanlış onarımlar, geri dönüşü olmayan hasarlara yol açarak bozulmayı hızlandırmaktadır. Tarihi yapılara modern sistemler yerleştirilirken de, yapı sistemine zarar vermeyecek şekilde, yapıyla bütünleşebilecek, doğru malzemeler ve doğru detaylarla uygulamalar yapılmalıdır. İçinde yaşandığı sürece değişime uğrayan, yenilenen tarihi yapılarda bozulmaya neden olan bir diğer tavır çeşitli nedenlerle kapı ve pencere açıklıklarının değiştirilmesi, arttırılmasıdır. Çeşitli çatlak ve deformasyonlara neden olabilecek bu müdahaleler yapının özgün halinin ve belge niteliğinin bozulmasına neden olmanın yanı sıra, yapı içerisindeki mikro iklimi de olumsuz etkileyebilmektedir. Havalandırma ve ısıtma sistemlerinin doğru nem ve sıcaklık seviyesini koruyacak şekilde çalıştırılmadığı durumlarda, yapı elemanlarının iç ve dış yüzeyinde yoğuşma etkisiyle bozulma gerçekleşecektir. Hem yapı içerisinde yaşayan kişilerin sağlığı hem de yapı eleman ve malzemelerinin korunması açısından yapı içerisindeki mikro iklimin optimum nem ve sıcaklık oranlarını koruması gerekmektedir. Cephede, gereğinden büyük kapı, pencere açıklıkları oluşturmak, nem ve sıcaklık kontrolünde de problemler yaratacaktır. Bunun yanı sıra, mevcut açıklıkların kapatılması durumunda, yeterli havalandırma ve ışıklandırmanın sağlanamaması sonucu, 24 bahsedilen iklimsel ve biyolojik bozulma nedenlerinden dolayı, malzemeler bozulmaya açık hale gelebilmektedir. Şehirleşme yoğunluğundaki artış, trafik, tarımsal ilaçların kullanımı gibi durumların sonucunda ortaya çıkan hava, su ve toprak kirliliği yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. Malzemeler çevreleri ile bir dengeye ulaşırlar; çevresel durumlar aniden değiştiğinde, belli şartlarda yüzyıllar boyunca ayakta kalmış bir malzeme, bozulmaya veya çözünmeye başlar (Orbaşlı, 2008). Havanın kirlenmesiyle artan zehirli gaz miktarı, özellikle taşların bozulmasını arttırmakta ve hızlandırmaktadır. Zehirli gazların atmosfere salınmasına neden olan trafik, hava kirliliğinin yanı sıra yarattığı titreşimle de tarihi yapıların bozulmasını tetiklemektedir. Şekil 3.5: Araç trafiğiyle oluşan titreşimin yapı sistemine etkisi (KKE A). İnsan kaynaklı önemli bir diğer bozulma nedenini savaşlar oluşturmaktadır. Savaşlar sırasında, bombalar ve silahlarla yapılara saldırılmakta, büyük çaplı zararlar verilmektedir. Patlamalarla ortaya çıkan basınç kuvveti, yapı malzemelerini ve strüktürünü zedelemektedir. Benzer şekilde, terörizm ve vandalizm hareketleri de tarihi yapıları yıpratmakta, bozulmalarını hızlandırmaktadır. Grafitilerde kullanılan sprey boyalar, özellikle ağır ve sürekli temizliğe dayanamayacak kadar hassas veya boyaları hızla emecek gözenekli yapı yüzeylerine ciddi zararlar vermektedir (Orbaşlı, 2008). Son olarak, tarihi alan ve yapı yönetimindeki yetersizlikler, insanlardan kaynaklanan bozulma nedenlerindendir. Tarihi yapılarda, ziyaretçiler nedeniyle, aşınmalar, malzeme bozulmaları gerçekleşmektedir. Özellikle sürekli üzerinde yürünen döşeme 25 kaplamaları ve basamaklar aşınmaya uğradığından malzeme kesitleri zayıflamaktadır. Ziyaretçi yoğunluğunun fazla olduğu tarihi yapıların iç ortamında oluşan mikro-iklim değişikliği, aşırı nem ve sıcaklıklarda ani değişimler şeklinde, malzemelerin bozulmasına neden olmaktadır. 26 4. YAPISAL SORUNLAR VE MÜDAHALE YÖNTEMLERİ Yapı sistemini oluşturan temel, duvar, döşeme, taşıyıcı ayak, sütun, kemer, tonoz, kubbe ve çatı elemanlarının bozulmaya neden olan etkenler altında gösterdikleri hasarlar, bozulmalar ile bu yapı elemanlarını sağlamlaştırmak ve güçlendirmek amacıyla uygulanan müdahale yöntemleri bu bölümde açıklanmaktadır. Temelleri ve yapı sistemini doğrudan etkileyen zemin sorunları ve müdahale yöntemleri de bu bağlamda bu bölüme dahil edilmiştir. 4.1 Zemin ve Temel Temeller, zemine konumlandırılarak, yukarıdan gelen yükleri zemine aktaran yapı elemanlarıdır. Temel ve zemin bağlantısını oluşturan şartların değişmesi, bozulması, yapı taşıyıcı sisteminde dengesizliklere ve şekil bozukluklarına neden olur. Zeminin temellerle olan ilişkisi, zeminden ya da temelden kaynaklanan değişiklikler, bozulmalar sonucunda zarar görür. Zemin şartları, yer kabuğu hareketleri ve yer altı su seviyesindeki değişime bağlı olarak gerçekleşen zemin yapısının değişmesi gibi nedenlerle farklılaşır. Yapı temelleri farklılaşan zemin şartlarına uyum gösteremediği zaman, temellerde farklı oturmalar gerçekleşir ve yapıdan zemine yük aktarımı dengesiz hale gelir. Deformasyondan bağımsız olarak, temellerin malzemelerinde gerçekleşen bozulma da temelleri zayıflatarak, temellerin görevlerini yerine getirememesine neden olabilmektedir. Her iki durumda sağlamlaştırma ve güçlendirme yapılmadan önce, gerekli inceleme ve araştırmaların yapılmalı, yapı sisteminin ve zeminin davranışı tüm yönleriyle anlaşılmalıdır. 27 4.1.1 Zemin Sorunları ve Güçlendirme Zemin katmanı farklı bölgelerde farklı yapılar gösterir. Kaya, çakıl, kum, kil, çamur ve benzeri farklı oluşumlar içeren zeminler, yer katmanının hareketliliği ve bu oluşumların yapılarındaki bozulmalar nedeniyle zaman içinde değişime uğrar. Temelleri taşıyan zeminlerde, zeminin kendi yapısından kaynaklanan ve taşıdığı yapıdan gelen yükler nedeniyle oturma, yer altı suyu nedeniyle çözülme ve ayrışma görülebilmektedir. İçerdiği malzemeye göre zemin katmanı, suyla veya havayla tepkimeye girerek; kimyasal dönüşüme, değişime uğrar. Çözünme sonucu zemin katmanının yapısında oluşan boşluklar zeminde oturma miktarını arttıracaktır. Zemin katmanlarında gerçekleşen oturma hareketleri doğrudan temele yansıyarak temellerde deformasyona neden olur. Şekil 4.1: Mostar köprüsü rekonstrüksiyonu öncesi uygulanan zemin güçlendirme işlemleri (KKE A). Zemin dayanımını arttırmak için kullanılan en yaygın yöntemlerin başında jet-grout ve enjeksiyon sistemleri gelmektedir. Bu tekniğin esası, delici bir takımın, istenilen derinliğe kadar 4” çapında delik delmesi ve daha sonra otomatik tesislerde hazırlanan harcın özel aletlerle alttan yukarıya doğru istenilen seviyeye kadar zemini kesip çakıl ve kumu bünyesine alarak 320-440 atmosfer basınçla zemine enjekte edilmesi ve bu 28 suretle kolon oluşturulması ilkesine dayanır. Yüksek basınçlı karışım, boşlukları doldurmakta, yer altı suyunu itip yerini almakta ve zeminle karışmaktadır. Böylece zemin yapay olarak taşlaştırılıp, taşıyıcı kolonlar oluşturulmaktadır. (Toğrol ve diğ, 1996) Şekil 4.2: Jet Grout Sistemi (Url: 1). Zeminin geçirimliliğinin azaltılması ve kayma mukavemetinin arttırılması amacıyla kullanılan enjeksiyon tekniklerini Mahrebel (2006); hydrofracture, sıkılama ve geçirimsizlik enjeksiyonu olarak üç ana başlık altında toplamıştır. 1. Hydrofracture Enjeksiyonu: hydrofracture enjeksiyonu genellikle çökelmiş zeminlerde uygulanır. Çimento esaslı harçla zemin 10-15 kg/cm2 ye kadar bir basınç altında paralanır. Böylece zemin içinde enjeksiyon mercekleri ve tabakaları oluşur. Birbirleri ile bağlantılı olmayan boşluklar doldurulur, hatta zemin bir miktar sıkışır. Paralanmanın başladığı, enjeksiyon basıncının düşmesi ile anlaşılır. (Toğrol, 1994) 2. Sıkılama Enjeksiyonu: Gevşek veya örselenmiş zeminleri sıkıştırmak ve zeminin birim hacim ağırlığını arttırmak için kullanılır. Zemin-çimento büyük bir basınçla (35kg/cm2) zemine basılır ve yoğun bir kütle oluşması sağlanır. 3. Geçirimsizlik Enjeksiyonu: Çok ince boşluklu-çatlaklı zeminlerde silikat esaslı ve reçine esaslı harçlar uygulanarak kullanılarak uygulanan enjeksiyon biçimidir. 29 Zemin güçlendirme işlemlerinin, gerekli ölçümler ve modeller yapıldıktan sonra, hassas işçilikle yapılması gerekir. Güçlendirmede kullanılacak sistem, zeminin bozulmasında etki eden faktörler, zeminin yapısı ve üzerindeki yapının durumu göz önünde bulundurularak seçilmelidir. 4.1.2 Temel sorunları ve güçlendirme Tarihi yapılarda temellerin deformasyona uğramasına neden olan en önemli etkenlerden biri zemin oturmasıdır. Çoğunlukla yüzeysel sürekli temellerden oluşan geleneksel yapı temelleri, zemindeki dengesiz oturmalar sonucu bozulurlar. Zemin oturmasında etkili olan aşırı yükleme, temellerin yapıldığı malzemenin çürümesi, zemin ve zemin altı su seviyesi şartlarının değişmesi (sıvılaşma vb.) ve yapının oturduğu zemini etkileyecek her tür kazı faaliyeti temellerin zarar görmesine neden olabilecek diğer etkenler arasındadır. Ayrıca, zaman içerisinde doğal yer kabuğu hareketleri ve sıvılaşma sonucunda değişen zemin şartları, tarihi yapıların temellerinin etkinliklerini kaybederek yetersiz hale gelmesine neden olabilmektedir. Şekil 4.3: Aşırı yükleme ve zeminde sıvışalma sonucu temel hasarı (KKE A). Temellerinde sorunlar bulunan bir yapıda, hangi müdahale yönteminin uygulanacağına karar vermeden önce, yapıdaki temelin türü ve yapının üzerine kurulu olduğu zeminin özellikleri hakkında bilgi edinilmelidir. Temel sorunları genel olarak temellerin genişletilmesi, derinleştirilmesi veya modern sistemlerle desteklenerek güçlendirilmesi ilkeleriyle çözülür. Ek sömellerle temel yüzeyinin arttırılması, burgulu kazıklar ve mikro kazıklar ile temellerin daha derin 1- İlave katlar 2- 45o lik çatlaklar 3- Gevşek zemin 30 bir katmana indirilmesi ve jet-grout sistemi temel güçlendirilmesinde kullanılan başlıca yöntemlerdir. Sürekli yüzeysel bir kagir temelde, kagir sömellere veya ampatmanlara ek olarak betonarme sömeller yapılabilmektedir. Bahsedilen ek sömellerle temellerin zemine bastığı yüzey genişletilebilmekte ve temel derinleştirilebilmektedir. Şekil 4.4: Betonarme sömel yapımının birinci evresi (KKE A). Şekil 4.5: Betonarme sömel yapımının ikinci evresi (KKE A). Mevcut temele eklenen yeni kütle, çelik gergiler, ankraj bulonları ve benzeri bağlantılarla eski temele bağlanarak, yanal ayrışmanın gerçekleşmeyeceği yeni bir temel sistemi oluşturulur (El-Barbary, 2007). Temelin yüzey alanının arttırılmasıyla, yapıdan gelen yüklerin zemine aktarımı desteklenir. 1-Mevcut zemin 2-Betonarme Sömel 3- Çelik Donatı 4- Sağlam Zemin 1-Kaldırım döşemesi 2-Yüzey suyunun boşaltılması 3- Kireç harçlı şap 4- Filtreleme sağlayan çakıllar 5- Geotekstil örtü 6- Betonarme Sömel 7- Yapıyı çevreleyen drenaj borusu 31 Şekil 4.6: Ek sömel yapımı ve duvar destekleme (askıya alma) yöntemleri (Rehabimed, 2007). Şekil 4.7: Bir katedral yapısında ek betonarme sömel yapımı ile temel güçlendirme uygulaması (KKE A). 32 Kazı derinliğinin fazla olması veya yer altı suyunun oluşturduğu zorluklar nedeniyle, ek sömel uygulamasıyla temel genişletme yöntemi her zaman uygulanamayabilir. Belirtilen nedenlerle uygulama ekonomik olmaktan çıkabilir ya da yapı yükleri çok büyük olduğundan ilave bir beton kütlesi kabul edilemeyecek oturmalara neden olabilir (Mahrebel, 2006). Kazıklarla yapılan güçlendirme tekniğinde, burgulu kazıklar veya mikro kazıklar kullanılabilir. Burgulu (itme) kazıklar, kısa parçalar halinde zemine itilerek sokulurlar. Zeminde boşluk oranını azaltan bu sistemde, itme kazıklar zemine sokulduktan sonra uçları başlıklarla mevcut yapıya bağlanır. İtme kazık üretimi sırasında her bir kazığın taşıma kapasitesinin belirlenebilmesi, bu yöntemi diğer yöntemlere göre daha güvenilir kılmaktadır (Mahrebel, 2006). İtme kazık yer altı su seviyesinin yüksek olduğu, ana kayanın çok derinlerde olduğu zemin şartlarında da uygulanabilmektedir (Namlı, 2001). Şekil 4.8: Kazık uçlarının başlıklarla mevcut yapıya bağlanması (Rehabimed, 2007). 33 Şekil 4.9: Mikro kazık güçlendirme (Rehabimed, 2007). Şekil 4.10: Mikro kazık uygulaması, St Pierre Kilisesi, Genova (KKE A). 34 Temel güçlendirmesinde mikro kazık kullanımı ile de temele gelen yüklerin daha derine iletilmesi sağlanır. İnce çaplarına rağmen güçlü elemanlar olan mikro kazıklar, çeşitli yöntemlerle temele itilip, istenilen sağlam zemin seviyesine kadar indirilebilirler. Son olarak, zemin güçlendirme tekniği olarak kullanılan jet grout sistemi temel güçlendirme amaçlı da kullanılabilmektedir. Jet grout sistemiyle oluşturulan zemin- çimento kolonu temel düzlemini daha alt zemin seviyesine bağlamak için kullanılabilir. 4.2 Duvarlar Geleneksel yapı sistemlerindeki düşey taşıyıcılardan duvarlar zeminden gelen etkiler başta olmak üzere çeşitli etkilerle yapısal işlevlerini kaybederler. Taşıyıcılığı kaybolmuş veya zedelenmiş olan bir duvara müdahale edilmeden önce, o duvarın yapı sistemindeki davranışı ve o duvarı oluşturan malzemelerin özellikleri tanınmalıdır. Yapısal güçlendirme söz konusu olduğunda önerilen müdahalenin hangi amaca hizmet edeceği açık bir şekilde ortaya konmalıdır (Gomez, 2007). Duvarlar, sütunlar ve taşıyıcı ayaklarda ortaya çıkan yapısal sorunlar ve bu sorunlara yönelik müdahale yöntemleri, Gomez (2007)’in sistematiği ile etkin bir biçimde açıklanmaktadır. Bu sistematik temel alınarak, bir yapı sistemine veya elemanına yönelik mekanik ve strüktürel yaklaşım şöyle özetlenebilmektedir: • Taşıma Kapasitesine Ulaştırmaya Yönelik Onarım • Taşıma Kapasitesini Arttırmaya Yönelik Güçlendirme • Yeni elemanla destekleme • Yeniden Yapım Bu yaklaşıma göre, duvarda yapılabilecek strüktürel müdahaleler bozulmaya ve strüktürel ihtiyaca bağlı olarak gruplandırılmaktadır. Birinci gruptaki müdahaleler, çeşitli bozulma nedenlerine bağlı olarak, bütünlüğü, iç yapısı bozulan, düşeyden ayrılan veya üzerinde çatlaklar oluşan taşıyıcı elemanları bozulma öncesindeki taşıma kapasitelerine ulaştırmaktadır. Taşıma kapasitesine ulaştırmaya yönelik onarımda, bozulmaya neden olan etken ortadan kaldırılmış olmalıdır (Beckmann, 1995). Örnek olarak, deprem etkisi altında çatlaklara maruz kalmış veya kısmen yıkılmış bir duvar, bu grup müdahaleler ile ilk haline getirilebilmektedir. 35 Kagir malzemelerden oluşan düşey taşıyıcı elemanlarda, çatlak onarımı ve derz onarımı taşıma kapasitesine ulaştırmaya yönelik başlıca müdahale türleridir.Bu onarım türlerinin her biri için farklı teknikler uygulanabilmektedir. Derz onarımı yüzey derzleri ve derz yatakları onarımı şeklinde ele alınabilirken; çatlak onarımında, kagir dikiş, kenetleme, donatıyla destekleme ve enjeksiyon temel teknikler olarak ortaya konmaktadır. Bu onarımlar öncesinde özellikle kagir yüzeylerde ağaç ve diğer bitkilerden arındırma işlemi gerekebilmektedir. Taşıma kapasitesine ulaştırmaya yönelik onarım görmüş veya böyle bir onarıma ihtiyaç duymayan duvarda taşıma kapasitesini arttırmaya yönelik güçlendirme yapılabilmektedir. Yapısal sistem içerisindeki bir elemanın karşılaması gereken yükler, çeşitli koşullara bağlı olarak (deprem, ek bölümler, yeni bir işlev, vb.) değişmek veya desteklenmek durumunda olan yapı sistemiyle birlikte değişecektir. Böyle bir durumda taşıyıcı elemanın güçlendirilmesi veya desteklenmesini içeren müdahaleler ikinci grupta incelenmektedir. Taşıma kapasitesini arttırmaya yönelik güçlendirme durumunda yapı sistemini zorlayan etken aktif olabilir. Deprem etkisi altında çatlaklara maruz kalan duvar örneğinde, deprem anında duvara etkiyen kuvvetler artık pasiftir ve duvar birinci grup müdahaleler ile özgün haline getirilebilir. Ancak, deprem ihtimali aktif olarak devam ettiği için bu ihtimale yönelik sistemi güçlendirmek adına ikinci grup müdahalelere gerek duyulacaktır. Bu ikinci grup müdahaleler, genellikle geleneksel yapım sistemlerindeki yetersiz çekme dayanımını karşılamak ve elemanlar arasındaki bağlantıları güçlendirmek üzere tasarlanmaktadır. Taşıma kapasitesini arttırmaya yönelik güçlendirme yöntemleri, çemberleme, metal veya ahşap gergilerle sağlamlaştırma, karbon fiber çubuklarla ve karbon elyaf kumaşla güçlendirme şeklinde özetlenebilmektedir. Yeni elemanla destekleme, özgün malzemenin sürekliliğini esas alan ilk iki müdahale yaklaşımından, bu anlamda farklılaşır. Üçüncü müdahale yaklaşımı, güçlendirilecek özgün yapı elemanının yeni bir eleman ile kaplanmasını/ giydirilmesini veya elemanın farklı bir malzeme ile tamamen veya kısmen değiştirilmesini kapsar. Kâgir duvarlarda ek hatıllar, betonarme mantolama işlemi, ahşap duvar konstrüksiyonlarında ise çelik ve benzeri elemanlarla yapılan takviyeler bu müdahale türüne örnek olarak sayılabilir. Korumanın esas prensiplerinden olan, özgün malzemenin yerinde korunması ilkesine aykırı düşebilecek olan bu müdahale 36 yaklaşımı, yapı elemanının sürdürülebilmesi için başka bir alternatifin olmadığı durumlarda kullanılmalıdır. Son olarak, yeniden yapım, yapısal bütünlüğü sağlamak, estetik ve işlevsel ihtiyacı karşılamak için uygulanan bir müdahale şeklidir. Zemin hareketleri, aşırı yükleme, yangın, deprem ve benzeri etkenlerle bir duvar tamamen veya kısmen yıkılmış olabilir. Yapılmış olduğu malzemenin özelliğine bağlı olarak, bir duvarı onarmak veya güçlendirmek yeniden yapımı gerektirebilir. Taş, tuğla ve ahşap sistemlerde yeniden yapım bir onarım yaklaşımı iken, kerpiç sistemlerde güçlendirme, çoğu zaman yeniden yapım ile sağlanır. Yeniden yapım, restorasyon kararına göre, özgün malzemeyle, özgüne benzer malzemeyle veya özgünden farklı malzemeyle gerçekleştirilebilir. 4.2.1 Ağaç ve bitkilerden arındırma Şekil 4.11: (a) Yüzeysel bitkilerden arındırma, (b)Ağaçlardan arındırma (Url-7). Kagir duvar üzerinde bulunan ağaç ve bitki oluşumu, köklerden salgılanan asit bileşenleri, kök veya gövdelerin oluşturduğu itme basıncı gibi nedenlerden dolayı duvar yapısını kimyasal ve mekanik olarak bozan bir etkendir. Duvar, onarım veya yapısal güçlendirmeden önce, mevcut ağaç ve bitki oluşumlarından arındırılmalıdır. Duvar yüzeyinde bulunan çeşitli ot, sarmaşık ve benzeri bitkilere özel bir ilaçla yıkanır, soldurulup yüzeyden temizlenir. Bitkinin temizlenmesinden sonra bitki gövde ve köklerinin derzlerde neden olduğu boşalmalar özgün harç malzemesiyle doldurularak yenilenir. Benzer şekilde ağaç oluşumundan arındırma işlemi için; mevcut ağaç, gövdenin köke mümkün olan en yakın yerinden kesilir. Kesilen kısımdaki öz bölgesine yerleştirilen özel bir kimyasal ile kök çürütülür ve yerleştiği duvar derinliğinden çıkartılır. Kökün çıkartılması işleminden sonra, yine duvar örgüsündeki boşluklar özgün harç birleşiminde bir dolgu harcıyla tamamlanır. (a) (b) 37 4.2.2 Derz onarımı Taş, tuğla ve kerpiç duvarlarda kullanılabilen bir onarım türüdür. Ağaç köklerinin neden olduğu deformasyonlar, çeşitli nedenlerle ortaya çıkan harç erozyonu ve bozulan duvar yapısının harç takviyesi ile sağlamlaştırılmasıdır (Gomez, 2007). Elemanı taşıyıcı kapasitesine ulaştırmaya yönelik bir onarımdır. Derz onarımı, – duvar yüzeylerinde bulunan- yüzey derzleri ve –duvar örüsü içerisinde kalan- yatak derzlerinin onarımını kapsar. Derz onarımı sırasında duvarı oluşturan örgü malzemesinin ve özgün harcın yeni dolgu malzemesi ile uyum göstermesi gereklidir (Beckmann, 1995). Kullanılacak yeni dolgu harcının fiziksel ve kimyasal yapı açısından özgün harç veya örgü malzemesi ile uyumsuz olması durumunda, yapı elemanının iç yapısında farklılıklar ortaya çıkacak ve özgün malzemelerin kimyasal veya fiziksel açıdan bozulması gerçekleşecektir. Kirecin kagir malzemeye uyumlu fiziko-kimyasal yapısı açısından, kireçli harçlar kagir duvarlarda dolgu harcı olarak tercih edilen harçlardır(Beckmann, 1995). Derz onarım uygulamalarında, duvarı oluşturan malzemelerin ayrıntılı şekilde tanınması ve uygun harç yapısının buna göre tespit edilmesi esastır. Şekil 4.12: Yatak derzlerinin onarım aşamaları (Url-7). Yatak derzlerinin onarımında, duvar örgüsündeki boşluklar uygun bir harç ile doldurularak kapatılır. Harç, akışkanlığı sayesinde, yer çekiminin yardımıyla boşluklara doğru yayılır. Yatak derzlerinin yeniden doldurulması için öncelikle yüzey derzleri temizlenmelidir. Temizlenen kısımlar dolgu harcı ile tutunmayı 1.Derzlerin temizlenmesi 2.Derzlerin suyla nemlendirilmesi 3.Kireç harcıyla güçlendirmenin ilk aşaması 4.Kireç harcıyla güçlendirmenin ikinci aşaması 38 sağlamak amacıyla su ile nemlendirilir. Açılmış olan yüzey derzleri kullanılarak, uygun dolgu harcı ile yatak derzleri doldurularak onarım tamamlanır. Yüzey derzlerinin onarımında öncelikle derzler derz kalınlığına göre, fırça, mala, levye gibi gereçler yardımıyla temizlenir. Temizlenen derz ve taş yüzeyleri yeni harçla tutunmayı sağlamak amacıyla suyla ıslatılır. Islatılan yüzeyler sıpatula yardımıyla harç ile doldurulur. (a) Kalınlıklarına göre farklı gereçler yardımıyla temizlenen derzler (b) Nemlendirme ve dolgu işlemleri Şekil 4.13: (a,b)Yüzey derzlerinin onarımı (Url-7). 4.2.3 Çatlak onarımı Kagir duvarlarda darbe veya strüktürel etki altında oluşan çatlakların onarılmasında kullanılan temel yöntemler, dikiş, kenet ve enjeksiyondur. Kagir dikiş harçlı veya harçsız (kuru) duvar örgülerinde, enjeksiyon harçlı duvar örgülerinde, kenetleme ise harçsız (kuru) duvar örgülerinde sıklıkla kullanılan onarım türleridir. Yapısal elemanları taşıyıcılık kapasitesine ulaştırmaya yönelik bu yöntemler onarım ihtiyacına göre bir arada kullanılabilirler. Bu yöntemlerin tümünde kullanılan malzeme seçimi büyük önem taşımaktadır. Uygulamalarda, yapı elemanının özgün malzemesi ile fiziko-kimyasal açıdan uyuşabilecek, bir bütün olarak çalışabilecek malzemelerin seçilmesi gereklidir. Özgün duvar yapısına uyumlu şekilde birleşen onarım malzemeleri, homojen eleman kesitinin yenilenmesini sağlayarak, gelen yüklerin eşit dağılımına ve iletimine olanak verecektir (Gomez, 2007). Böylelikle elemanda amaçlanan yapısal bütünlük elde edilmiş olacaktır. 39 4.2.3.1 Dikiş Kagir dikiş yönteminde strüktürel çatlağın bulunduğu kısım belli oranda yakın çevresiyle birlikte çürütülerek çıkartılır. Geriye kalan sağlam duvar kısmı temizlenerek suyla nemlendirilir. Duvarın özgün malzemesiyle veya uyumlu bir başka malzeme ile oluşan boşluk yeniden örülür. Örgü sırasında metal kenetlerle yeni örgü ile eski örgü arasında bağlantılar yapılabilmektedir. Dikiş yöntemi, taş, tuğla ve kerpiç duvarlarda bölgesel olarak uygulanabilecek bir onarım türüdür. Şekil 4.14: Kagir dikiş uygulaması, Divanhane Binası (OC A). Şekil 4.15: Kagir dikiş uygulaması, Divanhane Binası (OC A). 40 4.2.3.2 Kenetleme Kagir yüzeyde bir çatlağın iki yanında bulunan yüzeylerin (çatlak dudaklarının) kenetleme elemanları ile birleştirilerek birbirlerine ve yeni malzemeye bağlanması işlemidir. Çatlak dudakları üzerinde açılan boşluklara yerleştirilen kenetler kurşun veya özel yapıştırıcılar ile sabitlenir. Kenedin üzeri, bulunduğu yüzeye göre taş,tuğla,kerpiç malzeme, dolgu harcı veya sıva ile örtülebilir. Bir taş duvarda, onarımın gerektirdiği duruma göre kenetler örgünün içindeki taşlar üzerine veya yüzeydeki taşlar üzerine uygulanabilirler. Örneğin, kerpiç duvarlarda kenetleme işlemi için örgü içerisinde, ahşap veya metal çubuklar kullanılabilmektedir.Kenet kullanımı ve kullanılacaksa kenedin türü, duvar bileşenlerine göre farklılık gösterir. Kenetler, çatlak boyunca, gerekli doğrultularda uygulanır.Çatlak onarımının yanı sıra duvarlarda köşe birleşimlerinin güçlendirilmesi amacıyla da kenetleme kullanılabilmektedir. Şekil 4.16 : Kagir duvarda kenetleme ile çatlak onarımı (Rehabimed, 2007). Şekil 4.17 : Kerpiç yapıda kenetleme ile çatlak onarımı (TerraIncognita, 2008). 41 4.2.3.3 Enjeksiyon Harçlı kagir duvarlarda kılcal ve orta genişlikte çatlakların, duvarın içerisine dolgu harcının enjekte edilmesiyle doldurulması işlemidir. Enjeksiyona başlamadan önce, mevcut sıva sökülerek çatlağın tam olarak ortaya çıkması sağlanmalıdır. Dolgu yapılacak yüzeyde belli aralıklarla delikler açılarak (50-100 cm arasında) bu deliklere plastik borular yerleştirilir. Çatlağın üzeri, sızdırma yapmayacak hidrolik kireç esaslı malzeme ile kaplanmalıdır. En az24 saat sonra enjeksiyon pompası kullanarak uygun malzeme çatlak içine enjekte edilmelidir (Keskin ve Özen). Bir plastik borudan içeri enjekte edilen harç diğer bir plastik borudan dışarı gelmeye başlayana kadar enjeksiyona devam edilir. Bir noktadaki delikten enjekte edilmeye başlanan dolgu harcının diğer bir plastik borudan dışarı gelmesi, iki nokta arasındaki yüzeyin doldurulmuş olduğu anlamına gelir. Böylelikle enjeksiyon işlemine devam edilerek tüm yüzey doldurulur. Şekil 4.18: Enjeksiyon uygulaması (Çılı ve diğ.). Şekil 4.19: Enjeksiyon uygulaması (a,b,c), Divanhane Binası (OC A). Taş ve tuğla duvarlarda bahsedilen şekilde uygulanan enjeksiyon yöntemi, kerpiç duvarda, kerpiç malzemenin özelliğinden dolayı farklılık gösterir. Kerpiç bloklar harç ile taş ve tuğlaya göre daha homojen bir birleşim oluştururlar. Bu nedenle taş veya tuğla duvarda oluşan boşluklu, kanalımsı derz yapısı kerpiç duvarda görülmez. Sonuç olarak, kerpiç duvarlarda kılcal çatlakların ve noktasal boşlukların (a) (b) (c) 42 doldurulması amacıyla kullanılan bu yöntem daha basit bir şekilde, yalnızca çatlakların ve boşlukların mala yardımıyla, alçı ile doldurulması şeklinde gerçekleşir. Enjeksiyon sistemi ahşap konstrüksiyon duvarların güçlendirmesinde de kullanılabilmektedir. Ahşabın boşluklu yapısından kaynaklanan bozulma nedenlerinin önüne geçmek veya bozulmadan dolayı zayıflamış duvar bileşenlerini güçlendirmek amacıyla enjeksiyon yöntemi kullanılır. Zayıflayan elemanın içerisine epoksi ve benzeri maddelerin enjekte edilmesiyle daha dolu ve güçlü eleman kesitleri elde edilir(Larsen, 1994). 4.2.4 Gergilerle güçlendirme Gergilerle güçlendirme yöntemi öncelikle, taş ve tuğla yığma duvarlarda düşük çekme dayanımını arttırmak ve eğilmeye uğramış duvarları, bozulan duvar birleşimlerini yapı sistemine bağlamak amacıyla kullanılır. Zeminde farklı oturmalar, fazla veya orantısız yükleme gibi etkenlerle düşeyden ayrılan,bel veren duvarlar gergiler yardımıyla hizaya getirilipyapı gövdesine yeniden bağlanabilirler.Benzer şekilde, duvar köşe ve T-birleşimleri gergiler ile sağlamlaştırılabilmektedir. Şekil 4.20: Ahşap hatılların çalışması sonucu duvarda gerçekleşen bükülme ve metal gergi müdahelesi. (a)Tuğla duvar içine yerleştirilmiş ahşaplar, alt döşeme duvara bağlanmıyor, (b)Ahşap hatılların büzüşmesiyle duvarın iç yüzeyi zayıflar ve duvardaki bükülme ilerler, (c) Gergi çubukları ve metal levha duvarın daha fazla bükülmesine engel olur. (Beckmann, 2006). 43 Gergi elemanı ile geçilecek açıklığa, duvarın ve ait olduğu yapı sisteminin özelliklerine bağlı olarak gergi malzemeleri farklılık gösterebilir. Çekmeye çalışan ahşap ve metal, gergi elemanı olarak sık kullanılan malzemelerdir. Metal gergiler, ahşaba göre yüksek dayanım, ince kesit, büyük açıklık geçebilme gibi avantajlar nedeniyle daha çok tercih edilmektedir. Ahşap ve metal gergiler taş ve tuğla malzemelerle kullanılabilirken kerpiç yapılarda ahşap gergiler tercih edilir. Şekil 4.21: Bolonya, Asinelli Kulesi, gergi uygulamalarının iç mekandan görünüşü. Şekil 4.22: Bolonya, Eğri Kule, gergi uygulamalarının dış cepheden görünüşü. 44 Şekil 4.23: I. Mahmut Kütüphanesinde gergi uygulamalarının dış cephede görünüşü. Gergilerle yapılan uygulamalarda gergi birleşimleri doğru çözülmelidir. Gergi bağlantıları gerekli yük aktarımını gerçekleştirecek şekilde uygulanmalıdır. Gergi uçlarındaki düğüm noktaları estetik nedenlerle görünür şekilde yapılabilir veya duvar bedeni içerisinde gizli şekilde bırakılabilir. 4.2.5 FRP çubuklarla güçlendirme Malzeme ve yapım özelliklerinden dolayı çekmeye karşı düşük dayanım gösteren kagir duvarlar FRP(Fiber Takviyeli Polimer) çubuklar yardımıyla güçlendirilebilmektedir. Fiber takviyeli polimerler, düşük yoğunluklu, uyumlu mekanik özelliktedir, paslanmaya ve kimyasal maddelere karşı dayanıklıdır(Aydın ve diğ, 2007). Duvar dayanımı ve taşıma kapasitesi, duvar bedeninin içerisine ve duvar köşe birleşimlerinin bulunduğu bölgelere FRP çubukların yerleştirilmesiyle arttırılabilir. Bir başka FRP uygulama yöntemi duvar yüzeyine yapılan uygulamadır. FRP çubuklar benzer temel prensipte, farklı yaklaşımlarla uygulanabilmektedir. Yaklaşımlardan birinde duvar derzlerindeki geleneksel harçlar yaklaşık 7-10 cm boşaltılarak, boşalan alana fiber çubuklar yerleştirilmektedir. Boş kalan derzler yapıda kullanılan özgün harçla uyumlu harçla yeniden doldurularak uygulama tamamlanmaktadır (Bayraktar, 2006). Diğer bir yaklaşımda ise, duvar derzlerinde 2- 3 cm derinlikte boşluklar açılarak bu boşluklara özel reçine ya da kireç esaslı harçlar 45 kullanılarak FRP çubuklar yerleştirilmektedir (Tarihi Yapı Güçlendirme Rehberi, 2007). Şekil 4.24: FRP çubuklarının uygulama detayının şematik çizimi (a) ve (b) FRP çubuk ve şeritlerden örnekler (Bayraktar 2006). Şekil 4.25: Abide Hatun Cami’nin FRP çubuklarla güçlendirme uygulaması. (a) Güçlendirmeden önce, (b) Güçlendirme aşaması, (c) Güçlendirmeden sonra (Bayraktar, 2006). 4.2.6 CFRP kumaşla (bantla) güçlendirme CFRP (Karbon Fiber Takviyeli Polimer) kumaş, çubuklara benzer şekilde, kagir yapıların sünekliğini arttırıp, onları çekmeye karşı dayanıklı hale getirmek amacıyla kullanılmaktadır. Karbon lifleri, dünyada bilinen en sağlam malzemelerden biri olması kapsamında; gerilmeye karşı çelikten ondört kat daha mukavim ve çeliğin beşte biri ağırlığa sahiptir (Sayın ve diğ., 2011). Kagir duvar uygulamalarında, duvar yüzeyine uygun doğrultuda yapıştırılarak çekme dayanımı sağlamaktadır. Böylelikle, yapı elemanının taşıyıcı kapasitesi arttırılmaktadır. (b) (a) (c) (a) (b) 46 CFRP kumaş uygulamasında, yüzey temizlenir, mevcut çatlaklar onarılır ve yüzey bozuklukları yüksek mukavemetli harçlarla düzeltilir. Gerekli dayanıma ulaşan yüzeylerin üzerlerineepoksi sürülerek CFRP kumaş yapıştırılır. Yapıştırma işleminden sonra tekrar epoksi sürülerek tüm liflerin yapışması sağlanır. Bu kumaşlar yangına karşı korunmalıdır. Bu nedenle kumaşın yapıştırıldığı yüzeyin üzerine uygun kalınlıkta sıva yapılmalıdır (Keskin ve Özen). Şekil 4.26: (a,b) Devlet Arşivleri Binası’nda CFRP kumaş uygulaması (KKE A). Uzun ömürlü ve dayanıklı bir çözüm olan karbon takviyeli kumaş uygulamasının olumsuz yönleri de bulunmaktadır. Söz konusu uygulama duvara çekme gerilmesine karşı dayanım kazandırırken, duvarda çatlak oluşumunu önleyememektedir. Bunun yanı sıra, CFRP kumaş uygulamasında kullanılan özel reçine ve epoksi macunu gibi bağlayıcıların yapıda kullanılan özgün harç ve kagir malzeme ile uyumsuz olması durumunda, bu durum yapıdaki özgün malzemeye zarar verecektir (Sayın ve diğ., 2011). Bu nedenle bu uygulamalar gerçekleştirilmeden önce yapının davranışına yönelik etkin testler yürütülmeli ve ayrıntılı fayda/zarar analizleri yapılmalıdır. 4.2.7 Yeni elemanla destekleme Hasarlı durumdaki yapı elemanının yeni bir eleman ile kaplanması, kısmen veya tamamen değiştirilmesi gibi müdahaleler bu kapsamdadır. Yeni elemanla destekleme kapsamına giren müdahalelerde, özgün malzemeden farklı malzemelerle üretilen elemanların yapı elemanına veya yapı sistemine entegrasyonu söz konusudur. Mantolama, kaplama veya giydirme teknikleri ile kesit arttırma, özgün malzemeden (a) (b) 47 farklı malzemelerle duvar bünyesine yerleştirilen hatıl uygulamaları ve benzeri işlemler bu müdahale türüne örnek oluşturmaktadır. Mantolama, taşıyıcılık görevini yerine getiremeyecek derecede hasar görmüş, kesit olarak yetersiz durumda olan duvarlarda kısmen veya tüm yüzeyde uygulanabilen, taşıma kapasitesini arttırmaya yönelik bir güçlendirme türüdür. Mantolamanın yapılacağı duvarın her iki yüzeyine metal donatılardan oluşan hasırlar yerleştirilir. Duvarın belli yerlerinde delikler açılarak, bu deliklerden geçirilen yatay donatılar ile duvarın dış yüzeyindeki donatı hasırları birbirlerine bağlanır. Hasırların üzerine beton harcı püskürtülerek özgün duvar yüzeyi kaplanır (Gomez, 2007). Kesit arttırma yöntemi çatlak onarımı için de kullanılabilmektedir. Çatlak veya çatlakların bulunduğu bölgelerde kısmi uygulamalar ile çatlamış yüzeyin bir arada tutulması sağlanabilmektedir. İleri derecede çatlakların bulunduğu kısımlarda, özellikle duvar köşelerinde, lento bölgelerinde mantolama gerçekleştirilebilmektedir. Şekil 4.27: Mantolama ile kesit arttırma (Gomez, 2007). 48 Şekil 4.28: Mantolama ile kesit arttırma (Gomez, 2007). Şekil 4.29: (a,b,c) Mantolama ile kesit arttırma uygulaması (KKE A). Mantolama, yapı elemanı ve yapı sisteminin ileri derecede hasar görmüş olduğu durumlarda gerçekleştirilebilecek bir müdahale yöntemidir. Özgün malzeme ve konstrüksiyonun sağladığı dayanımın yeterli olmadığı koşullarda tercih edilebilmektdir. Korunması gerekli özgün duvar elemanının geri dönüştürülemeyecek şekilde tamamen kaplanması bu yöntemin olumsuz bir yönüdür. Günümüzde kabul gören koruma prensiplerine göre özgün malzeme olabildiğince yerinde korunmalıdır. Mantolama yönteminin bir diğer olumsuz yönü beton kullanımıdır. Betonun duvar yapısındaki özgün harç ve taş/tuğla gibi örgü malzemesi ile uyumsuzluğu zaman içerisinde özgün duvarda bozulmaya neden olabilecektir. Mantolama işlemi sırasında kullanılan betonun zaman içerisinde özgün malzeme üzerinde gerçekleştireceği etki etraflıca araştırılmalı ve olumsuz etkiyi en aza indirmek üzere önlem alınmalıdır. Bu olumsuz yönlerden dolayı, mantolama ile kesit arttırma yöntemi uygulanmadan önce, gerekli kar/zarar analizleri yapılmalıdır. (a) (c) (b) 49 Şekil 4.30: Şile Kalesi, kale duvarında üst kotta çelik hatıl projesi (a) ve (b) uygulaması (KKE A). Şekil 4.31: (a,b) Kasımpaşa, Tuz Ambarı, taş duvarda betonarme hatıl uygulaması. Bir elemana ek hatıl uygulamaları, yeni elemanla desteklemeye örnek oluşturabilmektedir. Kagir duvarlarda gerçekleştirilen, betonarme ve çelik hatıl uygulamalarında da özgün elemana eklenen yeni elemanlar aracılığıyla taşıma kapasitesi arttırılır. Hatıl uygulamaları genellikle, bir veya birkaç duvar elemanının tek başına veya bir arada güçlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilir. Belli bir kotta duvar yüzeylerinin bir arada çalışmasını sağlamak, duvarları yanal kuvvetlere karşı daha etkin hale getirmek veya yapıya getirilen en yüklere karşı duvar elemanlarının dayanımını arttırmak gibi nedenlerle özgün malzemeden farklı ve genelde dayanımı daha yüksek malzemelerle hatıllar oluşturulur. Özgün elemanlarla yenilerinin birleştirilmesi durumunda, ortaya çıkabilecek fiziko- kimyasal, yapısal ve estetik uyumsuzlukları en aza indirmeye yönelik cözümler uyglanmalıdır. Denenmemiş, etkinliği ve uzun vadede nasıl sonuçlar vereceği bilinmeyen uygulamalardan kaçınılmalıdır. (a) (b) (a) (b) 50 4.2.8 Yeniden yapım Kısmen yıkılmış, bozulmuş, zarar görmüş bir duvarın yeniden yapım yöntemiyle sağlamlaştırılması dikkatle alınması gereken bir restorasyon kararıdır. Özgün malzemenin bozulmadan dolayı yeni malzemeyle değiştirilmesi gereken durumlarda, yeni malzeme seçimi büyük önem taşır. Yeniden yapımın gerçekleşeceği kısmın, yapı malzemesinin eski kısmıyla çok iyi uyum göstererek, birlikte çalışıp, yük aktarımını gerçekleştirebilecek ölçüde kaynaşması gereklidir. Bu nedenle, özgün malzemenin fiziksel ve kimyasal özellikleriyle uyumlu, mümkünse özgün malzeme ile aynı, malzeme seçilmelidir. Öte yandan, elemanın geride kalan kısmı yeni yapılan kısımdan farklılaştırılarak, bu kısmın özgünlük değeri korunmalıdır. Bu noktada, hem eski kısımla uyumlu çalışmayı sağlayacak hem de eski malzemeden farklı algılanacak bir biçimde tamamlama arayışına gidilmelidir. Taş veya tuğla duvarlarda, yeni yapılan kısımlarda renk, boyut, yüzey farklılıkları tercih edilebilirken, kerpiç duvarlarda eski kısım ve yeni kısım ayrımının yapılması güçtür. Şekil 4.32: Kerpiç duvarda tuğla ve toprak blok ile yeniden yapım (Terra Incognita, 2008). 51 Kerpiç malzemenin düşük dayanımlı olmasından ötürü, bozulmuş bir duvar kısmı için uygulanabilecek en rasyonel çözüm genellikle yeniden yapımdır. Bozulan kısımların duvar bünyesinden uzaklaştırılmasından sonra, geride kalan yüzeylerin arası yeni malzeme örgüsü ile doldurulur. Örgünün yapılacağı duvar yüzeyleri, temizlenerek tozdan arındırılmalıdır. Uygulamanın yapılacağı sıradaki hava şartları dikkate alınmalı, kerpiç malzemenin hızlı kuruyarak çatlamasının engellenmesi için çok sıcak havalarda uygulama yapılmamalıdır (Terra Incognita, 2008). Yeniden yapım, ahşap konstrüksiyon duvarların güçlendirilmesinde en çok kullanılan müdahale yöntemlerinden biridir. Çeşitli etkenler altında bozunan ahşap duvar elemanları mekanik ve kimyasal olmak üzere iki şekilde güçlendirilebilirler. Kimyasal olarak polimer esaslı malzemelerle yapılan enjeksiyonlar şeklinde güçlendirme yapılabilirken, mekanik güçlendirmede kısmi veya tamamen yeniden yapım gerçekleştirilir. Bir ahşap duvarda, duvarı oluşturan dikme, kayıt ve kiriş elemanlarının yeniden yapımı; o elemanın tamamen yenisiyle değiştirilmesi veya kısmen yeni malzeme ile yamalanması olarak düşünülebilir. Ahşap bir duvarda, nem, yetersiz havalandırma ve ışıklandırma şartları altında mantar ve böcek oluşumları nedeniyle malzemeler bozulduğunda bozulan kısımlar çıkarılarak yeni malzeme ile değiştirilmelidir (Orbaşlı, 2008). Bozulmanın yeniden etkimesini engellemek için, bozulma nedeninin etki ettiği görülen kısmı içine alan daha geniş bir bölüm kesilerek elemandan uzaklaştırılmalıdır (Beckmann, 1995). Eleman mümkünse aynı malzeme ile tamamlanmalıdır. Malzemenin büyük bir kısmı bozulmuş ise eleman yeni ahşapla değiştirilmelidir. Şekil 4.33: Ahşap malzemede yeniden yapımda kullanılan bazı detaylar (Beckmann,1995). 52 Şekil 4.34: Ahşap elemanda basınca çalışan elemanlarda yeniden yapımda kullanılan bazı geçme detayları (Beckmann, 1995). Yeni malzeme ile birleştirme işlemi sırasında kullanılan detaylar, yük aktarımının sağlanabilmesi, eski ve yeni kısımların bu anlamda birlikte çalışabilmeleri için büyük önem taşır. Bir ahşap duvardaki düşey taşıyıcılar gibi, basınca çalışan elemanlarda basınç kuvvetinin yeni yapılan kısımlara aktarılabilmesi gereklidir. İki ahşap yüzeyi birbirine bastırıldığında, birbirine bastırılan iki adet saç fırçası gibi, bir taraftaki sert lifler diğer taraftaki yumuşak lifleri ezer (Beckmann, 1995). Dolayısıyla ahşap elemanların uç uca birleştirilmesi yerine basınç iletimini sağlayabilecek çeşitli geçme detayları üretilmiştir. Benzer şekilde, çekmeye çalışan yatay taşıyıcılar için de geçme detayları kullanılmaktadır. Eleman bağlantılarında ayrılmanın önlenmesi nedeniyle, yeniden yapım sırasında doğal veya yapay yapıştırıcılar, ek ahşap, metal plak elemanlar, kenet ve bulonlar kullanılmaktadır (Beckmann, 1995). Ahşap eleman birleşimlerinde lif süreksizliliğini ve oluşacak kayma yüzeylerini ortadan kaldırarak çekme direncini arttırmak üzere CTP (cam elyaf takviyeli plastik) çubuklar ile güçlendirme uygulanabilmektedir. Birleşim bölgelerinde metal elemanlarla yapılan tespit ve güçlendirmelerde, zamanla korozyona bağlı görüntü kirliliği ortaya çıkabilmektedir. Ahşap birleşimlerinde CTP nin kullanımı, özellikle 53 metal birleşim elemanları ile karşılaştırıldığında, hafiflik, korozyona uğramama ve esneklik açısından avantajlar ortaya koymaktadır(Akgül ve diğ., 2009). FRP malzemeler ile karşılaştırıldığında CTP, istenen dayanıma sahip olmakla beraber, ham maddesinin piyasada bol miktarda bulunmasından ötürü, daha düşük maliyete sahip olmasıyla öne çıkar(Sarıbıyık, 2007, Akgül ve diğ., 2009). Şekil 4.35: (a)Profil çekme metodu ile üretilmiş CTP profil örnekleri, (b) CTP çubukla güçlendirilmiş ahşap eleman birleşimi (Akgül ve diğ, 2009). Birleşim bölgelerinde oluşan gerilme yoğunluğunu azaltmak, birleşen elemanların gevşeme ve dağılmalarını engellemek üzere uygulanan çağdaş bir yöntem olan CTP çubukla güçlendirme, küçük kesitte yüksek dayanım imkanı vermektedir. Ahşap yüzeylerin birleştirilmesinde kullanılan epoksi yapıştırıcılar, CTP çubukların ahşap yüzeyine yapıştırılması işleminde de kullanılmaktadır. 4.3 Kemer, Tonoz ve Kubbe Kemer, tonoz ve kubbeler, yaygın şekilde kagir konstrüksiyonda üretilmiş olan örtü elemanlarıdır. Bu elemanlara yapılan müdahalelerde de, temizleme, sağlamlaştırma ve güçlendirme teknikleri uygulanır. İçerdikleri kagir örgü elemanlarının yanı sıra, sıva ve harç bileşenleri üzerinde gerçekleşen toz, kir ve bitki oluşumları, kagir duvarlardaki uygulamalara benzer şekilde giderilebilirler. Şekil 4.36: Tonozda bitki oluşumunun mekanik temizliği ve harç onarımı (Url-7). (b) (a) 54 Kagir örgülerden oluşan kemer, kubbe ve tonoz elemanlarında gerçekleştirilen derz ve çatlak onarımları da kagir duvardaki uygulama prensiplerine uygun şekilde yapılmaktadır. Örneğin, bir kubbede gerçekleştirilen derz onarımı, hasarlı derzlerin temizlenmesi, yüzeyin ıslatılıp, mevcut hasarlı derzlerin belli bir derinliğe kadar temizlenmesi ve tamir harcı ile yeniden doldurulması şeklinde gerçekleştirilir. Şekil 4.37: Derz onarımı (Url-7). Enjeksiyon, kenet ve dikiş gibi çatlak onarım teknikleri de, kagir duvardaki uygulamalara benzer şekilde gerçekleştirilir. Ancak, eğrisel formların düzgün tamamlanabilmesi açısından, kagir duvarlardan farklı olarak kemer, kubbe ve tonozlarda kalıp kullanımı gerekebilmektedir. Şekil 4.38: (a,b,c) Ahi Çelebi Camisinde dikiş uygulaması (KKE A). (b) (c) (a) 55 Şekil 4.39: (a,b) Ahi Çelebi Camisinde kenet uygulaması (KKE A). Kagir yığma sistemlerin temel açıklık geçme elemanları olan kemer, tonoz ve kubbeler zaman içerisinde, yorulma, ağırlık, zeminde oturma, deprem etkisi, malzeme bozulması gibi nedenlerle zarar görürler. Kemer, tonoz ve kubbelerde hasar genellikle üzengi seviyesindeki itme kuvvetinin karşılanamamasından kaynaklanır (Croci, 2000). Bu nedenle bu elemanların oturduğu üzengi noktaları ve yük aktarımının gerçekleştiği taşıyıcı elemanlar çeşitli yöntemlerle desteklenerek güçlendirme sağlanır. Şekil 4.40: Kemer ve tonozlarda görülebilen deformasyonlar (Url-5). Payandalarla destekleme, metal gergi, çelik donatılar ve FRP bantla güçlendirme yaygın müdahalelerdendir. Payandalar ve metal gergiler benzer şekilde taşıyıcı duvarların kemer, tonoz ve kubbelerden gelen yüklerden açılmasını engelleyerek, bu (a) (b) 56 açıklık geçme elemanlarının deformasyona uğramalarını önler veya mevcut deformasyonu düzeltirler. Çelik donatılarla güçlendirme ve FRP bant uygulamalarında güçlendirme araçları, bölgesel ve yüzeysel olarak doğrudan elemanların üzerine yerleştirilip, elemanların dayanımını arttırır. Kemer ve tonozlardan farklı olarak kubbelerde içten veya dıştan çemberleme uygulanabilmektedir. Şekil 4.41: (a) Tonozda deformasyon, (b) FRP bant uygulaması (KKE A). Şekil 4.42: Kubbede dıştan (a) ve içten (b) çemberleme uygulaması (Croci, 2000). (a) (b) 57 Şekil 4.43: Bir kemerde gergi ve FRP bant uygulamalarını gösteren maket (Restauro Fuarı, Ferrara, 2012). Kemer, tonoz ve kubbe elemanları yapıldıkları malzemelerde bozulma oluşmadığı veya eğriliklerinde azalma gerçekleşmediği sürece etkinliklerini yitirmezler(Croci, 2000). Malzeme yapısında gerçekleşen bozulmalar özel tekniklerle giderilebilirken, kenet, enjeksiyon, sıva yenileme yöntemleri ile oluşmuş çatlaklar giderilebilmekte ve elemanlar sağlamlaştırılabilmektedir. 58 Şekil 4.44: (a,b) Ahi Çelebi Cami, kubbede çemberleme uygulaması (KKE A). Özgün malzeme dokusunun bozulmadan dolayı kaybolduğu, yapı elemanının taşıyıcılık görevini yerine getirmede yetersiz kaldığı durumlarda mantolama/ kesit arttırma yöntemine başvurulabilir. Bir tonozun güçlendirilmiş betondan bir katmanla kaplanması, mantolama uygulamasına örnek olarak verilebilir (Croci, 2000). Ancak, modern güçlendirme araçlarından FRP bantlar çok ince kesitte olmakla beraber elemanlara büyük dayanım vererek birçok diğer mantolama seçeneğinin önüne geçmektedir. Şekil 4.45: Bir tonozda güçlendirilmiş beton katman ile mantolama (Croci, 2000). (a) (b) 59 Kemer, tonoz ve kubbe elemanlarında oluşan bozulma ve deformasyonlar iyileştirilemeyecek durumda ise bölgesel veya bütünsel yeniden yapım uygulanabilir. 4.3.1 Payandalarla destekleme Kemer, kubbe ve tonozların yük aktardığı elemanların yeterli rijitlikte olmaması durumunda, payandalarla destekleme gerçekleştirilebilir. Payandaların yardımıyla üstten gelen itki kuvvetini karşılayan duvar, taşıyıcı ayak, sütun gibi elemanların düşeyden ayrılmaları ve yükü onlara aktaran kemer, kubbe ve tonozların deformasyona uğramaları engellenmiş olur. Teknolojinin gelişmesi ile payandalarla destekleme uygulamalarının yaygınlığı azalmıştır. Çelik ve öngermeli elemanlar, fiber takviyeli polimerler gibi malzemelerin kullanılmaya başlanması, daha narin çözümlerin payanda uygulamalarının önüne geçmesine neden olmuştur. Şekil 4.46: Payandalarla destekleme (Gomez, 2007). Şekil 4.47: Ayasofya’da payandalarla destekleme (KKE A). 60 4.3.2 Gergilerle güçlendirme Kemer ve tonozlarda üzengi seviyesindeki açılmaları engellemek, deformasyona uğramış sistemi yeniden şekle sokmak ve yük aktaran duvarları birbirine bağlamak amacıyla metal gergiler kullanılır. Bu teknikte kullanılan araçlar, germe işlemini gerçekleştirecek çelik halat veya çubuklar ve bunları sabitlemek için kullanılan özel ankraj elemanlarıdır. Metal gergilerin iki ucunda yer alan ankraj elemanları, gergi ile yapı elemanı arasında boşluk kalmasını ve buna bağlı olarak gerginin dayanımının düşmesini engeller(Gomez, 2008). Gergi uygulamalarında, ankraj elemanlarından en az birinin, zaman içerisinde gergi çubuğunda veya halatında oluşacak uzamanın bertaraf edilebilmesi için gergideki gerilimin, belirli aralıklarla, ayarlanmasına imkan verecek detayda olmasına özen gösterilmelidir (Gomez, 2008). Ankraj başlıkları farklı detaylarda üretilebilmekte olup, yapı yüzeyinde görünür şekilde olabileceği gibi, yapı elemanının içerisinde gizli kalacak şekilde de yerleştirilebilir. Şekil 4.48: Gergilerle güçlendirme (Rehabimed, 2007). Şekil 4.49: (a,b) Fatih Cami avlu revaklarında gergilerle güçlendirme (OC A). (a) (b) 61 Şekil 4.50: (a,b) Mihrişah Sultan Cami avlu revaklarında gergilerle güçlendirme uygulaması (KKE A). 4.3.3 Çelik donatılarla güçlendirme Bu güçlendirme tekniğinde, kagir duvar, kemer ve tonoz gibi elemanlarda belli bölgelere yerleştirilen çelik donatılarla, elemanların içerisinde çelik çubuklardan oluşan ikincil bir taşıyıcı bölgenin oluşturulması amaçlanır. Çelik donatılarla güçlendirmede hedef, elemanın dayanımını bütünsel olarak arttırmak veya üstten gelen yükleri dağıtabilecek daha rijit bölgeler yaratmak şeklindedir(Gomez, 2008). Elemanlar içerisinde açılan boşluklara yerleştirilen çelik donatı çubukları farklı uzunluklarda olabilir, çeşitli doğrultularda uygulanabilirler. Çelik donatıların kagir tuğla malzeme ile kaynaşmasını sağlamak üzere çelik donatı uygulamalarında epoksi bazlı yapıştırıcılar kullanılır. Şekil 4.51: Çelik donatılarla güçlendirme (Gomez, 2007). (a) (b) 62 4.4 Taşıyıcı Ayaklar ve Sütunlar Taşıyıcı ayaklar ve sütunlar genellikle yapılmış oldukları malzemenin zaman içerisinde çeşitli etkenler altında bozulması, yapı sistemi içerisinde karşıladıkları yük altında elemanın yorulması, zeminde farklı oturmalar ve deprem etkisi gibi zorlayıcı nedenlerle deformasyona uğrarlar. Taşıyıcı ayak ve sütunların güçleri, malzemelerinin iyileştirilmesiyle ve bünyelerinde oluşan gerilim dağılımlarına müdahale edilerek –yanal açılmayı engellemek üzere, enine basınç yaratılarak- arttırılabilir(Croci, 2000). Şekil 4.52: (a,b) Askıya alınan bir sütunun onarımı (KKE A). Masif taş bloklardan oluşan sütunlarda, boşluksuz yapı, sıvasız yüzey ve bloklar arası tutunma yüzeyinin azlığı gibi nedenlerle güçlendirme müdahaleleri çemberleme ile sınırlıdır. Tuğla, taş veya karma örgüden oluşan taşıyıcı ayaklarda ise çemberleme müdahalesinin yanı sıra, enjeksiyon, (sıvalı yüzeyin söz konusu olduğu durumlarda) FRP çubuk ve bant müdahaleleri de uygulanabilmektedir. Restorasyon sırasında bu elemanların birbirlerine ve yapı sistemindeki diğer elemanlara olan bağlantıları gergilerle kurulabilmekte veya güçlendirilebilmektedir (a) (b) 63 4.4.1 Çemberleme Sütun veya taşıyıcı ayaklarda, yanal açılmayı ve düşeyden ayrılmayı engellemek üzere metal çemberlerle elemanın sağlamlaştırılması işlemidir. Yatay eksende çapraz basınç yaratılarak, elemanlarda oluşan basınç gerilimi karşılanır. Çemberleme işleminde özellikle elemanın düşeyden ayrılmasını engellemek üzere metal veya polimer esaslı gergi çubukları kullanılabilmektedir. Şekil 4.53: İstanbul, Çemberlitaş, çemberleme örneği (KKE A). 64 Şekil 4.54: (a)Çemberleme yöntemiyle sütun güçlendirmesi, Roma. (b) Çemberleme yöntemiyle taşıyıcı ayak güçlendirme (Croci 2000). 4.5 Döşemeler Tarihi yapılarda döşemeler, taşıyıcı duvarları birbirine bağlayarak, yük aktarımı yapan açıklık geçme elemanlarıdır. Mekan içerisindeki sabit ve hareketli yükleri karşılayan döşemeler deprem anında yatay yükleri karşılayan diyaframlar olarak da çalışırlar. Kagir yapılarda kagir (volta) veya ahşap döşemelerle tamamlanırken, ahşap yapılar genellikle ahşap döşemelerle kurulur. Döşemelerin bozulma nedenleri diğer yapı elemanlarına benzer şekilde iklimsel, biyolojik etkenler, doğal afetler ve insanlardan kaynaklanan nedenlerde gerçekleşmektedir. 4.5.1 Kagir döşemeler Tarihi yapılarda sıkça görülen kagir döşeme, volta döşeme olarak adlandırılan, putreller arası basık tonozlardan oluşan döşeme tipidir. Bu döşeme şeklinde, putreller ve aradaki tonozların üzeri doldurularak döşeme kaplamasının uygulanacağı yüzey elde edilmektedir. Genellikle çelik putreller arası tuğla dolgudan oluşan bu konstrüksiyonun, çelik putreller yerine ahşap kirişlerden oluşan örneklerine de (a) (b) 65 nadiren rastlanmaktadır. Bir volta döşemede bozulma, putrellerde gerçekleşen malzeme bozulması –metalin paslanması-, tonozun malzemesinin bozulması, kayması gibi nedenlerle tonozun dağılması şeklinde görülür. Bunların yanı sıra, çeşitli yüklerden dolayı, kırılma, çatlama ve çökmenin gerçekleşmesiyle döşemenin bütünlüğü bozulabilir. Şekil 4.55: Ahşap döşeme ve volta döşemede bozulma (Croci, 2000). Kagir döşemede bozulan malzemelerin temizlenmesi, yerinde onarılması veya değiştirilmesi ile döşeme elemanını özgün taşıyıcılığına getirmeye yönelik müdahalelerde bulunulabilir. Paslanmış metal putreller temizlenerek özel kimyasallarla korozyona karşı korunur ve volta dolgusunu oluşturan tuğlalar yenilenerek yapı elemanı sağlamlaştırılmış olur. Sağlamlaştırmanın yeterli olmadığı durumlarda, elemanın taşıyıcı kapasitesini arttırmaya yönelik güçlendirme gerçekleştirilir. Öngermeli çubuklar, çelik çubuklar gibi metal gergiler, FRP çubuklar, FRP bantlar gibi güçlendirme elemanlarının uygulanmasıyla döşeme elemanının gücü ve etkinliği arttırılır. Döşemenin üzerine ek bir betonarme katman uygulanarak döşeme kesitinin arttırılması da uygulanan bir diğer güçlendirme yöntemidir. 4.5.2 Ahşap döşemeler Ahşap döşemeler, ahşap kiriş taşıyıcılardan ve taşıyıcıların üzerine uygulanan, genellikle ahşap kaplamalardan oluşurlar. Yetersiz havalandırma, nem miktarındaki dengesizlik, aşınma, aşırı yükleme gibi nedenler döşeme elemanlarında bozulmaya neden olur. Kagir yapılardaki ahşap döşemelerde ahşap elemanların kagir duvarlarla birleşim noktalarında nemden ve yetersiz havalandırmadan dolayı çürüme, bozulma 66 gerçekleşebilir. Ahşap kirişlerde, yetersiz havalandırmadan dolayı çatlaklar; aşırı yükleme nedeniyle deformasyonlar oluşabilir. Ahşap döşemelerde de çeşitli tekniklerle özgün taşıyıcı kapasiteye ulaştırmaya yönelik sağlamlaştırma, taşıyıcı kapasiteyi arttırmaya yönelik güçlendirme ve yeniden yapım müdahaleleri uygulanır. Şekil 4.56: Ahşap döşemede bozulma (Croci, 2000). Ahşap konstrüksiyon döşemelerde, elemanlarda gerçekleştirilecek sağlamlaştırma, çürümüş kısımların uzaklaştırılarak yerinin yeni ahşap malzemeyle doldurulması şeklindedir. Taşıma kapasitesini arttırmaya yönelik yapılacak güçlendirme müdahalelerinde, bağlantıların iyileştirilmesi amacıyla metal kenet, metal plaka, bulonların epoksi reçineli yapıştırıcılarla birlikte kullanımı; döşemenin yanal güçlere karşı dayanımını arttırmak amacıyla, metal gergiler, FRP bantlar ve benzeri malzemelerin kullanımı ve çeşitli kesit arttırma işlemleri gerçekleştirilmektedir. Yeni malzeme ile bozulan bölgelerin değiştirilmesi işleminde eski elemanla aynı türde ahşabın kullanımına özen gösterilmelidir. Aynı tür ahşap bulunamıyorsa, benzer özellikler gösteren bir tür tercih edilebilir. Uygulama sırasında ahşap liflerinin birleşme doğrultularına dikkat edilmeli ve uygun birleşim detayları seçilmelidir. Ahşap kirişlerin kagir duvarlara oturduğu noktalarda, ahşabın duvardan nem çekmesi ve duvar içerisinde yeterli havalandırmadan yoksun kalması nedeniyle çürüme gerçekleşir. Bu noktalarda oluşan çürümüş kısım çevresiyle birlikte kesilerek elemandan uzaklaştırılır. Bu çürümüş noktadaki bozulmanın yüzeyden görünmese de belli bir miktar sağlam kısma doğru işlemiş olduğu düşünülerek, çürüyen kısımdan daha büyük bir yüzey elemandan uzaklaştırılmalıdır. Daha sonra yerine uygun ölçülerde hazırlanmış yeni bir ahşap parçası yerleştirilerek eleman profili tamamlanır. Bu işlem sırasında, ek noktalarını desteklemek amacıyla epoksi 67 yapıştırıcılar kullanılabilmektedir. Sağlamlaştırmanın ötesinde, gerek görüldüğünde elemanı ve birleşim noktasını daha da güçlendirmek için metal kenetler, metal levhalar ve bulonlar kullanılabilmektedir. Şekil 4.57: Ahşap döşeme kirişinde güçlendirme (Croci, 2000). Şekil 4.58: Ahşap döşeme kirişinde bozulmuş kısımların yeni malzeme ile tamamlanması ve güçlendirilmesi (Gomez, 2007). Ahşap döşemelerde döşeme elemanlarının ve eleman bağlantılarının güçlendirilmesinde metal kenetler kullanılabilmektedir. Döşemeyi güçlendirerek, yanal etkilere karşı daha iyi çalışmasını, bu etkiler altında bütünlüğünü korumasını ve taşıyıcı duvarları birbirine bağlama görevini daha etkin bir şekilde yerine getirmesini sağlamak amacıyla çeşitli metal gergi elemanları, güçlendirilmiş fiber polimer malzemeler kullanılmaktadır. Bunlara örnek olarak, öngermeli metal çubuklar, çelik gergiler, çelik kablolar, FRP bantlar ve kablolar gibi malzemeler verilebilir. (a) (b) 68 Şekil 4.59: Ahşap döşeme elaman ve bağlantılarında metal kenet kullanımı (Gomez, 2007). Şekil 4.60:(a,b,c) Ahşap döşemede metal gergi kullanımı (Gomez, 2007). Şekil 4.61: Ahşap döşeme kirişinde FRP ile güçlendirme (Akgül ve diğ. 2009). Metal kenetler iki ahşap parçanın bağlandığı noktalarda açılma, bir ahşap kirişte yarılma veya çatlama, döşeme duvar birleşimlerinde bağlantıyı güçlendirme gibi amaçlarla uygulanabilmektedir. Benzer şekilde, döşemeyi duvarlara bağlamakta ve (a) (b) (c) 69 kiriş elemanlarının dayanımının arttırmakta metal gergilerden yararlanılabilmektedir. Kirişler üzerine uygulanacak FRP bantlar da metal gergilere bir alternatif oluşturabilir. Taşıyıcılığı arttırmak amacıyla uygulanan bir başka müdahale türü, döşemeyi alttan desteklemek üzere yeni bir kirişin, özgün döşeme kirişlerine dik doğrultuda yerleştirilmesi şeklindedir. Şekil 4.62: Ahşap kirişlerde çeşitli malzemelerle kesit arttırımı (Gomez, 2007). Şekil 4.63: Bölücü duvar ağırlığından dolayı deformasyona uğrayan bir ahşap kirişin, yeni ahşap elemanlarla desteklenmesi (KKE A). Ahşap döşemelerde kirişlerde ve döşeme yüzeyinde olmak üzere iki şekilde kesit arttırma müdahalesi gerçekleştirilebilir. Kirişlerin gelen yükleri karşılamada yetersiz kaldığı durumlarda, çeşitli malzemelerle kirişlere ek yapılarak döşemenin taşıyıcılığı arttırılmaktadır. Döşeme yüzeyinde betonarme uygulamasıyla özgün döşemeye gelen mevcut yük miktarı azaltılabilir. Döşeme yüzeyinin üzerine uygulanan donatılı betondan plak, duvarlar arasında yatay bir diyafram oluşturarak, iç mekandaki yüklerin ve yanal yüklerin karşılanmasında etkin rol alır. 70 Şekil 4.64: Ek betonarme döşeme ile kesit arttırma (Gomez, 2007). Şekil 4.65: Ahşap döşemede betonarme güçlendirme (Ferrara Fuarı-KKEA). Ek elemanlarla gerçekleştirilen destekleme ve kesit arttırımına benzer bir uygulama da bozulmuş ahşap döşemenin kurulan yeni bir sisteme asılmasıdır. Başka bir sisteme asma yöntemi, özgün malzemenin kaybının tolere edilemeyeceği, taşıyıcı sistemin yetersiz kaldığı ve benzeri durumlarda uygulanabilecek çözümlerden biridir. Bozulma ve deformasyona uğrayarak, taşıyıcılığını kaybetmiş bir ahşap döşeme, betonarme, çelik, lamine ahşap sistemleri gibi modern sistemlere asılarak desteklenebilmektedir. 71 Şekil 4.66: Ahşap döşemenin ek bir metal sisteme asılarak desteklenmesi (KKE A). Bahsedilen tüm müdahale yöntemleri yanında, diğer tüm yapı elemanları gibi, döşemelerde de gerekli görülen durumlarda kısmi veya bütün yeniden yapım gerçekleştirilmektedir. 4.6 Çatılar Çatılar, rüzgar yükü, kar yükü, depremden kaynaklanan yatay yükler gibi kuvvetleri karşılamak durumunda olan yapı kabuğu elemanlarıdır. Geleneksel yapılarda kâgir üst örtü elemanlarının yanı sıra ahşap çatılar kullanılmıştır. Anıtsal yapılarda çoğunlukla tonoz, kubbe gibi kâgir örtü elemanlarına rastlanmaktadır. Bazı örneklerde bu kagir elemanların üzerinde ahşap çatılar da bulunabilmektedir. Sivil mimarlık örneklerinde ise düz çatı veya eğimli ahşap çatılar yaygın olmakla beraber, kubbelerin kullanılmış olduğu örneklere de rastlanmaktadır. Harran bölgesinde, pişmiş toprak bloklardan üretilen kubbe örtülü konutlar kâgir üst örtülü sivil mimarlık örnekleridir. Kâgir örtü elemanlarında yapılacak sağlamlaştırma ve güçlendirme müdahaleleri, kemer, kubbe ve tonozlarda uygulanacak müdahalelerdir. Bunların dışında kalan düz ve eğimli çatılarda müdahale yöntemleri çatının taşıyıcı kısmına ve dolgu/kaplama kısmına yönelik olmak üzere iki kısımda gerçekleştirilir. 72 4.6.1 Eğimli çatılar Eğimli ahşap çatılar, ahşap taşıyıcı elemanlarla kurulup kurşun, bakır levhalar gibi metal ve kiremit, taş plaklar gibi kâgir örtü malzemeleri ile kaplanmaktadır. Eğimli çatılarda, yüzeylerin arakesitini oluşturan, mahya ve dere bölgelerinin suya karşı korunumu, çatının bozulmasını doğrudan etkilemektedir. Birleşim bölgelerinin geçirimsizliğini kaybetmesi, çatı kaplamanlarının bozularak görevini yerine getirememesi sonucunda çatı bünyesine girmeye başlayan su ve diğer bozulma etkenleri çatı taşıyıcılarının bozulmasına yol açarlar. Taşıyıcı makas veya dikmelerde gerçeklen bozulma ve deformasyonlar, çatının bütünlüğünü tehdit edebilmektedir. Örneğin ahşap bir makas, bünyesindeki bir tek elemanın görevini yetine getirmemesiyle zayıflar ve gereken önlem alınmadığında sistemin bütününü tehdit edecek seviyede bir deformasyona neden olur. Bozulmaya uğrayan taşıyıcı kısım, malzemesinin iyileştirilmesi veya yenilenmesi ile sağlam hale getirilir. Metal kenet, levha kullanımı, çeşitli kesit arttırma işlemleri, kablo ve gergilerle destekleme gibi müdahalelerle güçlendirme gerçekleştirilebilmektedir. Bir çatıda yapısal taşıyıcılık görevi olmayan saçak ve dere gibi detaylar da çatı taşıyıcı malzemelerinin korunmasında büyük önem taşır. Saçak detaylarında alın tahtası, kargalık duvarı gibi ahşap elemanları koruyucu ksıımların kaybolması veya bütünlüğünü kaybetmesi çatı elemanlarını dış etkilere karşı korumasız bırakabilmektedir. Ayrıca, saçaklarda suyun çatıdan uzaklaştırılmasını sağlayan dere detaylarında gerçekleşen aksamalardan dolayı içeri giren suyun çatı kirişleri ve duvar bünyesine zarar vermesi tarihi yapılarda sıklıkla karşılaşılan bir hasar türüdür. Şekil 4.67: Bir ahşap eğimli çatıda suya karşı önlem alınması gerekli birleşim noktaları: (a) Baca dibi, (b) Mahya, (c)-(d) Dere detayları (Url-7). (a) 1. Baca şapkası 2. Sıkıştırma halkası 3. Su geçirimsiz elastik bağlantı 4. Çinko levha 73 Şekil 4.67: (Devam) Bir ahşap eğimli çatıda suya karşı önlem alınması gerekli birleşim noktaları: (a) Baca dibi, (b) Mahya, (c)-(d) Dere detayları (Url-7). Şekil 4.68: Dere bölgesinde gerçekleşen bozulma sonucu suyun ahşap kirişlere ulaşarak kirişleri çürütmesiyle gerçekleşen bozulma (KKE A). (d) 1.Taş duvar 2.Ankastre birleşim detayı 3.Çinko oluk (c ) 1.Çinko levha (b) 1.Mahya kiremidi 2. Çinko levha 74 Şekil 4.69: (a) Taş saçak kornişi, (b) Taş saçak kornişinde oluğun görevini yerine getirememesinden kaynaklanan bozulma (Url-7). Şekil 4.70: Çinko oluğun işlevini yitirmesiyle bozulan kagir bir saçağın yeniden üretilerek onarılması, (a)Taş bloktan yeni korniş elemanının üretimi, (b) 1-onarılan çinko oluk, 2- Yerine yerleştirilen yeni korniş elemanı (Url 7). (b) 1. Çinko olukta gerçekleşen bozulma 2. Suyun taş kornişe işlemesi 3. Buharlaşma sonucu taş yüzeyinde tuz kristallerinin oluşumu 4. Taş saçak kornişinin bozulması (a) (a) (b) 75 Bu tür hasarların ortaya çıktığı çatıların kaplama kısımlarında, çatının sızdırmazlık görevini yerine getirmesini engelleyen bozulmuş detaylar yenilenir, ömrünü tamamlamış malzeme yenisiyle değiştirilir. Su ve ısı geçirgenliği ile ilgili iyileştirmenin gerektiği durumlarda, kullanılacak malzemeler ve yeni detaylar yapının eskilik ve özgünlük değeri göz önünde bulundurularak seçilmelidir. Şekil 4.71: (a)Hasarlı bir ahşap saçak, (b)Ahşap saçakta bozulma (Url-7). (b) 1.Kaplama altı tahtasında gerçekleşen kırılma 2.Ahşapta çürüme 3.Saçak deformasyonu (a) 76 Şekil 4.72: (a) 1-Ahşap onarımı, 2-Metal plakalarla güçlendirme, 3-Yeni ahşap malzeme ile değiştirme, 4.-Yeni çinko levha ile oluk onarımı (b) Ahşap saçak bileşenlerinin emprenye edilmesi (Url-7). Çatının kabuk kısmını olşuşturan kaplama ve kaplama altı katmanlarındaki hasarlar zamanında müdahale ve onarım görmezlerse, çatının içteki taşıyıcı kısmını su başta olmak üzere bozulmaya neden olan bir çok etkene karşı savunmasız hale getirirler. Çatı taşıyıcı kısımlarını oluşturan aşık, mertek, gergi ve kiriş elemanları, temelde ahşap duvar ve döşeme elemanlarına benzer prensipte müdahale teknikleriyle iyileştirilebilirler. Ancak, çatı taşıyıcı elemanları arasındaki yük aktarımı, duvar ve döşeme strüktürüne göre farklılık göstermektedir. Bu elemanlarda gerçekleştirilen güçlendirme işlemlerinde kuvvet/yük akış yönü dikkate alınarak, uygun malzeme ve sistemler seçilmelidir. Şekil 4.73: Bir çatı makasında metal levha ve kenetlerle güçlendirme (Croci, 2000). Dikmeler, kayıtlar, döşeme kirişleri gibi taşıyıcı ahşap elemanlarda uygulanan çürümüş kısımların değiştirilmesi teknikleri çatı taşıyıcılarında da aynı prensiplerle (a) (b) 77 uygulanır. Değiştirilen eleman kısımlarının özgün kısımla uyum sağlaması için ahşap birleşimlerinde lif yönlerine dikkat edilmelidir. Tümüyle yenilenen bir elemanın diğer elemanlarla birlikte çalışarak çatı yüklerinin sorunsuz aktarabilmesi için birleşim noktalarında etkin detay çözümleri uygulanmalıdır. Yeni elemanla yapılan birleşimlerde veya mevcut birleşim noktalarının güçlendirilmesi için epoksi reçineli yapıştırıcılar, metal kenet, metal plaka ve bulonlar kullanılır. Çekmeye çalışan çatı elemanlarında, yapay lifler gibi hareket ederek, taşıyıcı elemanların dayanımını arttırmak üzere, metal donatılar ile güçlendirme yöntemi uygulanabilmektedir. Ahşap elemanların içerisine yerleştirilip, epoksi yapıştırıcılarla elemanın malzemesine bağlanan bu donatılar, elemanların sistem içerisindeki etkinliklerini arttırmanın yanı sıra, elemanın içerisinde kalarak dışarıdan görünmediklerinden, estetik bazı kaygıları da ortadan kaldırırlar. Metal donatılara benzer şekilde, FRP çubuk ve CFRP bant uygulamaları, çatı taşıyıcılarına çok ince kesitte yüksek dayanım desteği verirler. Ahşap malzemede gerçekleştirilen güçlendirilmiş polimer bant uygulamalarının gizlenmesi zor olduğundan ve genellikle başka bir kaplama gerektireceğinden, bu uygulama ile yaratılacak estetik etki iyi araştırılıp, tasarlanmalıdır. Şekil 4.74: (a,b) Metal donatılarla güçlendirilmiş ahşap çatı taşıyıcıları (OC A). (a) (b) 78 Şekil 4.75: (a,b) Donatılarla güçlendirilmiş ahşap çatı eleman birleşimleri (OC A). Şekil 4.76: Metal donatılarla güçlendirilmiş ahşap eleman birleşimleri (KKE A). (a) (b) 79 Mevcut taşıyıcıların çatı yüklerini karşılamada yetersiz bulunduğu durumlarda, yine diğer ahşap taşıyıcılarda uygulanan kesit arttırma prensipleriyle, çatı makas elemanları ek elemanlarla desteklenebilir. Çatı elemanlarının ahşap veya metal doğrusal elemanlarla birleştirilerek guçlendirilmesi, elemana gelen yükü karşılayan yüzeyi genişleterek, elemana daha az yük binmesini sağlar. Bir başka güçlendirme alternatifi, bağlama merteği, bırakma kirişi ve ahşap gergi elemanları gibi çatı makası bileşenlerinin yeni malzemelerle desteklenmesidir. Mevcut taşıyıcılara ek olarak gergiler ve kabloların yerleştirilmesiyle sistemdeki yükleri karşılamak üzere çatı makaslarının dayanımı arttırılabilmektedir. Şekil 4.77: Ahşap çatı makaslarında metal gergilerle güçlendirme (Gomez, 2007). Şekil 4.78: Ahşap çatı elemanlarında metal gergilerle güçlendirme (Gomez, 2007). 80 Çatılarda yapılacak müdahalelerde, önemli bir nokta çatı taşıyıcılarının taşıyıcı duvarlarla olan bağlantılarının sağlamlaştırılması ve gerektiğinde güçlendirilmesidir. Bu kısımlarda da bozulmadan dolayı görevini yerine getiremeyen elemanlar yenileriyle değiştirilmeli, özgün detaylandırmada yetersizlikler var ise bunlar giderilmelidir. Bu bağlantıların güçlendirilmesinde betonarme hatıllar başta olmak üzere, yeni hatıl sistemlerinin kullanılması yaygın bir uygulamadır. Böyle bir hatıl uygulaması hem duvar yüzeylerinin birbirine bağlanmasını sağlayıp hem de çatının ve duvar bağlantılarını güçlendirdiği için deprem yüklerine karşı ek bir koruma ortaya koymaktadır. Ancak, beton malzemenin geleneksel duvar örgüleriyle birlikte çalışmaya yönelik uygun bir fiziko-kimyasal yapı barındırmadığı unutulmamalıdır. Ayrıca, betonarme hatılların duvarlara getireceği yükler de göz önünde bulundurularak, hatıl uygulamasıyla ilgili karar vermeden önce, müdahalenin uzun vadedeki sonuçları etraflıca düşünülmelidir. 4.6.2 Düz çatılar Geleneksel sivil mimari dokularda sıklıkla rastlanan düz çatılar, çoğunlukla ahşap taşıyıcı kirişler üzerine yerleştirilmiş ahşap bir kör kaplama ve üzerindeki sıkıştırılmış toprak tabakasından oluşan düz örtü türleridir. Düzenli bakım gerektiren bu çatı örtüleri, belirli aralıklarla üstteki toprak tabakanın sıkıştırılmasıyla su geçirimsiz hale getirilir. Bu çatı elemanlarının uzun süre bakımsız kalarak bozulması durumunda, taşıyıcı elemanların sağlamlaştırılması veya yenilenmesi gerçekleştirilebilirken üst örtüyü oluşturan dolgu toprağın –özelliğini kaybetmişse- yeni toprakla değiştirilmesi gereklidir. Su tutuculuk özelliğini kaybetmemiş olan toprak tabakası, loğ denilen taş alet yardımıyla, yeniden sıkıştırılarak kullanılır. Düz çatılarda, ek elemanlarla çatıyı taşıyan kirişlerin kesitleri arttırılabilmektedir. Su ve ısı yalıtımına yönelik yeni malzemelerin çatı kesitine eklenmesiyle farklı detay çözümlerine gidilerek çatı örtüsü iyileştirilebilir. Düz çatılarda taşıyıcı kısım, genellikle ahşap çatı kirişlerinden oluşmaktadır. Alt yüzey kaplamalı veya kaplamasız olabilmektedir. Taşıyıcı kısımlarda, ahşap kirişlerde uygulanan, tamamen veya kısmen yenileme, yeni elemanla destekleme, FRP çubuk ve bantlarla güçlendirme, gergilerle güçlendirme gibi müdahale türleri uygulanabilmektedir. 81 Şekil 4.79: Bir düz çatı örtüsünü güçlendirme aşamaları (Url-7). Düz çatılar, ülkemizde genellikle konut yapılarında tercih edilmekte olup, anıtsal yapılarda fazla kullanılmamışlardır. Düz çatıların kullanım ve bakım koşulları göz önünde bulundurulduğunda, çürüyen taşıyıcı elemanların yenileriyle değiştirilmesi ve üst toprak katmanının özellikle kış mevsimi öncesi sıkıştırılarak suya karşı geçirimsiz hale gelmesi sıkça uygulanan onarım ve bakım yöntemleridir. Toprak örtü katmanının suya karşı dayanımını arttırmak amacıyla, örtü katmanları arasına yalıtım tabakasının eklenmesi ile hızlı ve etkin güçlendirme sağlanabilmektedir. 82 5. MALZEME SORUNLARI VE MÜDAHALE YÖNTEMLERİ Yapı elemanlarında geçekleşen bozulmaların ve onarım yöntemlerinin incelenmesinden sonra bu bölümde, yapı malzemeleri ve yapı bileşenleri incelenmektedir. Bozulma nedenleri altında taş, tuğla, kerpiç, ahşap, metal, yapay taş, harç ve sıvalarda ortaya çıkan hasar ve deformasyonlar incelenerek uygulanabilecek temizlik, onarım ve koruma yöntemleri açıklanmıştır. Tüm bu malzemeler hem yapı elemanı hem yapı bileşeni olarak ele alınmıştır. Tüm malzemelerin içyapılarıyla ilgili bilgi verilmiş, genel özellikleri ve davranışlarına değinilmiştir. Her bir malzemenin yapı bileşeni olarak geçirdiği bozulmalar ve müdahale teknikleri incelenmiştir. Taş, ahşap, metal, sıva, harç ve yapay taş başlıklarında, bahsedilen düzen içerisinde, malzmelerin oluşumuna ve özelliklerine ait bilgiler verilmiştir. Metal malzeme, duvar, çatı, döşeme ve benzeri yapı elemanları içerisinde kullanılan yardımcı bileşenler ve kaplama, korkuluk, parmaklık ve diğer ince yapı bileşenlerini kapsayacak şekilde sınırlandırılmıştır. Yapay taş malzemede ise taşıyıcı olmayan, bezeme, süsleme ve korkuluk ve benzeri ince yapı elemanı olarak kullanılabilecek bileşenlerle sınırlandırılmıştır. Tuğla ve kerpiçte ise toprak ve pişmiş toprak malzemeye değinilmiş olup, kerpiç blok ve tuğla bileşenler üzerinden bozulma türleri, temizleme, onarım ve koruma yöntemleri açıklanmıştır. Bu bölümde, bozulmanın malzeme boyutunda incelenmesiyle, yapı elemanı ve yapı sisteminde ortaya çıkan hasarlara da ışık tutmaktadır. 5.1 Taş Dayanım, işlenebilirlik ve estetik özellikleri açısından taş, geleneksel yapımda en çok tercih edilen malzemelerdendir.Taşlar oluşumlarına göre sınıflandırılırlar ve fiziksel özelliklerine göre yapıda uygun yer ve görevlerde kullanılırlar. Oluşumlarına göre taşlar, magmatik, tortul ve metamorfik olmak üzere üç ayrı grupta incelenirler (Küçükkaya, 2004). 83 Magmatik taşlar, sıcak, akışkan ve hareketli durumda olan mağmanın, yer kabuğunun derinlerinde kalarak veya üzerine çıkarak soğumasıyla oluşan taşlardır. Soğumanın yavaş meydana gelmesiyle gözle görülebilen iri kristalli taşlar, hızlı soğuma ile de ufak kristalli ya da camsı taşlar meydana gelir (Erguvanlı, 1982). Granit, bazalt, andezit, serpantin, porfir, tüf ve aglomeralar tarihi yapılarda en çok rastlanan magmatik taş türlerindendir. Bu taş türlerine tarihi yapılarda taşıyıcı sütunlar, duvar ve döşeme kaplamaları olarak rastlamak mümkündür. Tortul taşlar, mineral veya organik maddelerin, su, rüzgar, dalga ve buzullarla taşınıp, deniz, göl, akarsu içinde veya karalarda üst üste birikerek taşlaşmasıyla oluşur (Küçükkaya, 2004). Tortul kayaçların içinde, oluşum ortamına göre deniz, göl veya karalar için karakteristik hayvan veya bitki fosilleri bulunur. Kumtaşı, kireçtaşı, konglomera, breş ve pudingler başlıca tortul taş türleridir (Küçükkaya, 2004). Kumtaşı ve kireçtaşı türleri, tarihi yapılarda temel, duvar, kemer, tonoz, kubbe ve döşeme gibi taşıyıcı yapı elemanlarının üretiminde yoğun bir şekilde kullanılmıştır. Diğer tortul taşlara da tarihi yapılarda hem taşıyıcı elemanları oluşturan malzemeler hem de döşeme ve duvar kaplamaları olarak ortaya çıkmaktadır. Son olarak metamorfik (başkalaşmış) taşlar, tortul veya mağmatik diğer taşların, sıcaklık, basınç, gerilme ve kimyasal aktivitesi olan sıvıların (eriyikler) etkisiyle değişmeleri, başkalaşmalarıyla oluşur (Ketin, 1977). Başkalaşma sırasında taşların karakteri değişir; yapısı, dokusu ve karakteri başka olan yeni tip mineraller ve kayaçlar oluşur. Başkalaşmaya uğrayan kayaçlar, çok farklı şartlar altında oluştukları için, kimyasal bileşimleri ve yapıları birbirinden farklı olur (Ketin, 1977). Başlıca metamorfik taşlar olan mermerler, genellikle sütunlar şeklinde, taşıyıcı ve kaplama olarak kullanılan yapı malzemeleridir. Taşların sertlik, gözeneklilik, homojen iç yapı, suda çözünürlülük gibi fiziksel ve kimyasal özellikleri, onların yapıda nerelerde kullanılabileceğini belirleyen etkenlerdir. Taşıyıcı duvar bileşeni olarak kullanılacak bir taş türünde belli oranda sertlik, gözeneklilik, ağırlık gibi özellikler önem kazanırken, bir süsleme taşında kolay işlenebilirlik, bir kaplama taşında renk ve doku gibi özellikler ön plana çıkabilmektedir. İhtiyaca uygun taşın seçilmesinin yanı sıra, taşın birlikte kullanılacağı diğer malzemelerle uyumuna da dikkat edilmelidir. 84 Temel, duvar, kubbe, tonoz gibi bir yapı elemanlarını oluşturan taşların kendi özellikleriyle benzer özellik gösteren harç ve sıvalarla birlikte kullanılması gereklidir. Benzer gözeneklilik, dayanım ve sertlik değerlerinin sağlandığı elemanlarda, zaman içerisinde malzemeler birleşerek yapıdan gelen güçlere bütünlük içinde karşı koyarlar. Koruma ve restorasyon uygulamalarında yapılacak müdahalelerde de bu durum unutulmamalıdır. Bir yapı elemanına veya yapı sistemine getirilen çağdaş malzeme veya elemanın özgün kısımlarla uyumlu fiziko- kimyasal özellikte olması veya birlikte çalışabilecek şekilde uygulanması sağlanmalıdır. 5.1.1 Bozulma türleri Taş, havayla temas ettikçe, farklı etkiler altında, bir takım fiziksel ve kimyasal değişikliklere uğrayarak bozulur. Bozulma türü ve derecesi, taşın türüne, boyutuna, detayına, konumuna ve yapıda kullanıldığı yere göre değişiklik gösterir. Taşın ocaktan çıkarılıp kullanılmaya başlamasıyla patina oluşumu başlarken, atmosferik kirlilik, canlı etkenler, su ve rüzgar etkisi gibi nedenlerle taşta bozulmalar gerçekleşir. Patina, taş yüzeyinde oluşan hafif kirli görünümlü bir film tabakasıdır (Küçükkaya, 2004). Taşın ocaktan çıkarıldığı andan itibaren, kirli atmosfer etkisinden bağımsız olarak, yüzeyi ince bir film tabakasıyla kaplanır ve taşın rengi değişmeye başlar. Taşa eskilik değeri katan bu patina tabakası taş için bir koruyucu tabaka olup, kirlilik ile karıştırılmamalıdır. Taşlarda iklimsel, biyolojik, doğal ve insanlardan kaynaklanan nedenlerle bozulma gerçekleşir. Havadaki zehirli gazlar, tuzlar ve don olayları çürüme; katranlı bileşenler, nem, yağmur suyu ve metaler lekelenme şeklinde başlıca bozulma türlerinin oluşumuna neden olurlar. Bunların yanı sıra, rüzgar, ısınma-soğuma, ıslanma-kuruma çevrimleri, yangın, insanlar, hayvanlar, bitkiler, yosun, bakteri, mantar gibi canlılar da taşlarda farklı bozulmalara yol açarlar. Genel olarak bozulma türleri, çürüme, lekelenme, canlıların neden olduğu bozulmalar, insanların neden olduğu bozulmalar ve diğer bozulmalar şeklinde gruplandırılabilmektedir. Belirtilen nedenlerle ortaya çıkan bozulma türleri, etkin olan bozulma nedeni ve etkiledikleri taşın yapısına göre, çeştili müdahale yöntem ve teknikleri gerektirir. 85 5.1.1.1 Çürüme ile bozulma Çürüme (decay), taş başta olmak üzere kagir malzemelerde, mimari detayın yok olmasına kadar varabilecek madde kaybına neden olan bozulma türüdür (Ashurst, 1990). Bu anlamda, bozulma sırasında malzeme kaybına neden olan, tuz kristallerinin oluşumu, havadaki asit gazların nedne olduğu çürüme ve don etkisi altında oluşan hasar ele alınmıştır. Tuz Kristalleri Tuz kristalleri, havadaki asidik gazlar ve don çürümeye neden olan başlıca etkenlerdir (Ashurst, 1990). Suda eriyik halde bulunan tuz kristalleri, içinde çözündükleri suyun buharlaşmasıyla, taşların gözeneklerine veya taşlarda bulunan kılcal çatlaklara yerleşip birikir. Biriken tuz parçacıkları gözenek veya çatlak duvarlarına basınç uygular ve zamanla artan bu basınç duvarları patlatarak, taş dokusunu parçalar (Ashurst, 1990). Çeşitli kaynaklardan gelen sodyum, potasyum ve magnezyum tuzları çiçeklenmeye neden olan en yaygın tuzlardır. Şekil 5.1: Taş yüzeyinde çiçeklenme –tuz kristalleri oluşumu (KKE A). 86 Tuz kristallerinin oluşumu, yüzeyde olumsuz bir estetik etki yaratmanın yanı sıra, taş malzemenin yapısına hızla ve bazı durumlarda yapı bileşeninin bütünlüğünü tehdit edecek şekilde zarar verebilmektedir. Çizelge 5.1: Taşa zarar verdiği bilinen tuzlar ve kaynakları (Ashurst, 1990). Tuzun türü Genel Kaynaklar Sodyum sülfat Deterjanlar; toprak, bazı pişimiş tuğlalar, işlenmiş katı yakıtlar; hava kirliliğinin* sodyum karbonat ile etkileşimiyle. Sodyum karbonat (yıkama sodası) Deterjanlar; temizlik malzemeleri, kalker yüzeyli cepheler için bazı hazır temizlik malzemeleri, taze beton ve çimento esaslı harçlar. Magnezyum sülfat (epsom tuzu) Bazı pişmiş kil tuğlalar; hava kirliliğinden* etkilenmiş dolomitli kalker taşları üzerindeki yağmur yıkamaları. Potasum Karbonat Taze beton ve çimento esaslı harçlar; yakıt külü ve harç külü. Potasyum Sülfat Bazı tuğla türleri; potasyum karbonat ile hava kirliliğinin* etkileşimiyle. Sodyum Klorid (genel tuz) Denizsuyu; yol ve kaldırımlarda kullanılan buz eritici tuz, et korumada kullanılan tuz, toprak. Potasyum Klorid Toprak. Kalsiyum Sülfat Bir çok pişmiş kil tuğlalarının türü; hava kirliliğinden* etilenen kalker taşı ve dolomitli kalker taşı, yol plasterlerine döşenen alçı taşı. Sodyum Nitrat (şili güherçilesi) Toprak, korunmuş et, gübreler. Potasyum Nitrat (güherçile) Toprak, gübreler, barut. *Burada bahsedilen sülfür oksitlerinden ve sülfirik asitlerden kaynaklanan hava kirliliğidir. Tuzların bu etkisi, hem yüzeyde hem iç kısımda, taşa suyun nüfuz edebildiği her yerde görülebilir. Yüzeyde görülen tuz etkisi efflorescence, çiçeklenme olarak adlandırılır. İç kısımda gerçekleşen tuz etkisi ise cryptoflorescence, kripto(gizli)- çiçeklenme şeklinde tanımlanır (Ashurst, 1990). İlk başta mikroskobik düzeyde başlayıp hafif bir güç kaybına neden olan tuz kristallenmesi, ıslanma-kuruma döngülerinin belli bir seviyeye gelmesiyle yüzeyde pudralanma şeklinde görülmeye başlar (Ashurst, 1990). Pudralanma şeklinde taş tozu oluşmasının yanı sıra yüzeyde tuz kristalleri de gözlenebilir. 87 Şekil 5.2: Bir kilisede üst örtüdeki çimento katkulı harcın neden olduğu düşünülen tuz kristalleşmesi, Kayseri. Şekil 5.3: Çiçeklenme (Tuz kristalleri) oluşum evreleri (Url-7). Nemli Toprak 1. Su kalıntıları 2. Taş gözenekleri 1. Buharlaşma 2. Tuzlarda kristalleşmeyle gerçekleşen hacim artışı 1. Çiçeklenme (Efflorescence) Oluşumu Kuru fırça ile temizleme 1. Plastik Fırça 88 Şekil 5.3: (Devam) Çiçeklenme (Tuz kristalleri) oluşum evreleri (Url-7). Gözeneklerde ve boşlukta gerçekleşen tuz etkisine karşı gözenek oranı az olan bir taşın daha yüksek dayanım göstereceği açıktır. Ancak, gözenek boyutlarının büyük ve gözenek duvarlarının güçlü olması taşın tuz kristallerine karşı dayanımını arttırır. Bazı yüksek gözeneklilik oranına sahip kireç taşlarının düşük gözeneklilik oranına sahip kireç taşlarına göre tuz etkisine karşı daha dayanıklı olduğu görülmektedir (Ashurst, 1990). Bu nedenle, tuz kristallerine karşı dayanımın öncelikli olarak gözenek boyutlarına ve gözenek yapılarının inceliğine bağlı olduğu düşünülmektedir. Kumtaşlarının tuz kristallerine karşı dayanımı da kireçtaşlarına benzer şekilde olmakla birlikte, gözenek boyutu ile dayanım ilişkisi kireçtaşında daha belirgindir. Mermerlerde ve granitlerde ise gözeneklilik çok az olduğundan, bu taş tipleri tuz kristalleşmesine karşı yüksek dayanım gösterirler. Mermerlerde, tuz etkisi altında şekerlenme olarak adlandırılan bozulma gerçekleşir. Asidik Gazlar Havadaki, sülfür bazlı, asidik gazların yanı sıra karbon ve katranlı parçacıklardan oluşan kirliliğin taşlar üzerinde önemli ölçüde çürütücü etkisi bulunur. Kireçtaşında asitlerin yol açtığı bozulma sonucunda kabuk olarak adlandırılan bir oluşum gözlenir. Kabuk, sülfür gazının suda çözünmesiyle oluşan sülfürik asidin, taş bünyesindeki kalsiyum bileşeni ile tepkimeye girmesi sonucu alçı oluşumuyla ortaya çıkar. Kabuk kristallerine toz, karbon ve katran içeren çeşitli parçacıkların yapışmasıyla, kabuğun rengi koyulaşır. Havadaki kirlilik miktarının yoğun olduğu bölgelerde bu durum doğrudan siyah kabuk oluşumu olarak adlandırılır. Taşların cephedeki konumuna göre suyla yıkanma sıklıkları, üzerlerindeki siyah kabuğun değişime uğramasına neden olur. Sürekli olarak yağmur suyu ile yıkanan kısımlarda, alçının suda çözünmesi nedeniyle, üzerindeki kirlerle birlikte siyah kabuk kaybolur veya azalır. Saf su ile temizleme 1. Saf su 2.Plastik fırça 89 Suyu akıtan detaylarda ve suya maruz kalan yüzeylerde temizlenmiş bölgeler bu olayın göstergesidir. Şekil 5.4: (a) Botter Apartmanı cephesinde siyah kabuk oluşumu, İstiklal Caddesi (Url-8), (b) Botter Apartmanı cephe detayında bozulma (Url-9). Şekil 5.5: Beyoğlu’nda kagir bir bina cephesinde görülen siyah kabuk oluşumu ve taş çürümeleri. (a) Çıkma detayı, (b) Çıkma altı kagir furuş detayı. Kireçtaşları, özellikle fosilli yumuşak kireçtaşları, asit etkisi altında en çok bozulma gösteren taşlardır. Kireçtaşlarına benzer şekilde mermerlerde de, asit etkisi altında ince bir alçı film tabakası oluşur. Ancak, gözeneklilik oranı çok düşük olan mermerde genellikle alçı film tabakası kalınlaşarak kabuk oluşumuna dönüşmez. (a) (b) (a) (b) 90 Sıklıkla suyla yıkanan mermer yüzeylerde oluşmuş olan film tabakası da çözüneceği için, kirli bir yüzey görüntüsü oluşmaz (Ashurst, 1990). Ancak, cilalı mermer yüzeyleri hızla pürüzlü hale gelir. Granit, feldispar, quartz ve mika gibi taşlar asitli gazlar ve hava kirliliğine karşı yüksek dayanım gösterirler. Kumtaşlarının asit etkisi altındaki davranışları içlerinde bulunan bağlayıcıların cinsine göre farklılık gösterir. Bünyesinde kalsiyum karbonatlı bir bağlayıcı bulunmadığında kumtaşı, asit etkisi ile çürümeye ve kabuk oluşumuna yatkın bir durum göstermez. İçerisinde kalsiyum karbonatlı bağlayıcılar bulunan kumtaşlarında, bu kısımlar asit çözeltisiyle tepkimeye girerek yıkanır. Bu kısımların yıkanmasıyla taş bünyesinde boşluklar oluşur. Don Etkisi Cephelerde, konumu ve mimari detayı nedeniyle üzerinde suyun kalabildiği, uzun süre ıslak kalan taşlar don etkisi altında çatlama, kavlanma ve parça kopması şeklinde bozulma gösterirler. Don olayı, yüzeysel ve çok yönlü olmak üzere taşa iki şekilde etkir. Yüzeysel donma da kavlanma ve parça kopması gözlemlenirken, çok yönlü donma sonucu taşta çatlaklar meydana gelir. Şekil 5.6: Taşta (a) yüzeysel ve (b) çok yönlü donma sonucu oluşan bozulmalar (Ashurst, 1990). (a) (b) 91 Şekil 5.7: Beyoğlu’nda kagir bina, taş cephe elemanlarında don etkisi ile parça kayıpları. Yatay profiller, saçak ve kat silmeleri, denizlikler ve benzeri su tutan yatay profiller don altında bozulmaya yatkınlardır. Taşın su emmesine neden olan gözenek yapısı onun don altında göstereceği bozulmayı etkiler. İri gözeneklere sahip olan taşlar, ince ve küçük gözeneklilere göre donmaya karşı daha dirençlidir. 5.1.1.2 Lekelenme ile bozulma Malzeme kaybına neden olan çürüme ile bozulmadan farklı olarak, lekelenme, taş üzerine istenmeyen maddelerin eklenmesi ile oluşur. Lekelenme, metal korozyonu başta olmak üzere, katranlı maddeler, nem, tuzlar ve benzeri etkenler nedeniyle oluşur. Metal korozyonu en sık görülen lekelenme nedenlerindendir. Yapı cephelerinde, kaplama, süsleme ve elektrik iletkeni olarak kullanılan bakır ve alaşımları, kullanılmaya başladıktan sonra hava ile tepkimeye girerek patina kazanır. Bakırda patina oluşumunun ara evresinde bir miktar bakır suyla birleşip akar(Ashurst, 1990). Kireçtaşı veya sıva ile birleşen bu çözelti, yeşil bir bazik bakır tuzunun oluşmasına neden olur. Bu tuz, taşın veya sıvanın üzerine yapışarak leke oluşumuna yol açar. Demir ve çeliğin hava ve suyla tepkimeye girmesi sonucu oluşan pas da taş ve diğer kagir malzemeler üzerinde leke oluşumuna neden olur. Pas lekesi taştan çıkarılması en zor, hatta bazen imkansız olan leke türüdür(Ashurst, 1990). 92 Şekil 5.8: (a) Bakır ve demir metallerinden kaynaklanan lekelenmeler ve (b) siyah kabuk oluşumu, Sacre-Coeur Kilisesi, Paris, 2012. Metal korozyonu dışında lekelenmeye neden olan çeşitli etkenler bulunmaktadır. Kirli havada bulunan karbon ve hidrokarbon bileşenli maddeler taşlardaki kabuk oluşumlarına yapışarak siyah lekelerin oluşumuna neden olur (Ashurst, 1990). Toprak içerisinde bulunan organik madde parçacıkları, suda çözündüklerinde renk verebilirler. Topraktan yükselen nemle beraber bu maddeler duvarlarda lekeler oluştururlar. Yine su etkisiyle, cephe taşlarından ince parçalar yıkanarak akar. Aynı renk taşlar üzerinde bu etki hissedilmezken, farklı renkteki taşlarda bu durum lekelenme olarak gözlemlenebilmektedir. 5.1.1.3 Canlılardan kaynaklanan bozulmalar Ağaçlar, bitkiler, mantarlar, yosunlar, likenler ve bakteriler taşlar üzerine yerleşerek, taşta bozulmalara yol açarlar. Ağaç kökleri, bir taş duvar örgüsünün içerisine girerek, harçların nem kaybetmesine ve örgünün deformasyona uğramasına neden olabilirler (Ashurst, 1990). Ayrıca, ağaç köklerinden salgılanan asidik sıvılar taşların ayrışmasına neden olabilmektedir. Bazı bitkiler ve sarmaşıklar duvarlar üzerine yerleşerek, derzlerde ve taşlarda bozulmalara neden olurlar. Bakteriler, mantarlar ve likenler de yaşam faaliyetleri sırasında ürettikleri asitlerden dolayı taşlara zarar verirler. Özellikle kireçtaşlarında, kalsiyum karbonatın asitlerle (a) (b) 93 tepkimeye girmesi sonucu, taşlarda çözülmeler oluşur (Ashurst, 1990). Bakteri faaliyetleri taş üzerinde çıplak gözle seçilemezken, mantar ve liken oluşumları lekelenmeler şeklinde gözlemlenebilmektedir. Mantarların ise köklerinde ürettikleri asitler kumtaşları ve kireçtaşları ile tepkimeye girerek bozulmaya neden olurlar. Ayrıca mantarlarda koyu renkli noktalar şeklinde lekelenmeye yol açarlar. Benzer şekilde, yosun oluşumları için kireçtaşları uygun ortamlardır. Sürekli nemli bulunan taşlarda gerçekleşen yosun oluşumları taşların içine işleyerek, yeşil lekelenmelere neden olurlar. Ayrıca, yosunların sürekli su tutması, taşın iç bünyesindeki bozulmaları hızlandırır. Şekil 5.9: Taş üzerinde mantarlardan kaynaklanan bozulma (KKE A). Kara yosunları ve likenler üzerlerine yerleştikleri taşların gözeneklerinde bozulmaya neden olurlar. Bakteri ve mantarların ortak yaşamı olan liken oluşumlarında, taşın gözenekleri içerisine giren mantar kökleri buralarda büyüyerek, gözenek çeperlerine basınç uygularlar. Uygulanan bu basınç, gözeneklerin karşılayamayacağı miktarlara ulaştığında, gözenekler parçalanmaya başlar ve taşta çözülmeler meydana gelir. Son olarak, hayvanlar da taş bozulmalarında etkin rol oynamaktadırlar. Kuşlar, arılar ve bazı böcekler taşlarda bozulmaya yol açabilirler. Kuş atıkları ve yuva kalıntıları, taşların üzerinde bakteri ve asitlerin oluşmasına neden olur. Ayrıca kuşlar, özellikle süsleme detaylarında kullanılan, yumuşak taşları gagalarıyla deforme edebilirler. 94 Bazı arı türleri, yumurtalarını ve larvalarını yerleştirmek için yumuşak taşların gözeneklerini oyarlar. 5.1.1.4 Diğer bozulmalar Belirtilen bozulmalar dışında, taşın iç yapısında ıslanma-kuruma, ısınma-soğuma çevrimlerinden kaynaklanan hasarlar oluşur. Taşla birlikte bulunan metallerin oksidasyonu sonucunda taş değişime uğrar ve patlama olarak adlandırılan deformasyon oluşur. Yangın, taşlar üzerinde, lekelenme, çatlama ve oksidasyona neden olan bir başka hasar kaynağıdır. İnsanlardan kaynaklanan tasarım, üretim ve kullanım hataları da taşların bozulmasına neden olan önemli etkenlerdir. Yanlış detay tasarımı, kötü işçilik gibi etmenler taşların iç ve dış yapılarının bozulmasına neden olup, taşların yapıdaki ömrünü kısaltır. Yine yanlış onarımlar, taş ile uyumsuz çağdaş malzemelerin kullanımı, taşlarda çiçeklenme (tuz oluşumu) başta olmak üzere bir çok soruna yol açar. Son olarak insanlardan kaynaklanan önemli bir sorun olan vandalizm, taşların bozulmasında, estetik değerini yitirmesinde çok büyük bir etkendir. Şekil 5.10: Bir kilise yapısı içerisinde vandalism sonucunda ortaya çıkan yüzey bozulmaları, Kayseri, 2012. 95 5.1.2 Müdahale türleri Taş koruma, teşhis, temizleme, sağlamlaştırma, kozmetik ve plastik onarım, su iticilerin ve yüzey koruyucuların kullanılması ile meydana gelen bir araştırma/uygulama bütünüdür. Taş korumada, uygulanacak müdahale yöntemlerine karar vermeden önce bir dizi deney ve araştırma yapılmalıdır. Tüm yapıda, taş cinsleri, bozulma çeşitleri ve bozulma derinlikleri belirlenmeli ve haritalama tekniği ile projelendirilmelidir. Teşhis aşamasından sonra yapılması gereken taşın yapısına ve gösterdiği bozulmaya uygun bir teknikle temizlemedir. Temizlenen yüzeylerde sırasıyla, sağlamlaştırma, onarım ve yüzey koruma uygulamaları yapılabilir. 5.1.2.1 Temizleme Temizleme işleminde kir ve kabuk oluşumunun ne oranda ortadan kaldırılacağı en önemli konudur. Kir birikimleri ve kabuklar mimari bezeme detaylarının formlarını yumuşatarak silik ve anlamsız bir görünüş almalarına yol açmaktadır. Ancak, kir ve kabuk altındaki korunmuşluk durumu iyi bilinmeden yapılacak temizlik daha ileri derece form yumuşamasına neden olabilmektedir (Ersen, 2012). Ayrıca alçıtaşı kabuğun ve kirin altında, özgün döneme veya onarıma ait patinalar bulunabilir. Temizleme sırasında bunların yok edilmemesine özen gösterilmelidir. Karbon, kil, kurum vs. içeren kirli kabuk alındıktan sonra beyaz alçıtaşı kabuk ortaya çıktığında temizlemenin durdurulması uygun olur (Ersen, 2012). Alçıtaşı kabuğun kirli kısmının derinliği ince kesit üzerinde optik mikroskop ile inceleme ve SEM-EDX görüntüleri ile saptanabilmektedir. Şekil 5.11: Kagir cephede kısmi temizlik (KKE A). 96 Taş temizlemede, mekanik temizleme, su ile yıkama, lazer ile temizleme, kontrollü kumlama, kimyasal temizleme, biyolojik temizleme ve tuz çıkarma gibi teknikler kullanılmaktadır. Basınçlı su ile yıkama, lazer ile temizleme ve kontrollü kumlama, yüzeyi aşındırarak temizleme esasına dayanan temizlik yöntemleridir. Taşın ve kirin türüne uygun olarak çeşitli aletler yardımıyla elle mekanik temizlik gerçekleştirilebilmektedir. Şekil 5.12: (a,b) Pertevniyal Valide sultan Cami, ön sağlamlaştırma yapılan dış cephede, bisturi ile yapılan mekanik temizlik (OC A). Basınçlı su ile yıkama, yüzeye yüksek basınçla fırlatılarak, parça kopmasını sağlamak esasına dayanan bir tekniktir. Yüzeyde herhangi bir tozlanmaya neden olmayan bu teknik, doğal taşta lekelenme, suda çözünür tuzların hareketlenmesi, taşın hava kirliliği ortamına açık ve zayıf hale gelmesi, kışın don tehlikesi ve metal donatıların korozyonu gibi bozulmalara yol açabilmektedir (Maxwell, 1992). Şekil 5.13: (a) Doğal taş yüzeyde basınçlı su ile temizleme (KKE A), (b) Pertevniyal Valide sultan Cami, doğal taş yüzeyde basınçlı su ile temizlik (OC A). (a) (b) (a) (b) 97 Şekil 5.14: Pertevniyal Valide Sultan Camii, doğal taş yüzeyde basınçlı su ile yapılan temizlik öncesi (a) ve sonrası (b), (OC A). Lazer ile temizleme, kirin, lazer radyasyonunu, altında yatan cisimden daha güçlü bir şekilde emmesi esasına dayanır. Koyu renkli kir tabakası lazeri emerken, açık renk taş yüzeyi lazer ışınlarını yansıtır. Temizleme işleminin durması veya uygulanmaması gereken beyaz kabuk ve beyaz taş yüzeyleri, lazerin yansıma aralığının takibi ile kontrol edilebilir. Lazer ile temizleme tekniğinde, taş yüzeyinde mekanik bir etki, kimyasal bir tepkime veya aşırı suyla temas söz konusu değildir. Bu yüzden özellikle mikritik ve sparitik kireç taşlarının ya da zayıf kumtaşı heykel ve mimari bezeme yüzeylerinin temizlenmesinde tercih edilmektedir (Ersen, 2012). Lazerin doğru şekilde ve optimal miktarda kullanılması, kullanım sırasında deneyerek, kontrollü bir şekilde davranılması gereklidir. Lazerle temizleme tekniği kullanıldığı yüzeyde renk değişimine neden olabilmektedir. Ersen’e göre, yüzeydeki pembe feldspatların veya boşluklarda depolanmış kirlerin renk değişiklikleri, daha önceden yüzeye sürülmüş olan yağ ve benzeri lekelerin ortaya çıkması muhtemel sorunlardır. Kontrollü kumlama (Mikro Kumlama) yöntemleri özel aletlerle, basınçlı hava veya azot kullanılarak, kirli kabuk üzerine doğrudan aşındırıcı agregalar püskürtülerek gerçekleştirilir. Kumlama, daha önce kullanılan yüksek basınçla (a) (b) 98 kuvars agrega uygulamasının yol açtığı yüzey bozulmaları ve detay kayıpları nedeniyle kötü isim yapmış bir mekanik temizleme tekniğidir. Ancak, özel agregalarla düşük basınçta ve agrega tane boyutu sertliğinin, debinin ve basıncın kontolüne imkan veren yeni sistemler ile yüzey erozyonu ortadan kalkmıştır (Ersen, 2012). Bu teknik tercih edilirken, taş yüzeyinin korunmuşluk miktarının uygunluğuna dikkat edilmelidir. Kontrollü kumlama; yüzeyde bulunan taşın sertliği ile uyumlu veya biraz daha yüksek sertlik derecesindeki 125µ elek açıklığının altında, genelde 80-63µ elek açıklığı arasındaki garnet, dolomit, kalsit veya ceviz kabuğu, fındık kabuğu, yumurta kabuğu, mısır koçanı gibi organik agregaların 1 atmosfer basınç civarında kontrollü olarak yüzeye püskürtüldüğü sistemlerdir (Ersen,2012). Şekil 5.15: (a,b,c) Pertevniyal Valide Sultan Camii, doğal taş yüzey üzerinde bulunan yoğun kireç tabakası ve boya katmanlarının düşük basınçta kumlama ile temizliği (OC A). Temizleme yapılacak taşların gözeneklerinde suda çözünür tuzların depolanmış olduğu durumlarda veya demir donatıların bulunduğu duvar dokularında su ile temizleme çiçeklenmeyi tetikleme ve donatılarda korozyon gibi olumsuz sonuçlara yol açar. Benzer şekilde, biyolojik ve mikrobiyolojik kaynaklı bozulmaların bulunduğu durumlarda ve kışın don ihtimali taşıyan yerlerde su ile temizleme tercih edilmemelidir. Bu durumlarda, kontrollü kumlama teknikleri uygun görülebilmektedir. (a) (b) (c) 99 Kumlama uygulaması sırasında oluşan toz, insan sağlığına zararlı olması nedeniyle özel giysilerle korunmayı gerektirir. Bu toz, temizlenmek istenen yüzey ve çevresinde de bir birikim oluşturabilir. “Kuru buz” olarak adlandırılan donmuş karbondioksitin agrega olarak kullanılması, kumlama tekniğindeki agrega kalıntıları ve tozuma problemini en aza indiren yeni temizleme sistemidir. Donmuş karbondioksit agrega, sıcak yüzeyle temas ettiğinde hızla gaza dönüşmekte ve bu anda yaydığı enerji ile yüzeyde bir mikro patlama meydana getirerek kabuk, kir vesaireyi mekanik olarak yüzeyden ayırmaktadır (Ersen, 2012). Şekil 5.16: (a,b) Mikro kumlama ile yapılan yüzey temizliği (KKE A). Kimyasal temizleme, asit ya da alkali temizleyicilerin ve özel kimyasal lapaların yüzeye uygulanmasıyla, kimyasal reaksiyon sonucu elde edilir. Kimyasal temizleyiciler, taş yüzeyinden, kir, tuz birikintileri, mantar, bakteri ve benzeri biyolojik oluşumları uzaklaştırmak amacıyla kullanılabilen yöntemlerdendir. Kimyasal temizleyicilerin çoğu ya çözülebilir tuzlar içerir ya da taşla tepkimeye girerek, bünyesindeki tuzları açığa çıkarır; bu nedenle temizlik çalısmaları sonucu bu maddeler taştan tamamen arındırılmalıdır (Küçükkaya, 2004). Kimyasal temizleyiciler, önceden ıslatılmış taş yüzeyine fırça, sprey veya folyo şeklinde uygulanıp, bir süre bekletildikten sonra temizlenirler. Hidroflorik asit (HF), taş temizlemede yaygın şekilde kullanlan bir kimyasaldır. Taş yüzeyinde uzun süre kaldığında leke oluşumuna neden olup ve mermer yüzeylerin cilalarını bozar (Torraca, 1988). Cilalı mermerlerin temizlenmesinde alkali bir temizleme maddesi kullanılabilir. (a) (b) 100 Şekil 5.17: Bir kagir duvardan mantar temizleme ve koruma aşamaları (Url-7). Son yıllarda oldukça yaygınlaşan özel kimyasal lapalarla yapılan uygulamalar ince kabukları kaldırmakta (en fazla 1 mm) çok etkilidirler. Lapalar yüzeye uygulanmadan önce, yüzey damıtılmış su ya da çok ince bir sıvı temizlik lapasıyla temizlenir. Lapa karışımı (2-3 cm kalınlığında) duruma göre 24-48 saat yüzeyde tutulur, kuruyup yüzeyden kopmalar başladığında spatula ile kaldırılır (ICCROM, SCC99). Herhangi bir çökeltinin kalmaması için bu işlem sonrasında suyla yıkama gerçekleştirilir. Lapanın uygulandığı yüzeyin büyüklüğüne, yüzeyde kalacağı süreye ve lapanın ağırlığına göre, yüzey sarılarak lapanın kuruyup düşmesi engellenir. Bina içinde lekelerin temizlenmesinde hidrojen peroksitten(H2O2) oluşan lapalar etkili olmaktadır. İyot lekelerini temizlemede mermer tozu ile saf alkolden yapılmış lapalar tercih edilebilirken, pas lekelerinin çıkarılmasında genellikle oksalik asit (H2C2O4) kullanılmaktadır (Küçükkaya, 2004). Ticari adı “Arte Mundit” olan lateks kompresi, Mora absorblayıcı jelinin (AB57) geliştirilmiş versiyonudur ve özellikle mermer, yoğun kalker, granit veya yüzeyi iyi korunmuş kireç taşları üzerinde sıklıkla tercih edilmektedir (Ersen, 2012). Şekil 5.18: (a) Mermer üzerinde AB57 uygulaması (KUDEB Lab., 2009). (b) Pertevniyal Valide Sultan Camii’de, mermer üzerine AB57 uygulaması (OC A). Fungisit (mantar öldüren) kimyasal uygulaması Fırça ile temizleme Su itici kimyasal uygulaması (a) (b) 101 Şekil 5.19: Pertevniyal Valide Sultan Camii, AB 57 ile temizlenen mermer yüzeylerin temizlik öncesi (a) ve sonrası (b) durumları (OC A). Şekil 5.20: Pertevniyal Valide Sultan Camii, kağıt hamuru ile yüzey temizliği. (a) Temizlenecek yüzeye kağıt hamuru uygulaması, (b) kağıt hamuru sürülmüş yüzey, (c) temizlik sonrası durum (OC A). Lapa ile kimyasal temizlik yöntemleri, zararsız, özellkle killi lapaların tekrar kullanılabilir oluşundan dolayı ekonomik ve kolay uygulanabilir sistemlerdir. Ancak bu yöntemlerde, işlemin uzun sürmesi ve lapanın kalın ve kirli kabuklarda çok etkin olmaması gibi zayıflıklar bulunmaktadır. Kirin alçıtaşı kabuğun veya taşın gözeneklerinin içerisinde olduğu durumda, lapa kullanımı başarılı olmamaktadır (Ersen, 2012). Zayıf yüzeylerde kullanımında da yapışmaya bağlı parça sökülmelerine karşı dikkatli olunmalıdır. Biyolojik temizleme, henüz fazla yaygınlaşmamış, küçük objelerin veya sınırlı yüzeylerin temizlenmesine yönelik gerçekleştirilen uygulamalardır. Bazı bakterilerin metabolizma faaliyetlerinden faydalanılarak ve bazı mantarlardan elde edilen enzimlerle biyolojik temizlikler gerçekleştirilmiştir. Örneğin, “Trametes versicolor” mantarının enzimleriyle, mermer yüzeyindeki su yosunu kaynaklı lekelenmelerin ve toprak altında kalmış mermer fragmanların temizlenmesi hedeflenmiştir (Konkol, vd. 2009). (a) (b) (a) (b) (c) 102 Son olarak, tuz çıkarma, taşın gözeneklerinde birikmiş suda çözünebilen tuzların miktarını azaltma işlemi sıklıkla kullanılan bir müdahale türüdür. Tuz çıkarma, taşınır objelerde, korunmuşluk durumlarının uygun olması durumunda, deiyonize suya daldırılarak kil ve kağıt hamuru kompresiyle gerçekleştirilebilmektedir(Ersen, 2012). Yapı cephelerinde kil ve kağıt hamuru kompresiyle tuz çıkarma işlemi, her aşamada çıkan tuz miktarının kontrol edilmesini gerektirir. Uygulamanın etkinliği ve ne kadar devam edilmesi gerektiği bu kontrollerle belirlenmelidir. Tuz çıkarma işlemi kadar, suda çözünür tuzların kaynağının doğru saptanması ve tuz sorununun uzun vadeli çözümüne yönelik önlem alınması gereklidir. Tuz çıkarma uygulamasında, alçıtaşı kabuğun çözülmesi amacıyla EDTA sodyum tuzları, sodyum bikarbonat, amonyum bikarbonat ve amonyum karbonat katkılarının kullanıldığı görülmektedir; ancak sodyum bikarbonat, ortama fazla sodyum iyonu kattığından dolayı sakıncalıdır (Ersen, 2012). 5.1.2.2 Sağlamlaştırma, Estetik ve Plastik Onarım Zaman içinde, taşların farklı ayrışabilirlik özelliklerine bağlı olarak yüzeysel bozulma, tozlaşma, parçalanma, kavlanma, plakalar halinde erime şeklinde taşların erozyonu gerçekleşir. Hızlı ayrışabilen kayaç türleri atmosferik koşullardan etkilenerek hızlı ve daha ileri derecede ayrışırlar. Örneğin, feldispatlı kumtaşları, kil taşları, volkanik kökenli tüf ve tüfitler hızlı ayrışan kayaç tiplerindendir (Yüzer ve diğ., 2000). Taşlarda gerçekleşen erozyon yüzeysel aşınma, dahili erime ve parça kayıpları olarak gruplandırılabilir. Şekil 5.21: Taşta biyolojik etkenler sonucu yüzey bozulması (Url-7). 103 Şekil 5.22: Taşta plastik onarım aşamaları (Url-7). Yüzeysel aşınma, yüzeyde meydana gelen boşluklar, küçük kopmalar şeklinde gerçekleşirken; dahili erime, taşın iç bünyesinde oluşan erime ve boşalmalar olarak tanımlanabilmektedir. Parça kopmaları ise taşta gerçekleşen nispeten iri parça ve yüzey kayıplarıdır. Parça kopması taşa yeni parçaların entegre edilmesini gerektirir. Bu müdahale yöntemleri ile gerçekleştirilen onarımlar, taşın yüzeyinde doku ve renk açısından estetik, kaybolmuş formların yeniden oluşturulması açısından plastik onarımlardır. Şekil 5.23: Yüzey bozulmasına uğramış taş duvar dokusu (KKE A). 104 Şekil 5.24: Taşta plastik onarım yöntemi (KKE A). Şekil 5.25: Kırılma sonucu taş bozulması (Url-7). 105 Şekil 5.26: Kırılma görülen taşın metal donatı ile onarım aşamaları (Url-7). Sağlamlaştırma işlemi, doğal taşın ayrışmış veya eksilmiş bağlayıcı çimentosunun yerini doldurarark yenileyebilecek, kırıntıları ve tozumayı engelleyecek şekilde yüzeye yapışmayı sağlayabilecek şekilde olmalıdır. Ayrıca, sağlamlaştırmanın uygulandığı kısım, taşın sağlam kısmına bağlanmalı, sağlam kısımla beraber ve benzer prensipte çalışabilmelidir. Şekil 5.27: Taşta metal donatılar yardımıyla plastik onarım (KKE A). 106 Bir başka deyişle, sağlamlaştırılmış taşın fiziksel ve mekanik özelliklerinin, sağlamlaştırılmamış kısımlarla uyumlu olması gereklidir. Bu uyumun sağlanamadığı durumlarda, farklı mekanik özellikteki kısımlar yükler altında farklı davranacağından, yüzeyler arası ayrılmalar oluşacaktır. Benzer şekilde, sağlamlaştırmanın uygulandığı kısım ile sağlam kısım arasında genleşme katsayısının değişmesi ile farklı genleşme- büzülme çevrimleri ortaya çıkacak ve farklı iç gerilmeler oluşacaktır. İki kısım arasında porozite ve porozimetri (boşluk boyutu dağılımı) değiştiğinde, suyun sıvı ve buhar halindeki dolaşımı farklılaşmakta; mikro porozitenin artması durumunda geç kuruma ve buna bağlı komplikasyonlar ortaya çıkmaktadır (Ersen, 2012). Taşın porozitesinde birikmiş olan suda çözünür tuzların, ıslanma- kuruma ve hidratlanma-dehidratlanma süreçlerinde sağlamlaştırılmış yüzeyin altında hapsolmaları durumunda; ek iç gerilmeler ve kabuk altı çiçeklenmesi sorunu ortaya çıkabilmektedir (Ersen, 2012). Yüzeysel sağlamlaştırmada esas olan yüzeyin veya iç yapının organik veya inorganik sağlamlaştırıcılarla doldurulmasıdır. Emprenye olarak adlandırılan bu sistemde, penetrasyon (yüzeye nüfuz etme) miktarı büyük önem taşır. Sağlamlaştırıcıların taşın bünyesine işlemesi ve sağlam kısımla bütünleşmesi gereklidir. Dolayısıyla, yapılan müdahale uygulamalarında iyi penetrasyonun sağlanmasına dikkat edilmelidir. Kağıt tampon tekniğinde, sürekli olarak sağlamlaştırıcı sıvıyla doyurulan yüzey kağıt tampon aracılığıyla sürekli ıslak tutulur (Küçükkkaya, 2004). Yüzey sürekli ıslak tutularak, sertleştirici maddelerin daha fazla penetrasyonu sağlanır. Gözenekli ve kolay ufalanabilir taşların sağlamlaştırılmasında, baryum ve stronsiyum tuz solüsyonlarının taşa uygulanarak, kontrollü hidroliz sağlanmasıyla, sülfat parçacıklarının çökelerek birikmesi sağlanır. Biriken sülfat, taş yüzeylerinin sertleşmesine yol açar (Sayre, 1970). Dahili erime, bileşiminde dış etkilere karşı zayıf dirençli mineraller bulunan taşlarda, minerallerin ayrışması; tortul kökenli taşlarda, agreganın veya çimentonun zamanla tutunma direncinin kaybolması sonucu, iri tanelerin yerinden kopması ve taş kaybının yüzeyde ve iç kısımlarda tekrarı sonucu taş yüzeyinde veya yüzeye yakın iç kısımlarda oyuklar ve boşluklar oluşabilmektedir (Küçükkaya, 2004). Bu durumda, epoksi reçineleri ve akrilik reçinelerin enjeksiyonu ve dolgu harçlarının uygulanmasıyla sağlamlaştırma yapılabilmektedir. 107 Parça kayıpları, yüzeyde çıkıntılar ve çukurluklar gibi deformasyonlar oluşturan ve taşın petrografik yapısına bağlı olarak gelişen kopmalardır. Don ve korozyon etkisi altında gerçekleşen bu bozulmalar, dıştan gelen darbeler veya farklı bozulma etkilerinin altında da görülebilmektedir. Kopan parçanın yerinin doldurulması, taşın kopan parçasının bulunarak yerine yerleştirilmesi, yabancı benzer bir taş ile restorasyon veya farklı malzeme ile restorasyon yöntemleriyle gerçekleştirilebilir. Oluşan eksilmenin kopan parçanın kendisiyle giderildiği durumlarda, parçanın büyüklüğüne göre polivinil asetat veya akrilik reçine esaslı harçların yanı sıra metal kenet kullanımı gerekli olabilmektedir (Küçükkaya, 2004). Kopan özgün parça bulunamadığında, yabancı yeni bir taşla yaplan onarımda, kullanılan yeni taşın, mekanik özelliklerinin özgün taşla uyumlu olmasına dikkat edilmelidir. Eski taş üzerinde yapılan deneylerle belirlenen özelliklere uygun yeni bir taş bulunmalıdır. Restorasyon yaklaşımına göre farklı renk veya dokuda bir taşla tamamlama yapılabilir. Her iki taşın birleştiği noktalarda, yizey tutunmasını sağlayacak detay çözümleri, taşın büyüklüğü veya ağırlığı gerektiriyorsa, metal kenet kullanımı gerçekleştirilmelidir. Yapıştırıcı olarak kullanılan maddelerde, iyi tutunma, dayanıklılık, zamanla yapıştırıcı özelliğin kaybetmeme, hacimsel değişikliklere uğrama, elastiklik, bazı durumlarda bükülmezlik, taş ile mekanik özelliklerde benzerliğin olması gibi nitelikler aranmaktadır (Küçükkaya, 2004). Şekil 5.28: Kopan taş silmenin yabancı taşın yapıştırılması yoluyla restorasyonu. (Küçükkaya, 2004) 108 Şekil 5.29: Süslemeleri bozulmuş doğal taş silmenin yapay taş ile tamamlanması (Küçükkaya,2004). Yapay taş ile yapılan plastik onarımda, öncelikle sağlam kısma kadar olan bozuk kısımların çürütülerek temizlenmesi gereklidir. Daha sonra taş üzerinde açılan deliklere epoksi ve benzeri yapıştırıcılar ile çelik lamalar yerleştirilir. Bu çelik lamalara çelik armatürler monte edilerek eski taş ile sağlam bir bağlantı kurulur. Bu bağlantı üzerine önce kaba harç uygulanır; ardından profili hazırlanmış süsleme motifi ince harç kullanılarak tamamlanır (Küçükkaya, 2004). Restorasyon yaklaşımı olarak “yapılan müdahalenin gösterilmesi” tercih edildiğinde, tamamen farklı bir malzeme ile restorasyon yapılabilir. Yenilenen kısmın durumun elverişliliğine göre, farklı hizada veya farklı detayda uygulanması da mümkündür. Farklı malzeme ile tamamlama, arkeolojik alanlarda gerçekleştirilen anastilosis – ayağa kaldırma- çalışmalarında da kullanılmaktadır. Sağlamlaştırıcılar, taş yüzeyine fırçayla emdirme, atomize uygulama ve kılcallıkla emdirme metodlarıyla uygulanabilmektedir (Ersen, 2012). Taş sağlamlaştırıcı kimyasallar inorganik ve organik sağlamlaştırıcılar olmak üzere iki grupta incelenebilmektedir. İnorganik sağlamlaştırıcılar içlerinde bulunan hidratlanmış silika, kalsiyum veya baryum karbonat ile potasyum aluminatlar sayesinde, çözünmüş, tahrip olmuş taş kristallerini bir arada tutarak sağlamlaştırabilirler (Küçükkaya, 2004). Özellikle kireç suyu (doymuş Ca(OH)2) ve barita (Ba(OH)2 çözeltisi sıklıkla tercih edilen inorganik sağlamlaştırıcılardır (Ersen, 2012). Bu kimyasalların derin penetrasyon sağlayamaması kullanımda karşılaşılan olumusuz bir durumken, özellikle barita kullanımında tuzlanma problemi görülmüştür. 109 Nanoteknolojinin taş koruma alanında kullanılmaya başlanmasıyla, yüzeysel emprenye sorunu aşılmıştır (Giorgi, Dei ve Baglioni, 2000). Nanoteknoloji ile birlikte, portlandit kristalleri nano boyutunda alkolde süspansiyon halinde üretilmektedir. Alkol kullanılması, Ca(OH)2 ‘nin boşluklarda yerinde yerleşmeden önce karbonatlanmasını önlediğinden; sulu çözeltilere göre daha fazla portlandit kristalinin depolanmasını sağlamaktadır (Ersen, 2012). Organik sağlamlaştırıcılar, ısı ile şekillenebilen ve taşın gözeneklerini doldurmak üzere taşın içine sertleştirici ile beraber yerleştirilen sentetik plastiklerdir. Epoksi ve polyester reçineler gibi yapışkanlığı azaltan çözücüler karıştırılarak reaksiyon geciktirilmeye ve gözeneklerin reçineyle tamamen dolması önlenmeye çalışılmaktadır (Küçükkaya, 2004). Etil silikatlar, Alkil-alkoksi silanlar, silikon reçineler ve akrilik reçineler taşların sağlamlaştırılmasında kullanılan temel organik kimyasallardır. Polimer grupları ve etkin oldukları taşlar tabloda özetlenmektedir (Yüzer ve dig., 2000) Çizelge 5.2 : Taş sağlamlaştırıcı olarak denenmiş polimer grupları ve uygulanıkları taşlar (Yüzer ve Diğerleri, 2000) Sağlamlaştırıcılar Uygulandıkları Taşlar Etil silikatlar Alkil-alkoksi silanlar Etil silikatlar ve alkil alkoksi silanların karışımı Alkil- aril polisiloksanlar (silikon reçineler) Akrilik reçineler (monomer veya polimer) Akrilik ve silikon reçinelerin karışımı Kumtaşı Kumtaşı Kumtaşı, mermer, kireçtaşı Kumtaşı, mermer, kireçtaşı Mermer, yoğun kireç taşı Mermer, yoğun kireçtaşı, kumtaşı Alkoksi silanlar ve alki alkoksi silanlar, taş sağlamlaştırmada çok yaygın kullanılan kimyasallardır. Etil silikatlar ve daha sonra geliştirilen silanlar ve silan-siloksanlar da son 20 yılda en çok tercih edilen ve başarılı sonuçlar veren organik sağlamlaştırıcılardır (Wheeler, 2008). Ersen’e göre, Metil timetoksi silan (MTMOS) ve tetra etoksi silan (TEOS, etil silikat) taş sağlamlaştırmada en çok tercih edilmiş olan iki üründür (Ersen,2012). Silanlar, organik bir ürün ile başlayıp, inorganik bir ürüne dönüştükleri ve uzun vadede degrade olmadıkları için derin emprenye imkanı sağlamaktadırlar. Alkoksi- silanların sağlamlaştırmada başarı sağlayabilmeleri için, bağıl nemin %35’ten az %50’den fazla olmaması, havanın aşırı sıcak veya soğuk olmaması, hava sıcaklığının 15-20oC civarında olması, hızlı kuruma olmaması gibi 110 bazı uygulama koşulları yerine getirilmelidir (Ersen,2012). Akrilik monomerler, pre- polimerler ve kopolimerler ve kendi kendini temizleyen nanoteknolojik yüzey kaplamaları taş korumada kullanılan ve gelişmekte olan diğer sağlamlaştırıcılardır. 5.1.2.3 Yüzey Koruma Temizlenmiş ve sağlamlaştırılmış yüzeyleri, suya, kire ve tuz oluşumuna karşı korumak amacıyla kullanılan kimyasallardır. Su iticiler, emülsiyonlar, anti-grafitti yüzey kaplamaları, tuz inhibitörleri, kolloidisilika ve biosidler başlıca yüzey koruyuculardır (Ersen, 2012). Yüzey koruyucular bir bakım programı dahilinde 5-10 yıl gibi belli aralıklarla yenilenmelidir. Yüzey koruyucular, sağlamlaştırıcılardan sonra uygulanmalıdır (Ersen,2012). Yüzey koruyucu kimyasallar arasından seçim yaparken, uygulamanın söz konusu olduğu taşın petrografik ve fiziksel özelliklerine, taşıdığı yüzey erozyonunun derecesine ve üzerinde bulunan suda çözünen tuzların miktarına dikkat edilmelidir. Uygulamaya başlanmadan önce, laboratuvar testleri ile taşlar raporlandırılmalı ve bu raporlara uygun kimyasallar kullanılmalıdır. Bu tür araştırmalarda taş yüzeyinde ve porozitede depolanmış olan suda çözünür tuzların cinsleri, miktarları, duvar yüzeyindeki ve kesitindeki dağılımları ve toplam su emme ve kuruma hızında ve kılcallık katsayısındaki, su buharı difüzyonu direnç faktöründeki değişmeler incelenmeldir (Ersen, 2012). Su iticilerin, taş yüzeyine suyun sıvı halde girmesini önlerken, gaz halde çıkışını engellememesi yani su buharı difüzyon direnç faktörünü yükseltmemesi gerekmektedir (Ersen,2012). Alkoksi silanlar, silikonlar ve floropolimerler su itici olarak kullanılan kimyasallardır. Suda çözünen tuzların yoğun olduğu ve suyun zeminden kılcallıkla emilerek duvarlarda yükseldiği durumlarda, alkoksi silanların kullanımı, silikat oluşumuna neden olarak yüzey kabuklanmalarına yol açmaktadır (Ersen, 2012). Tuz kristallenme çevrimlerinin yıkıcı etkilerini sınırlamak amacıyla denenen yeni bir koruma metodu, “kristal büyüme inhibitörleri”nin taş yüzeyinden emprenye edilmesi deney aşamasında olan bir uygulamadır. Yüzey korumada yaygın bir uygulama, kalsiyum oksalat tabakası oluşturarak , kireç taşı ve mermer yüzeylerinin hava kirliliği ortamına ve iklimsel bozulmaya dirençli hale getirilmesidir. Yüzeye uygulanan amonyum oksalat çözeltisi, kalsiyum sülfat ve kalsiyum karbonatla tepkimeye girerek, ince bir kalsiyum oksalat tabakası 111 oluşturmaktadır (Ersen,2012). Jel kompresleriyle de gerçekleştirilebilen bu uygulama, yüzeyin hidrofilik hale gelerek, asit yağmuru ve diğer kirli hava ile etkileşme mekanizmalarıyla ortaya çıkan başkalaşma sürecini engellemektedir (Charola vd., 2010). Kireç taşı tozu ve kireç badanası, yüzey koruyucu olarak kullanılagelmiş bir metod olmasına karşın estetik açıdan olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Biyokalsifikasyon olarak adlandırılan, biyolojik yöntemlerle kireç taşı yüzeyleri kalsit kaplama yöntemi de geliştirilmekte olan yeni bir tekniktir (Tiano, 2008; Ersen 2012). Kolloid silika ile kireçtaşı yüzeyinde mikro çatlakların ve boşlukların doldurulması ve böylelikle bir yüzey koruma tabakası oluşturulması da başka bir yaklaşımdır. Taş yüzeylerininin mikrobiyolojik ve biyolojik oluşumların yol açtığı bozulmaya karşı korunması amacıyla biosidler kullanılmaktadır. Biosid kullanımında, makul sürede kalıcı etki, taş yüzeyiyle tepkimeye girmemek, taşın rengini değiştirecek etkide bulunmamak, ultraviyole ve oksidasyonla bozulmama ve çevre sağlığına zararlı olmamak gibi özellikler aranmalıdır(Ersen,2012). Ayrıca biyosidler, etkin olmadan yağmur suyuyla yıkanmayacak özellikte olmalıdır. Bu parametrelerin tümüne uyan bir biyosid henüz bulunmamış olmakla birlikte, bazı biyosidlerin çevre sağlığına zararlı olduğu görülmektedir(Ersen, 2012). Su iticiler, yüzeyde tutunan su miktarını azaltmaları ile biyolojik oluşumlara karşı da etki göstermektedirler. Taş koruma alanına nano teknolojinin girmesiyle, kendi kendini temizleyebilen yüzey kaplamalarıyla, temizlenmiş yüzeylerin yeniden kirlenmesinin engellemek mümkün hale gelmiştir. Fotokatalitik nano yüzey kaplamaları, titanyum dioksit (TiO2) içermekte olup, ışık etkisiyle üzerindeki kir oluşumunu yok edebilen kaplamalardır (Ergüney, 2010). Bu kaplamalar uygulandıkları yüzeyi temizleyemezler. Ancak, uygulandıktan sonra, ışık etkisi altında, üzerlerinde biriken kirleri yok edebilmektedirler. Bu nedenle,güneş ışığına maruz kalabilecek şekilde, temizlemiş taş yüzeyine uygulandıklarında olumlu sonuç vererek, kirleri oluşum aşamasında yok etmektedirler. 112 5.2 Tuğla Tuğla, toprak hamurununun hazırlanmasının ardından, belli boyutlarda şekillendirilmesi, kurutulması ve pişirilmesi ile elde edilir. En çok kullanılan tuğla türü kil ve kumun birleştirilmesiyle üretilen killi tuğladır. İç yapısı boşluksuz ve homojen olan bir tuğlanın, boşluklu ve heterojen bir iç yapıya sahip tuğlaya göre, çatlama, bozulma ve taşıyıcılığını kaybetme ihtimali daha düşüktür(Ashurst, 1990). Killi tuğlalar dışında, alçı ve kumun karıştırılmasıyla üretilen kalsiyum silikatlı tuğlalar da mevcuttur. Bu tuğla türü, killi tuğla gibi fırınlanarak pişirilmez, yüksek basınç altında preslenerek üretilir. Kum ve alçıdan yapılan tuğlalar, pürüzsüz ince bir dokuya sahiptirler ve killi tuğlalara göre daha açık renkte olurlar. 19. Yüzyılda kullanılmaya başlayan bir diğer tuğla türü de metal kalıplar içerisinde akışkan cüruf malzemenin şekillendirilmesiyle oluşan cüruf tuğlalarıdır (Ashurst, 1990). İç kısımları henüz katılaşmamışken kalıptan çıkartılan bu tuğlaların üretimi sonradan yerleştirildikleri fırınlarda tamamlanır. İçerdikleri bileşenlerin türüne göre farklı renkler alabilen tuğlaların dayanımları da çeşitlilik gösterir. Yüksek derecede elde edilen tuğlalarda daha fazla camlaşma reaksiyonu gerçekleşeceğinden, bu tuğlaların dayanımı daha yüksek olmaktadır. Kimyasal bileşenleri dışında, elde edildikleri sıcaklık ve iklimsel etkiler tuğlada renk değişimine neden olabilmektedir. Ayrıca, renkli tuğlalar üretmek, fırınlama işleminden önce tuğla yüzeyine manganez, kobalt, bakır ve benzeri metal oksitlerin sürülmesiyle mümkün olmaktadır (Bricks, Advice Series, 2009). Kolay elde edilebilir ve ekonomik bir malzeme olan tuğla, geleneksel yapılarda kemer, tonoz, kubbe, taşıyıcı ayaklar ve taşıyıcı duvarlar gibi her tür strüktürel eleman yapımında kullanılmıştır. Sıvalı veya sıvasız şekilde kullanılan tuğlalar, dekoratif kullanıma da imkan vermektedir. 5.2.1 Bozulma türleri Üretim hataları, su/nem etkisi, suda çözünebilen tuzlar ve yangın tuğlanın bozulmasına neden olan temel etkenlerdir. Tuğlanın üretimi sırasında, tuğla yapısı içerisinde düzensizliklerin, boşlukların oluşması tuğlanın dış etkenler karşısında dayanımını azaltır. Ani ısı değişimleri, gereğinden az veya fazla kum miktarı, kullanılan kilin içerisinde yabancı maddelerin bulunması gibi etmenler tuğla 113 üretiminde olumsuz sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. İç yapısında boşluklar veya düzensizlikler bulunan bir tuğla, yük altında bu bölgelerden çatlayabilir veya eğilerek deformasyona uğrayabilir. Üretimden gelen zayıflıklara sahip bir tuğla suya veya neme karşı da yüksek dayanım gösterememektedir. Tuğlanın bünyesine su alarak, neme doyması, çözülerek bozulmasına yol açan en önemli etkendir. Tuğla örgülerinde, hatalı derz yapımı, yanlış veya yetersiz derz çözümü gibi durumlar suyun örgünün iç bünyesine girmesine neden olmaktadır. Duvar iç bünyesine giren su kılcallıkla duvar içerisinde yükselmekte, tuğlaların içine nem olarak yerleşmekte ve onların bozulmalarına yol açmaktadır. Suya sıkça maruz kalan, parapet, baca dibi, pencere denizlikleri gibi bölgelerde tuğla bozulmalarına daha sık rastlanmaktadır. Saçak altları, yüzeyden çıkıntı yapan süsleme detaylarının çevresinde, kirlerin biriktiği ve yağmur suyuyla yıkanmayan yüzeylerde tuz kristallerinin oluşma ihtimali çok yüksektir. Şekil 5.30: (a,b) Tuğla duvarda bozulma türleri (Brick Advice Series, 2009) Suda çözünen tuzların tuğla içerisinde kristalleşmesi tuğla yüzeyinin kavlanarak ayrışmasına neden olur(Ashurst, 1990). Tuğlayı oluşturan kilin kendisi, tuğla derzlerindeki harçlar, kireçtaşı kalıntıları, deniz suyu ve hava kirliliği tuz kristali kaynaklarındandır. Topraktan kılcallıkla taşınan su da zengin bir tuz kaynağıdır (Ashurst, 1990). Tuğlanın emdiği su ile bünyesine giren tuzlar, suyun buharlaşmasıyla tuğla yüzeyine yakın bir yerde kristalleşerek birikirler. Bu birikme sonucunda oluşan basınç, yüzeyde kavlanmalara neden olur. (a) (b) 114 Şekil 5.31: Beşiktaş, Makruhyan Okulu cephesinde tuğla yüzeyinde biyolojik oluşumlar. Şekil 5.32: Beyoğlu’nda bir kagir bina cephesinde gerçekleşen tuğla bozulmaları. 115 Don olayı, suyun tuğla bünyesine işlemesiyle bağlantılı olarak, bozulmaya neden olan bir başka durumdur. Kil tuğlaların dona karşı dayanımı içlerindeki boşluk miktarına bağlıdır. Büyük gözenekli ve gözeneklilik miktarı fazla olan tuğlalar don olayında daha fazla zarar görürler. Gözeneklerin içine girip yerleşen su donduğunda hacmi genişleyeceği için gözenek çeperlerine baskı uygular ve bunun sonucunda mikro veya makro çatlaklara neden olabilmektedir. Tuğlanın yapı içerisinde bulunduğu yer dondan etkilenme oranını değiştirebilmektedir. Suyun birikimine imkan veren bölge ve detaylarda yer alan tuğlalar suyun varlığından dolayı dondan daha fazla etkilenebilirler. Don etkisinde bozulma tuğlanın çok fazla ve uzun süre ıslak olduğu durumlarda görülür(Ashurst, 1990). Son olarak yangın tuğla malzemesinin bozulmasına neden olan etkilerden biridir. Yangının tuğla üzerine etkileri yangının boyutu, duvarların kalınlığı ve tuğla türüne göre değişir. Genelde binalarda çıkan yangınlarda daha yüksek sıcaklıkta üretilen tuğlalar yangına karşı dayanıklıdır. Fakat ciddi bir yangında tuğlada çatlama, şişme ve yüzeyde pullanma gibi bozulmalar gerçekleşebilmektedir. Yangının söndürülmesi sırasında tuğlaya aniden nüfuz eden su genellikle pullanmaya neden olur, fakat bu durum tuğlanın dayanımını çok fazla etkilemez (Ashurst, 1990). Yangının tuğla üzerindeki en büyük etkisi, yüksek sıcaklığın harç ve diğer strüktürel malzemelerin taşıyıcı özelliklerini kaybetmelerine neden olmasıyla tuğla duvarda çatlakların oluşmasıdır. Yangın sonucunda oluşan duman ve is tuğlada lekelenmelere neden olur. Şekil 5.33: Beyoğlu’nda bir kagir binada yangının tuğla üzerindeki etkisi. 116 Yapı malzemesi olarak tuğlanın bozulması dışında yapı elemanı olan tuğla duvar tüm kagir duvarlar için söz konusu olan bozulma nedenlerinden etkilenir. Kagir duvarlara yapılan müdahalelerde, tuğla örgülerinde tuğla ile uyumlu harç kullanımına ve yatay derzlerin su tutmayacak şekilde detaylandırılmasına dikkat edilmelidir. Şekil 5.34: Yeşilköy’de bir binada su ve atmosferik etkiler sebebiyle malzemede çözülme. Şekil 5.35: Karaköy’de Bereket Han’da su ve atmosferik etkilere bağlı olarak malzemede çözünme ve biyolojik oluşumlar. 117 5.2.2 Müdahale türleri Bir tuğla duvarın yapısal olarak sağlamlaştırılması veya güçlendirilmesi için bir çok teknik kullanmak mümkünken, bozulmuş olan bir tuğla üzerinde uygulanabilecek onarım müdahaleleri sınırlıdır. Taş malzemeye benzer olarak tuğlada da temizleme mekanik ve kimyasal temizleme teknikleri ve yüzey sağlamlaştırıcıları kullanılabilmektedir. Suyla yıkama ve fırçayla temizleme tuğla yüzeyde öncelikli olarak uygulanabilecek temizleme teknikleridir. Tuğla üzerine uzun süre uygulanan su, tuğlanın çok fazla su emmesine neden olarak çiçeklenme gibi istenmeyen sonuçlar yaratabilmektedir. Su ile yıkamaya alternatif olarak kullanılabilcek fırçayla temizleme tekniğinde ise fırçalama işleminin tuğla yüzeyi için çok yıpratıcı olmamasına dikkat edilmelidir. Bu durumda kullanılacak demir içermeyen yumuşak tellerden oluşan fırçalar dahi tuğla yüzeyinde çiziklere neden olabilmektedir. Doğal kıllardan oluşan fırçalar tuğla temizleme için en uygundur. Fırçalama ve suyla yıkama teknikleri birlikte kullanılarak olumlu bir sonuç alınabilir. Fırçalama işlemi sırasında kısa aralıklarla duvar yüzeyi suya maruz bırakılarak kirlerin yumuşaması sağlanabilir. Suya maruz bırakma süresi duvarın nemlenmesini sağlayacak kadar uzun fakat su emmesine yol açmayacak kadar kısa olmalıdır. Bu yöntemle kirlerin yumuşatılması tuğla yüzeyinin fazla zarar görmeden yumuşatılarak kirlerden arınmasına yardımcı olabilmektedir. Sırlı yüzeye sahip tuğlalar normal tuğlalara göre biraz daha yüksek basınçlı suyla ve nötr ph derecesine sahip sabunla temizlenebilir. Benzer şekilde yine sabun ve fırça kullanımı aynı anda gerçekleştirilebilir(Ashurst, 1990). Sabun kullanımı sonrasında durulamanın iyi yapılması büyük önem taşır. Tuğla yüzeyine ve tuğla derzlerini bozacak derecede yüksek basınçlı su asla kullanılmamalıdır. Suyla yıkama ve fırçalama dışında kullanılabilecek aşındırıcı sistemler, tuğla yüzeyler için bozulmayı hızlandırıcı etkisinden dolayı önerilmemektedir. Ayrıca bu yöntemlerin tuğlada istenilen etkiyi vermesi için çok uzun vadede ve çok düşük güçte kullanılması gereklidir. İyi işçilik, yüksek deneyim ve uzun süre gerektiren bu uygulamalar genellikle ekonomik olmamaktadır(Ashurst, 1990). Tuğla yüzeyde alçı veya boya lekeleri söz konusu ise çok az miktarda hava ve kum agrega içeren aşındırıcı teknikler kullanılabilir, fakat uygulama yüzeylerin sürekli izlenmesine 118 imkan verecek şekilde gerçekleştirilmelidir. Boya lekeleri mümkün olan yerlerde özel çözücülerle temizlenebilir. Şekil 5.36: (a,b) Tuğla duvarda boya lekesi temizlenmesi (KKE A). Tuğla yüzeyde uygulanabilecek kimyasal temizlikte seyreltik hidroflorik asit çözeltilerinin olumlu sonuç verdiği bilinmektedir. Uygulama yapılacak yüzey kimyasalla temas etmeden önce nemlendirilmelidir. Nemlendirme işleminin amacı asit reaksiyonunu sınırlayabilmektir. Asit uygulaması ile birlikte fırçalama gerçekleştirilebilir. Asit, yüzey üzerinde beş dakikalık sürelerle kontrollü bir şekilde tutulmalı ve ardından iyice temizlenmelidir. Derinlemesine temizlik sağlanmadığı zaman tuğla yüzeylerde beyaz (silika) lekeler kalır. Harç kalıntı ve lekeleri tuğla üzerinden daha güçlü bir hidroklorik asit çözeltisiyle veya EDTA lapasının uzun süreli kullanımıyla çıkartılabilmektedir(Ashurst, 1990). Bir çok boya türü metilen klorit boya sökücünün kille karıştırılarak yüzeye uygulanmasıyla yumuşatılabilmektedir. Hidroflorik asit dışında tuğla yüzeylerde kullanılabilecek tüm kimyasal temizliyiciler çiçeklenmeye neden olabilmektedir. Bu nedenle bu kimyasallar nemli yüzeye uygulanmalı ve işlem sonrasında derinlemesine temizlenmelidir(Ashurst, 1990). Tuğla yüzeylerde su iticiler sıklıkla kullanılan yüzey koruyucularıdır. Bozulmuş bir yüzeyde su itici uygulanmamalıdır. Ayrıca bu tür kimyasallarla suya karşı önlem almadan önce mutlaka tuğla yüzeye etki eden suyun kaynağı belirlenmiş ve sorun çözülmüş olmalıdır. Silikon su iticilerin tuğla yüzeylerde iyi sonuçlar verdiği bilinmektedir (Ashurst, 1990). Tuğla yüzeyler uygun teknikle temizlendikten sonra su itici kimyasal uygulaması yapılabilir. (a) (b) 119 Son olarak alkoxy-silan sağlamlaştırıcıların tuğlanın bozulmasını geciktirici etkisi olduğu bilinmektedir(Ashurst, 1990). Ancak, bu konuda araştırmalar devam etmektedir. Sağlamlaştırıcıların etkin olabilmesi için gereken penetrasyon sert ve sırlı tuğlalarda zor sağlandığından bu kimyasalların sert ve sırlı tuğlalarda kullanımı olumlu sonuçlar vermemektedir. Sert tuğlalarda bozulmuş durumda bile olsalar penetrasyon sağlanamamaktadır. Tuğla malzemenin iyileştirilemediği veya bahsedilen yöntemlerle iyileştirilemediği ve taşıyıcı özelliği geri kazandırılamadığı durumlarda yapılacak şey tuğlanın yenisi ile değiştirilmesidir. Çatlamış, kısmen parça kaybına uğramış veya deforme olmuş tuğlalar genellikle değiştirilmesi gereken tuğlalardır. Bir yapıda çıkarılan tuğlanın yeniden kullanılması bozulma derecesine göre mümkünken özgün tuğlaya ulaşılabiliyorsa yenilenmesi önerilir. 5.3 Kerpiç Dünyada en çok kullanılan yapı malzemelerinden biri olan toprak, su ve bazı katkı maddeleriyle karıştırılarak kerpiç malzemeyi oluşturur. Kolay erişilen malzemelerle genellikle kullanım yerinde üretilen kerpiç, üretim aşamasında çok az veya hiç enerji gerektirmemesi, tamamen geri dönüştürülebilir oluşu, ek izolasyon gerektirmemesi gibi özellikleri sayesinde ekolojik ve sürdürülebilir bir malzeme olarak bugün de ön plana çıkmaktadır. Bağlayıcısı killi toprak olan kerpiçte kullanılan katkı maddeleri, kerpiçin üretildiği yerde erişilebilen malzemelerin çeşitliliğine göre farklılık gösterebilir. Ancak temelde kerpiç malzeme toprak ile suyun belli bir oranda karıştırılmasıyla elde edilir. Şekil 5.37: (a,b) Kerpiç yapı örnekleri, Darende (KKE A). (a) (b) 120 Toprak malzeme ile yapım teknikleri iklimsel ve yerel verilere göre farklılık gösteremektedir. En çok rastlanan yapım teknikleri, kerpiç bloklarla yapım veya sıkıştırılmış toprak ile yapım teknikleridir. Toprak malzemenin suyun yanı sıra saman, kum, kil, alçı ve benzeri katkı maddeleri ile karıştırılmasıyla oluşturulan harcın kalıplara dökülüp kurutulmasıyla kerpiç bloklar üretilir. Bu bloklarla çamur veya alçı harçlar yardımıyla örülerek duvarlar oluşturulur. Kerpiç blokların hazırlanmasında doğru su miktarının kullanımı ve kerpiç hamurunun kalıp içerisinde iyi sıkıştırılması büyük önem taşır. Suyun fazla katılması kerpiçin zor kurumasına yol açarak rötre problemini arttıracak ve dayanımını da azaltacaktır; suyun az katılması ise çamurun kalıplanmasını zorlaştırdığından, çamuru kalıba iyi yerleştirmek için sıkıştırma ve tokmaklama işlemi gerektirecektir (Özgünler ve Gürdal, 2013). Bir kerpiç bloğunun içerisinde kalıplama sırasında oluşan boşluklar, bloğun dayanımını zayıflatır. Şekil 5.38: Kerpiç duvar üretimi için uygulamalar (a)Kerpiç duvar bloğunun üretimi, (b) kerpiçle döküm duvar uygulaması (Terra Incognita, 2008). Şekil 5.39: (a) Kerpiç yapı blokları, (b) Kerpiç yapı, Darende (KKEA). (a) (b) 121 Bir diğer kerpiç duvar yapım tekniği olan kerpiç döküm duvar uygulaması, hazırlanmış ahşap kalıplar arasına toprağın katmanlar halinde dökülüp sıkıştırılmasıyla gerçekleştirilir. Sıkıştırılmış toprak duvarlarda her bir toprak katmanı döküldükten sonra iyice sıkıştırılır ve kurutulur. Kuruyan toprak katmanının üzerine yeni katmanın dökülmesiyle duvar yapımı devam eder. Kuruyup, taşıyıcılığına ulaşan duvar parçası daha sonra ahşap kalıplardan arındırılır. (Şekil-2) Bu teknikler dışında, toprağın yarı plastik formda, harç gerektirmeden, elle sıkıştırılmasıyla da kerpiç yapılar üretilebilmektedir. Ahşap karkas sistemin içinde kullanılan toprak panel ve dolgu malzemeleri ise kerpiç mazlemenin bir diğer kullanım alanıdır. Şekil 5.40: (a) Kerpiç döküm duvar uygulaması, (b) Ahşap karkas arası kerpiç uygulaması (Terra, 2008). Ülkemizde geleneksel yapımda kerpiç bloklar kullanılmıştır. Kerpiç bloklara, yığma yapı elemanlarında ve ahşap karkas strüktürde dolgu malzemesi olarak rastlanmaktadır. Anadolu’da geleneksel olarak “ana” ve “kuzu” olarak adlandırılan, tam ve yarım boyutlarda kerpiç blokları üretilmiştir. Ana blok boyutları, uzunluk 30- 35 cm, genişlik 30-35 cm, yükseklik 10-12 cm; kuzu blok boyutları, uzunluk 30-35 cm, genişlik 15-17cm ve yükseklik 10-12 cm şeklindedir (Özgünler ve Gürdal, 2013). Toprak malzeme basınç dayanımına sahip fakat çekme dayanımı düşük bir malzemedir. Bu nedenle, çekme dayanımını arttıracak saman ve benzeri doğal lifli malzemeler, geleneksel üretimde kerpiç hamuruna katılmış veya dökme kerpiç duvarların katmanları arasına yerleştirilmiştir (Orbaşlı, 2008). Ayrıca, toprağın (a) (b) 122 granülometrik özelliklerinin yeterli bulunmadığı durumlarda ve kohezyonu arttırmak amacıyla, kil, alçı, kireç gibi katkı maddeleri kerpiç çamuruna katılmaktadır. Kerpiç çamuruna katkı maddesi karıştırılacaksa, karma suyunun bir kısmı ayrılarak geri kalan kısım toprakla karıştırılır (Özgünler ve Gürdal, 2013). Su katılan toprağın karıştırma işleminden sonra en az bir gün dinlendirilmesi gereklidir. Çamuru oluşturan toprağın kuru ağırlığına göre belirlenen katkı maddesi ayrılan su ile karıştırılır. Akıcı kıvamdaki bu karışım dinlendirilmiş toprakla iyice karıştırılır. Böylece tavlanmış olan çamur kalıba yerleştirilecek hale gelir. Çamurun karıştırılması ve kalıba yerleştirilmesi, katkı maddesinin katılaşma süresinden kısa zamanda bitirilmelidir. 5.3.1 Bozulma türleri Kerpiçin bozulmasına neden olan etmenlerin başında nem ve su gelmektedir(Orbaşlı, 2008). Yağmur suyunun yüzeyi yıkaması ve zeminden yükselen nem bir kerpiç duvarın alt kısımlarında oluşan bozulmanın öncelikli sebebidir. Zeminde hatalı veya yetersiz drenaj, suyun bina eteklerinden yükselerek kerpiç beden duvarlarına ulaşmasına neden olacaktır. Havada yüksek nem oranının bulunması, kerpiç duvarın çözünerek taşıyıcılığını kaybetmesine neden olabilmektedir (Ashurst, 1990). Bir duvarın bünyesinde bulunan ahşap hatıllar da su etkisi altında bozularak taşıyıcılıklarını kaybedebilirler. Sıcaklık değişimlerinden kaynaklanan büzülme ve genleşmeler sonucu kerpiç duvarlarda oluşan çatlaklar da elemanların bozulmasına yol açmaktadır. Toprağın bitkisel gelişim için elverişli bir ortam olması, kerpiç malzeme ve elemanlar üzerinde bitkisel oluşumların yerleşme ihtimalini de doğurmaktadır. Kerpiç üzerinde gelişen bitkisel oluşumlar, çatlaklara neden olabilmenin ötesinde, bitki köklerinden gelen asit salgıları kerpiç duvardaki alçı bileşeniyle tepkimeye girerek alçının kohezyon özelliğini azaltabilmektedir(Orbaşlı, 2008). Bitki oluşumunun yanı sıra, bazı arı türleri ve sıçanlar başta olmak üzere kemirici hayvanlar da kerpiç duvarlar içerisinde oyuklar ve delikler açarak bozulmaya neden olabilmektedirler (Ashurst, 1990). Su, termal gerilimler ve biyolojik nedenlerin yanı sıra, kerpiç malzemeye etkiyen insanlardan kaynaklanan bozulma nedenleri de bulunmaktadır. Geleneksel bir kerpiç yapıya modern işlevler getirilirken dikkatsiz ve hatalı tesisat yapımı yapı içerisinde su problemine neden olabilmektedir. Yapının kullanım süresinde uygulanan çimento 123 içerikli tamir, yenileme veya bakım amacıyla kullanılan harç veya sıvalar, hava geçirimsiz boyalar, kerpiç malzemenin bozulmasını hızlandırmaktadır. Çimento esaslı harçlar, kerpiçle fiziksel ve kimyasal uyumsuzluk doğurmakta, çatlak ve ayrışmalara neden olabilmektedir. Yine harç, sıva ve boyaların hava geçirimsiz olmas, kerpiç malzemenin hava almasını engelleyerek, duvar bünyesinde bozulmalara sebep olur. Ayrıca, kerpiçin sürekli bakım gerektiren bir malzemedir; bakımsızlık durumu, kerpiçin hızla çözünmesine neden olacaktır. Su başta olmak üzere, sıcaklık değişimleri, bitkiler, hayvanlar ve insanlardan kaynaklanan nedenler kerpiç malzemenin bozulmasına neden olmaktadır. Bu etmenlerin tek başına veya birlikte etkimesi sonucunda, duvar bünyesinin çözülerek kısmen veya tamamen dağılabilmekte, duvar düzlemi düşeyden ayrılarak deforme olabilmektedir. Duvarlarda yüzeysel ve strüktürel çatlaklar, oyuklar ve delikler gibi bozulmalar oluşabilmektedir. 5.3.2 Müdahale türleri Kerpiç, zamana direnemeyen bir malzemedir ve sürekli bakım gerektirir. Kerpiç yapılarda, duvarların korunması için sıvaların belli aralıklarla özgün malzeme ile yenilenmesi gerekmektedir. Kerpiç yapıların sökülüp yeniden yapılması, toprak malzemenin düşük dayanımlı olmasından dolayı, çok zordur. Bir yapıdan çıkarılan kerpiç blok, bozulmamış dahi olsa, dayanımı azalmış durumda olur ve yeniden kullanımı mümkün olmaz (Orbaşlı, 2008). Kerpiç yapılarda enjeksiyon, dikiş, kenet, yeni hatıl yapımı ve gergilerle güçlendirme gibi yöntemlerle strüktürel onarımlar yapılabilmektedir. Ayrıca, polimer ağlar da kerpiç yapı güçlendirmesinde rol almaktadır (Varum ve diğ., 2008). Kerpiç malzemenin onarımında en etkin yaklaşım, işlevini kaybetmiş blokların yerine yeni blokların üretilip yerleştirilmesidir. Eski bir kerpiç duvarda yeni kerpiç bloklarla yenileme yapılırken, fiberglas çubuklar, metal ağlar, pişmiş toprak parçalar gibi elemanların yardımıyla yeni kısmın eski kısımla birleşmesi sağlanabilmektedir. Kerpiç duvarda bozulan kısımların tuğla veya diğer bloklarla yeniden örülmesi eskiden gerçekleştirilen bir onarım yöntemiyken, çağdaş restorasyon yaklaşımlarında kerpiç dışında bir malzemenin bu tür bir onarımda kullanılması genellikle kabul görmemektedir. Kerpiçle uyum gösteremeyen tuğla ve diğer yapı blokları, kerpiç yapının bozulmasını hızlandırıcı etkide bulunmaktadır (Ashurst, 1990). Günümüzde 124 çeşitli katkılarla güçlendirilmiş kerpiç bloklar tercih edilmektedir. Örnek olarak, Alker olarak bilinen, alçı katkılı kerpiçin, katkısız kerpiçe göre kururken büzülmesinin, suda çözülme ve dağılmasının daha az; taşıma gücünün daha fazla, yüzeylerinin çok daha düzgün olduğu ve toz üretmediği saptanmıştır (Özgünler ve Gürdal, 2013). Kerpiç döküm duvarlarda ise, oluşan boşluklar, özgün karışıma uyumlu tamir harçlarıyla doldurulabilmektedir. Kerpiç duvarlarda boşlukları, oyukları doldurmak için yapılan yamalarda ve 2cm’ye kadar olan çatlakları onarmak üzere yapılan enjeksiyonlarda çimento bileşimli tamir harçlarının kullanımı olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Çimento esaslı harçlar duvar yapısı içerisinde su geçirimsiz bir bariyer oluşturacaklarından, kerpiçin hava almasını engelleyerek nem sorunlarına yol açacaktır. Tamir harçlarının kil esaslı bileşimlerden seçilmesi önerilmektedir (Orbaşlı, 2008). Yine döküm duvarlarda kalıp yardımıyla bazı deformasyonlar giderilebilirken, yıkılmış kısımlar geleneksel yöntemlerle ve özgün malzemeyle yeniden yapılmaktadır. Kerpiç malzemede yüzeyi güçlendirmek amacıyla ethyl silikat sağlamlaştırıcılar kullanılabilmektedir. Bu türevden sağlamlaştırıcılar yüzeyde su ya karşı dayanımı arttıran bir katman oluştururlar. Bunu yaparken de yüzeyin porozimetrisini değiştirici bir etkide bulunmazlar. Ancak, uygulamanın sağlamlaştırılmış kısmın hemen ardında tuz birikimine yol açabildiği gözlemlenmiştir (Ashurst, 1990). Ayrıca, silicon esterlerin yapıştırma özelliği olmadığından, üzerine uygulandığı toprak veya çamur parçasının yüzeye tutunmasını sağlayıcı bir etkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle ethyl silikatlarla sağlamlaştırma, yüzeyde dökülme ve tuz probleminin bulunmadığı yerlerde uygulanabilir (Ashurst, 1990). Kerpiç malzemenin sudan korunması ve sürekli bakım altında bulundurulması gerektiği onarım sırasında ve sonrasında da unutulmamalıdır. Kerpiç yapılarda geniş saçakların yapılması ve iyi bir drenaj sisteminin kurulması yapı sağlığı açısından büyük önem taşır. Kerpiç malzemenin onarımı ve iyileştirilmesi sırasında bu etmenlerin sağlıklı çalışmasına da dikkat edilmelidir. 125 5.4 Ahşap İnsanlığın ilk yapım faaliyetlerinden beri yapı malzemesi olarak kullanılan ahşap, fiziksel, mekanik, estetik ve benzeri özellikleri ile diğer geleneksel yapı malzemelerinden ayrılmaktadır. Ağaçtan üretilen ahşap, sürdürülebilir ve ekolojik bir malzemedir. Ahşabın üretimi birçok malzemeye göre az enerji tüketimine neden olur. Kullanımı sırasında fiziksel ve psikolojik olarak insan sağlığı üzerinde olumlu etkiler yaratır. Ayrıca, ömrünü tamamlamış ahşap malzemenin doğaya karışması çevre sağlığı açısından olumsuz etkileri olmayan bir süreçtir. Ağacın yapısından kaynaklanan özellikler, ahşabın yapı içinde strüktürel olan ve olmayan konumlardaki davranışlarını belirler. Ağacı oluşturan karbon(%50), oksijen(%43), hidrojen (%6), azot(%1) ve demir, silisyum, magnezyum, kalsiyum ve sodyum gibi mineraller ahşap malzemenin de ana bileşenleridir (Şimşek, 2003). Farklı ağaç türlerinde, farklı reçine ve asit maddeleri de bulunabilmektedir. Üretildiği ağacın türüne göre ahşabın, ağırlıkları, mikroskobik ve makroskobik yapıları, fiziksel, termik, akustik, iletkenlik ve estetik özellikleri farklılıklar göstermektedir. Ülkemizde yetişen ve ahşap üretiminde kullanılan ağaçlar genel olarak iğne yapraklı ve geniş yapraklı olmak üzere iki grupta incelenmektedir. Yumuşak ağaçlar olarak da adlandırılabilen iğne yapraklı ağaçlara kara çam, sarı çam, kızıl çam, fıstık çamı, Toros sediri, doğu ladini ve köknar örnek olarak verilebilir. İğne yapraklı ağaçlar yapım işlerinde, doğrama, kalıp, iskele ve çatı malzemesi olarak kullanılabilmektedir; geniş yapraklı ağaçlar ise mobilyacılıkta, özel eleman yapımlarında ve parke işlerinde kullanılabilmektedir (Şimşek, 2003). Organik bir malzeme olan ahşap, boşluklu bir iç yapıya sahiptir. Ağaç kesitini oluşturan lifler içten dışa radyal şekilde bulunmaktadırlar. Ağacın ana kısımları, merkezde bulunan öz, iç odun, dış odun ve en dışta bulunan kabuk kısımlarıdır. Bu kısımlardaki lif yönü farklılıkları, kurutma sırasında farklı deformasyonlara neden olur. Lif yönü ve dizilimi, ahşap malzemenin çalışmasında, zaman içerisinde uğradığı deformasyonda, doğrudan etkilidir. Ağacın biçilip, doğal veya yapay olarak kurutulmasıyla, sürekli ve boş selüloz kanallarından oluşan ahşap malzemeler ortaya çıkar. Boşluklu iç yapı, ahşabın içerisinden sürekli hava geçişini, bir diğer deyişle ahşabın nefes almasını sağlar. Bu durum, ses ve ısı izolasyonu açısından ahşabı avantajlı hale 126 getirmektedir. Ahşap malzemede ısı artışı ile genleşme gerçekleşmez. Isının artması ile bünyesindeki nem oranı azalan ahşabın taşıyıcılığı artar (Özen, 2001). Ayrıca ahşabın ısıl iletkenlik kat sayısı yüksek olduğundan, ahşabın ısısının arttırılması veya azaltılması için çok fazla enerjiye gereksinim vardır. Bu özelliğiyle ahşap, mekanın ısı kontrolüne katkıda bulunur. Olası bir yangın durumunda, ısıl iletkenliğin düşük olması, ahşabın yangına uzun süre dayanmasını sağlar. Ahşabın ısıl iletkenliğinin yanı sıra elektrik iletkenliği de düşüktür. Boşluklu yapısı ve düşük özgül ağırlığı sayesinde hafif bir malzeme olan ahşap, buna rağmen yüksek taşıyıcılığa sahip bir yapı malzemesidir. Lifli yapısı sayesinde, diğer geleneksel yapı malzemelerinden farklı olarak çekmeye kuvvetini karşılayabilmektedir. Ahşabın dayanımı ve taşıyıcılığı bugün yeni teknolojilerle arttırılabilmektedir. Geleneksel mimaride ahşap boyutları ağaç boyutları ile kısıtlanmışken, günümüzde laminasyon teknolojisiyle bu kısıtlar ortadan kalkmıştır. 5.4.1 Bozulma türleri Ahşabın bozulmasına neden olan inorganik ve organik etkenler bulunmaktadır. İnorganik etkenler arasında hava, güneş, su, bazı kimyasallar ve ateş sayılabilirken, organik etkenleri bakteri, mantar ve böcekler oluşturmaktadır. Bu inorganik ve organik etkenler karşısında, ahşap malzemede renk değişimi, küflenme, çürüme, kesit kaybı ve deformasyonlar oluşmaktadır. Hava ve güneş ışığı, ahşap yüzeyine etki ederek, ahşabın zaman içinde renk değiştirmesine neden olur. Güneş ışığındaki radyasyonda bulunan alfa parçacıkları, organik ahşap yüzeyine etki ederek ahşabın iç yapısını bozar; havanın oksidasyonunun ahşap üzerindeki yakıcı etkisi de bu olayı hızlandırıcı rol oynamakta ve malzeme yüzeysel bir kararmaya uğramaktadır (Şimşek, 2003). Su ise nem şeklinde havadan veya ortamdan, ahşabın bünyesine geçerek, ahşap malzemede şekil değişikliklerine neden olur. Higroskobik bir malzeme olan ahşabın bünyesinde, ortamdaki nem miktarına bağlı olarak su miktarı artar veya azalır. Ahşabın iç boşluklarına su moleküllerinin dolması, lif yönlerine bağlı olarak şişme ve deformasyonlara neden olmaktadır. Ayrıca nem oranının yüksek olması ahşap malzemeyi, bakteri ve mantarlar başta olmak üzere bozulmaya neden olan organik etkenlerin oluşumuna elverişli hale getirir. 127 Şekil 5.41: Beyoğlu’nda bir kagir binada ahşap tavan kaplamasında bozulma, 2012. Şekil 5.42: Aynalıkavak Kasrı, ahşap kirişler ve cephe kaplaması üzerinde çürüme ve mantar oluşumu, 2006. 128 Bakteri ve mantarlar ahşabın bozulmasına neden olan organik etkenlerdendir. Bu mikro-organizmalar ahşabın ana bileşeni olan selüloz ve lignini ayrıştırarak, ahşabın hücre yapısını bozarlar. Nemli, sıcak ve karanlık ortamlar mantar oluşumuna elverişli bölgelerdir. Ortam neminin %20’nin üzerinde ve sıcaklığın 20-22oC civarında olması mantar oluşumu için en uygun şartları oluşturur(Ashurst, 1999). Ahşap mantar ve bakteri faaliyetleri altında kuru küf ve ıslak küf olmak üzere iki çeşit çürüme gösterir. Kuru küf, bakteri veya mantarın cinsine ve ahşabın bünyesinden tükettiği maddeye göre beyaz veya kahverengi renkte olabilmektedir. Kuru küf oluşumunda, hem selüloz hem de ligninin tüketildiği durumda beyaz renk gözlenirken; sadece selülozun tüketildiği durumda geride kalan ligninin kahverengi olmasından dolayı küf kahverengi görünümdedir (Ashurst, 1999). Islak küf ise, sürekli ıslaklık durumunun bulunduğu, gemi enkazları ve benzeri arkeolojik ahşaplarda ortaya çıkan bir çürüme türüdür (Ashurst, 1999). Sonuç olarak, bakteri ve mantarlar ahşabın iç yapısını bozarak, malzemenin ufalanıp çözülmesine neden olmaktadır. Şekil 5.43: (a, c)Ahşap üzerinde böcek ve mantarlardan kaynaklanan bozulma ve kesit kaybı. (KUDEB Rest. ve Kons. Lab., 2008), (b) Ahşap malzemede böcek tahribat evreleri (KKE A). (a) (b) (c) 129 Ahşap üzerinde zarara yol açan bir diğer organik etmen böceklerdir. Yumurta, larva veya ergin böcek hallerinin tümünde ahşabın üzerinde yaşayabilen böcekler, ahşabın selülozuyla beslenirler. Malzemenin içerisinde delikler ve kanallar oluşturan böcekler, ahşabın taşıyıcılığını kaybetmesine neden olabilmektedir. Beyaz karıncalar başta olmak üzere, bazı karınca ve arı türleri ahşap için tehlike arz eden böceklerdendir. Ayrıca, deniz kurtları tuzlu ve acı suyun içerisinde ahşabı hızla tahrip edebilirler (Özen, 2001). Şekil 5.44: Beyoğlu’nda yangından hasar görmüş ahşap duvar yapısı. Son olarak yangın, ahşabın bozulmasına yol açan önemli bir etkendir. Yangın karşısında ahşap malzemenin üzerinde 270 dereceye kadar CO, CO2 ve su buharı çıkışı, 250-300 derecede ise tutuşma görülür (Şimşek, 2003). Tutuşma ısısına erişildikten sonra ortaya çıkan gazlar havanın oksijeni ile birleşerek yanmanın devam etmesine neden olur. Yanma kömürleşme ile son bulur. Yangın, ahşabın tamamen yanarak yok olmasına neden olabilmektedir. Yanmasını tamamlamasa dahi bir ahşap malzeme genelde, yangın sonrasında kullanılamaz hale gelir. 5.4.2 Müdahale türleri Ahşap malzemede gerçekleşen bozulmalarda, bozulmanın türüne ve derecesine bağlı olarak çeşitli müdahaleler gerçekleştirilir. Mantar ve böcek gibi biyolojik nedenlerle 130 oluşan bozulmalarda, ahşabın özünü oluşturan malzemelerin tüketilmesi söz konusu olduğundan, gerçekleşen zararın geriye dönüştürülmesi mümkün değildir. Bu nedenle, ileri seviyede tahrip olmuş kısımlar ahşabın bünyesinden uzaklaştırılır. İleri derecede hasar görmemiş bir ahşap malzeme, eğer belli özelliklerini koruyor ve yapıdaki görevini yerine getirebiliyorsa, bozulmaya neden olan etkenin ortadan kaldırılarak, ahşap elemanın daha fazla bozulmasını engellemek üzere, kurutma ve emprenye teknikleri uygulanır. Ahşap üzerinde, böceklerden dolayı oluşan delikler, çatlaklar ileri boyutta olmadıkları durumlarda, enjeksiyon yöntemiyle doldurulabilmektedirler. Ahşabın iç dokusunun tüketilmesi haricinde, ahşabın iklimsel etkiler altında çalışması veya aşırı yüklenmesi gibi nedenlerle malzeme üzerinde şekil bozuklukları oluşur. Nem alışverişi nedeniyle deformasyona uğramış bir ahşap elemanın yeniden şekillendirilerek kullanımı, elemanın eski dayanımına ulaşamayacağından dolayı, tercih edilen bir yöntem değildir. Benzer şekilde, yangın sonucunda hasar görmüş ve deformasyona uğramış ahşap elemanlarda da sağlamlaştırma ve güçlendirme çok nadir durumlarda uygulanır. Ahşabın yapısal bir taşıyıcılık görevi olduğu durumlarda çeşitli nedenlerle gerçekleşen deformasyonlar, dayanımı doğrudan etkileyeceğinden, yenisi ile değiştirme veya ek eleman ile güçlendirme yöntemleri tercih edilmektedir. Şekil 5.45: Ahşap elemanların yeniden yapımı (a), çürüyen kısımların yeni parça ile değiştirilmesi (b), (KUDEB çalışmaları). Yapısal taşıyıcılığı bulunmayan, kaplama, süsleme ve ince yapı elemanları olarak kullanılan ahşap malzemede deformasyon, belli ölçülerde kabul edilebilir olabilmektedir. Böyle bir durumda, ahşap elemanda gerçekleşen deformasyon, (a) (b) 131 malzemenin taşıyıcı kısımdan ayrılmasına neden olmak, estetik açıdan olumsuz bir durum oluşturmak, üzerindeki bezemenin ayrılmasına yol açmak gibi sonuçlar doğurmamalıdır. Bir başka deyişle, nadir durumlar dışında, ahşapta deformasyon genellikle yeniden yapım müdahalesini gerektirir. Diğer yapı malzemelerinde gerçekleştirilen müdahalelere benzer olarak ahşapta da, temizleme, sağlamlaştırma, güçlendirme ve yeniden yapım yöntemleriyle bozulmuş elemanlara müdahale edilir. Temizlik işleminin ardından, sağlamlaştırma, güçlendirme veya yeniden yapım gibi tekniklerle onarılan malzeme koruyucularla inorganik ve organik bozulma etkenlerine karşı korunur. 5.4.2.1 Temizleme Ahşap üzerindeki kir, toz ve boyaların mekanik veya kimyasal olarak temizlenmesi ilk adımdır. Malzemenin imkan vermesine bağlı olarak, fırça, spatula, zımpara gibi aletlerle mekanik temizlik yapılabilmektedir. Mekanik temizleme yönteminde, spatula kabaran boya kısımlarının altına sokularak, alt katmanlara zarar vermeden, boya ksıımları kaldırılabilir. Boya tabakasının kaldırılmasına yardımcı olmak amacıyla ısı tabancısı kullanımı da mümkündür. Isı tabancasıyla ısıtılan yüzeyde boya yumuşar, boyanın yüzeyden ayrılması kolaylaşır. Isınarak yüzeyden ayrılmaya hazır olan boya tabakası kazınır ve yüzey zımparalanır. Boyadan arındırılan yüzeyler lif doğrultsuna paralel olarak kazınarak temizlenir. Şekil 5.46: Isı tabancası ve mekanik yöntemle yapılan ahşap temizliği (KUDEB çalışmaları). Ahşabın üzerinde bulunan cila ve boya kimyasal sökücüler yardımıyla da temizlenebilmektedir. Kimyasal temizlikte, metilen klorür, Isopropanol, ksilol, 132 toluol, metanol gibi organik çözücüler kullanılabilir (Konservasyon & Restorasyon Dergisi, 1). Şekil 5.47: Kimyasal yöntemle temizlenmiş ahşap süsleme, (KUDEB çalışmaları). Şekil 5.48: (a, b) Ahşap profile uygun olarak hazırlanan bıçak ile yapılan mekanik temizlik (c), (KUDEB Çalışmaları). Kumlama yöntemleri de mekanik aşındırma ile ahşap üzerindeki boya katmanının kaldırmak için kullanılabilmektedir. Toksik temizlik kimyasalların yerine, insan ve çevre sağlığını tehdit etmeyen çağdaş boya sıyırma teknolojisine soda patlatma , soda blast, süreci örnek verilebilir (Url-11). Islak veya kuru olarak uygulanabilecek olan bu yöntem tahribatsız yüzey soyma sağlar. Soda olarak adlandırılan, özel olarak formüle edilmiş kabartma tozunun agrega olarak kullanımıyla yapılan kumlama işlemi, kullanılan malzeme gıda sınıfı malzeme olduğundan ve %100 suda çözünme sağladığından, insan ve çevre açısından zararlı değildir (Url-11). (a) (b) (c) 133 5.4.2.2 Sağlamlaştırma ve Güçlendirme Mantarlar tarafından tüketilerek çözülmüş kısımlarda ancak yeni parça takviyesi ile sağlamlaştırmaya gidilebilmektedir. Hasar görmüş kısımların yakın çevresi ile birlikte kesilerek elemandan uzaklaştırılması gereklidir. Oluşan eksik kısım, mümkünse aynı ahşaptan, değilse mevcut ahşapla benzer kimyasal, mekanik ve estetik özelliklere sahip bir ahşaptan yeniden üretilip, uygun birleşim detayıyla yerine yerleştirilir. Yapımda ve onarımda kullanılan tüm ahşap malzemelerin, çeşitli koruyucu kimyasallarla mantar ve böceklere karşı korunması gereklidir. Bir ahşap eleman restorasyonunda da mutlaka koruyucu maddelerle güçlendirme yapılmalıdır. Yapıda yeni kullanılacak ahşaplar için daldırma veya fırça ile sürme teknikleri yaygın şekilde kullanılan emprenye teknikleridir. Şekil 5.49: (a)Emprenye işlemi aşamaları, (Url-6). (b) Beykoz Kasrı Restorasyon Şantiyesi- Daldırma tankı. (a) (b) 134 Şekil 5.50: (a, b) Daldırma ve fırçayla sürme yöntemleriyle emprenye (KUDEB çalışmaları). Emprenye, sıvı, katı ve gaz halinde bulunan maddelerin ahşabın bünyesine geçirilme işlemi olarak tanımlanmaktadır (Şimşek, 2003). Daldırma tekniğinde, emprenye işlemi, koruyucu sıvı dolu tanklara elemanların tamamen batırılmasıyla gerçekleşir. Tanklarda bekletilen ahşap elemanlar zaman içerisinde sıvıyı iç bünyelerine alarak tamamen doyuma ulaşırlar. İç boşlukları tamamen emprenye sıvısıyla dolan ahşap malzeme, böcek ve mantarların barınamayacağı bir iç yapıya kavuşur. Fırçayla sürme tekniğinde ise, koruyucu kimyasallar fırça yardımıyla malzemenin yüzeyine uygulanır. Bu yöntemde kimyasal seçimi, uygulama şekli ve süresi, koruyucunun ahşabın bünyesine girmesini sağlayacak ve kolaylaştıracak şekilde olmalıdır. Koruyucunun penetrasyonunun derinliği, etkinliğini arttıracaktır. Fırçayla sürme ve daldırma tekniklerinin yanı sıra kazanlarda basınçla emdirme yöntemiyle de emprenye işlemi gerçekleştirilebilmektedir. Ayrıca, bölgesel uygulamalarda, aşılama olarak da tabir edilen enjeksiyon yöntemiyle koruyucu maddeler ahşabın bünyesine verilir. Özellikle böceklerden kaynaklanan ahşap bozulmasında, oluşan delikler ve çatlaklara enjekte edilen koruyucu kimyasallar ile malzeme güçlendirilir. Şekil 5.51: (a,b) Enjeksiyon yöntemiyle ahşap sağlamlaştırma, Yeni Cami Hünkar Kasrı. (KUDEB çalışmaları) (a) (b) (a) (b) 135 Emprenye yöntemleri dışında, özellikle böceklere karşı malzemeyi güçlendirmeye yönelik fümigasyon uygulamaları gerçekleştirilir. Fümigasyon işleminde ahşap elemanlar kapalı bir ortamda gaz halindeki kimyasallar ile bekletilir. Böcek ve diğer biyolojik oluşumları öldürmeye yönelik fümigasyon işlemi, insan sağlığını tehdit eden kalıntılara yol açmamaya özen göstererek uygulanmalıdır. Fümigasyon işleminde gaz halindeki kimyasallar çok hızlı ve homojen bir şekilde ahşabın bünyesine işlemekte ve biyolojik oluşumların tümünü öldürmektedir. Ahşap elemanlar, mobilyalar veya daha küçük objeler için özel odalarda uygulanabilen fümigasyon işlemi, yapı bazında, bir mekanın içerisine gaz verilmesiyle veya tüm yapının özel bir çadır içerisine alınarak bütünüyle gaza tabi tutulmasıyla da uygulanabilmektedir (Beşkonaklı, 2001). 5.4.2.3 Koruyucular Ahşap malzemede biyolojik bozulma nedenlerine karşı emprenye maddeleri, dış hava etkenlerine karşı koruyucu kimyasallar, su itici malzemeler ve yanmayı geciktirici maddeler kullanılabilmektedir. Koruyucu emprenye maddelerinde aranan özellikler, ahşabı mantar, böcek ve benzeri biyolojik oluşumlara karşı uzun süre etkin şekilde koruyabilmesi, metallerle tepkimeye girerek korozyona neden olmaması ve insan sağlığını olumsuz etkileyecek özelliklerde olmamasıdır. Ahşap koruyucuları, katran yağları, organik çözücülü ve suda çözünen emprenye maddeleri olmak üzere üç grupta incelenebilirler (Hafızoğlu, 2001). Katran yağlarına örnek olarak kreozot, karbolineum, linyit yağı ve çeşitli katranlar sayılabilir. Organik çözücülü koruyucular, ahşap korumada etkin koruyucu bir maddenin organik bir çözücüde çözülmesiyle elde edilen solüsyonlardır. PCP (veya Penta), Lindan, Dieldrin, bakır naftenat gibi kimyasallar organik çözücülü koruyuculara örnektir. Suda çözünen koruyucular ise, koku bulunmasının arzulanmadığı yerlerde daha çok tercih edilen, ACA (amonyaklı bakır arsenit), ACC, CCA (kromlu bakır arsenat) gibi kimyasallardır (Hafızoğlu, 2001). Açık hava koşulları altında, sürekli ıslanma ve kuruma döngüleri, mor ötesi ışıklar ahşap yüzeyinde çatlaklar ve yarıkların oluşmasına neden olabilmektedir. Mantar ve böceklerin yerleşmesini kolaylaştıran bu çatlak ve yarıklar, aynı zamanda malzemenin çözünmesine de yol açabilmektedir. Hidrofobik boyalar, vernikler, ACC, CZC ve FCAP gibi kimyasallar malzemenin üst yüzeyinde şeffaf film yüzeyler 136 oluşturarak, ahşabı mor ötesi ışınlardan korurlar (Hafızoğlu, 2001). Mumsu su itici yüzeylerin oluşmasına da yarayan bu kimyasallar, yüzeyde çatlak ve yarıkların oluşmasına engel olmaktadırlar. Su itici özellikte, koruyucu olarak kullanılan parafin, hidrokarbon reçineleri, bezir yağı ve benzeri doğal yağlar geçmişten günümüze kullanılmakta olan ahşap üzerinde etkin koruyuculardır. Ahşap üzerinde ciddi bozulmalara neden olan yangına karşı dayanım, ahşaba yanmayı geciktirici tuzların uygulanmasıyla arttırılabilmektedir. Genellikle amonyum sülfat/ amonyum fosfat karışımları olan bu tuzlar, korozyon önleyicilerle birlikte emprenye yöntemleriyle ahşaba emdirilirler (Hafızoğlu, 2001). Ayrıca, ateşle karşılaştıklarında köpük tabakası veya camsı film tabakası oluşturan yüzey kaplamaları da bulunmaktadır. Bu tür kaplamalar, yanma sırasında bir yalıtım tabakası oluşturarak ahşabın yanmasını engellemeyi amaçlar. Köpük oluşturan kaplamaların, diğer yalıtım oluşturan kaplamalara göre daha etkin olduğu bilinmektedir. 5.5 Metal Metaller çeşitli fiziksel ve kimyasal özelliklerinden dolayı, tarih boyunca çeşitli formlarda ve görevlerde, yapım işlemine dahil olmuşlardır. Isıyı ve elektriği iyi ileten metaller, çekme basınç ve kesme kuvvetlerine karşı dayanıklılık gösterirler. Darbe kuvvetlerine de dayanıklı olan metaller, darbeye maruz kaldıklarında, bir bozukluk, değişiklik veya hasarın bulunduğu zayıf noktadan kırılırlar. Ayrıca metallerin, şekil değiştirebilme özellikleri, onların işlenebilmesine imkan vermektedir. Metallerin yapımda kullanımı strüktürel kullanım ve strüktürel olmayan kullanım şeklinde gruplandırılabilmektedir. Arkaik dönemlerde yardımcı elemanlar olarak metallerden faydalanılmış olup, teknolojinin gelişmesi ve özellikle endüstri devrimiyle birlikte metallerin yapımda kullanım alanı artmıştır. Tarihi yapılarda metaller kolon, kiriş, kemer, gergi elemanları ve benzeri olarak strüktürel konumlarda; kaplama, kenet, tesisat elemanları, heykel ve süslemeler şeklinde de strüktürel olmayan şekillerde kullanılmıştır. Strüktürel kullanımı yaygın olan metaller demir ve çeliktir. Demir dövme veya döküm olarak kullanılmış olup çeliğin gelişmesi demir kullanımının azalmasına neden olmuştur. Çelik kullanımının yaygınlaşmasıyla, betonarme ve çelik çerçeveli yüksek binalar gelişmeye başlamıştır. Dövme demir çekme kuvvetlerine karşı yüksek 137 dayanım gösterirken dökme demirin basınç kuvvetlerine dayanımı fazladır (Orbaşlı, 2009). Çelik ise demir ve karbon alaşımından oluşmakta olup, farklı metallerle de birleştirilerek korozyona karşı daha dayanıklı hale getirilebilmektedir. Şekil 5.54: (a,b)Yapıda metal malzeme kullanımı, Divanhane Binası, (OC A). Strüktürel olmayan kullanımda ise, kurşun, bakır, çinko ve alüminyum en yaygın metallerdir. Çatı örtüsü, cephe kaplaması, çeşitli tesisat elemanları olarak kullanılan bu metaller genelde levhalar halinde üretilirler. Demir parmaklık, korkuluk, ve benzeri donatı elemanları da dövme veya döküm metalden üretilebilmektedir. Metaller, kimyasal, fiziksel, estetik, taşıyıcılık ve işlenebilirlik özelliklerine göre yapılarda uygun konumlarda kullanılırlar. Metal elemanlarda da kullanım ömrünün uzun olması açısında sürekli bakım önem taşımaktadır. 5.5.1 Bozulma Türleri Metallerde bozulma, kimyasal korozyon, galvanik korozyon ve mekanik bozulma olmak üzere üç ana başlıkta incelenebilmektedir. Korozyon, metallerde oluşan kimyasal ve elektrokimyasal değişimler olarak tanımlanmaktadır (Ashurst, 1999). Korozyon olayı, metallerin doğada bulundukları şekle dönme çabaları olarak düşünülebilir. Metaller çevrelerinde bulunan hava, nem, kirlilik, asit, tuz, diğer metaller ve benzeri maddelerle etkileşime girerek korozyona uğrarlar. Korozyon, yüzeysel, bölgesel veya noktasal olabileceği gibi, yüzeyden görünmeyen şekilde iç kısımlarda da gerçekleşebilir ki bu durum en tehlikeli korozyon şeklidir(Uluengin, 2006). Korozyon, kimyasal ve galvanik olmak üzere iki şekilde gerçekleşir. (a) (b) 138 Şekil 5.53: Fatih’te Bulgar Kilisesi iç mekanda korozyon. Şekil 5.54: (a,b) Metal elemanda korozyon (KKE A). Demir içeren metallerde kimyasal korozyon, demir moleküllerinin bir parçası olan demir oksidlerin, havadaki oksijenle birleşmesiyle ortaya çıkar. Kimyasal korozyon sonucunda demir miktarı azalırken pas olarak adlandırılan demir oksit oluşumu gözlenir. Bu nedenle kimyasal korozyon paslanma olarak da adlandırılır. Havada çözünmüş çeşitli maddeler ve gazlar nemle birlikte metallerin yüzeyine etkidiğinde, elektrolitik – elektron alış verişine imkan sağlayan- bir ortam oluşur. Suda çözünen tuzların miktarı, nem oranı ve sıcaklık kimyasal korozyon hızını etkileyen faktörlerdendir. Atmosferik korozyon en yaygın görülen kimyasal korozyon türüdür. (a) (b) (a) (b) 139 Şekil 5.55: Fatih’te Bulgar Kilisesi cephede korozyon. Şekil 5.56: Fatih’te Bulgar Kilisesi çan kulesinde korozyon. Galvanik korozyon ise genellikle bir metalin başka bir metalle birleşerek, tepkimeye girmesiyle oluşur (Ashurst, 1999). İki metal bir araya geldiğinde, bu metallerin elektron alıp verme kapasitelerine göre bir metalden diğerine elektron geçişi 140 gerçekleşir. Pil etkisi olarak da adlandırılmakta olan galvanik korozyonda, bir anot bir katot ve bir de elektrolitin bulunması gereklidir. Yağmur suyu, çiğ, yoğuşma gibi yollarla metallere etkiyen su elektrolit ortamın oluşmasına neden olmaktadır. Metaller arasında elektron alış-veriş kapasitesi farkı fazla ise, galvanik korozyon hızlı gerçekleşecektir. Korozyon genellikle metalin hacminin artmasına neden olan bir kimyasal reaksiyondur. Genişleyen metal bünyesi çevresinde bulunan, metal, taş, tuğla, ahşap ve benzeri yapı malzemeleri üzerinde bir basınç oluşturur. Korozyon miktarının artmasıyla, artan bu basınç, çeşitli çatlak ve kırılmalara neden olabilmektedir. Metal türlerine göre çeşitlilik gösteren korozyon oluşumları, bazı durumlarda koruyucu bir katman olarak da çalışabilir. Dökme demir korozyon sonucu kavlanarak dökülür, dövme demirde ise korozyon sürekli katmanlar halinde gerçekleşir; sürekli bir katman çıplak metalin hava ile temasını keserek daha fazla korozyon oluşumunu engellerken, kavlanmış yüzeyin nem tutma kapasitesi artar ve bu durum korozyon hızını arttırır(Iron, Advice Series, 2006). Şekil 5.57: (a,b) Fatih’te Bulgar Kilisesi cephesinde metal malzemede kopma ve paslanma. Korozyon dışında metaller aşınma, yorulma, akma, aşırı yükleme, yangın, tasarım, detay ve işçilik hataları nedeniyle mekanik bozulmaya uğrarlar(Uluengin, 2006). Eğilme, bükülme, kırılma, kopma ve benzeri şekil değişiklikleri metallerde (a) (b) 141 gerçekleşen mekanik bozulma türlerindendir. Malzemede gerçekleşen aşınma metalin formunu yitirmesine neden olurken, yorulma etkisi altında eğilme, bükülme gibi deformasyonlar oluşabilmektedir. Aşırı yükleme, yangın, tasarım ve işçilik hataları özellikle strüktürel metal elemanlarda çok ciddi hasarlara yol açmaktadır. Örneğin çeliğin, yangın etkisi altında, ısı ve sıcaklığın artması sonucu akarak taşıyıcılığını tamamen kaybetmesi söz konusudur. Ayrıca, bakımsızlık, yanlış malzemelerle yapılan onarımlar ve kötü kullanım da metallerin bozulmasına neden olan diğer etkenlerdendir. 5.5.2 Müdahale türleri Belirli etkenler altında korozyon, deformasyon ve benzeri bozulmalar gösteren metaller üzerinde temizleme, sağlamlaştırma, güçlendirme, yeniden yapım ve yüzey koruma müdahaleleri gerçekleştirilebilmektedir. Çeşitli tekniklerle gerçekleştirilen temizlik işlemi, metali kirden ve korozyondan arındırılmaktadır. Temizleme işleminden sonra, boyama, dolgu, kaynak, yama yapma gibi yöntemlerle metaller özgün durumdaki biçim ve kapasitelerine getirilmek üzere sağlamlaştırılır. Gerekli durumlarda, kenet, donatı, dikiş, şerit, levha uygulamaları, yeni elemanla destekleme yöntemleri ile güçlendirme müdahaleleri gerçekleştirilir. Bu yöntemlerle onarımı yapılamayacak durumda olan metal malzeme ve elemanlar yeniden üretilerek, yapıdaki yerlerine yerleştirilmektedirler. Son olarak, metalleri korozyona karşı korumaya yönelik olarak çeşitli boyama ve kaplama yöntemleri kullanılabilmektedir. 5.5.2.1 Temizleme Temizleme işleminin amacı, metali üzerinde birikmiş toz, kir, pas ve bozulmuş boya katmanlarından arındırmaktır. Metal malzemenin bozulma derecesine göre, temizlik sadece kir ve tozdan arındırma işlemi ile sınırlı kalabilir. Ancak, paslanmış bir metalin pastan temizlenmesi ve boya tabakası hasar görmüş bir metalin temizlenip tekrardan boyanması zorunludur. Temizleme işlemi, suyla yıkama, mekanik temizlik ve kimyasal temizlik yöntemleriyle gerçekleştirilebilir. Temizlenecek metalin türü, bozulmuşluk derecesi ve yapıdaki görevi göz önünde bulundurularak, malzemeye en az zararı verecek şekilde duruma uygun yöntem tercih edilmelidir (Iron, Advice Series, 2006). 142 Su ile yıkama, boyalı metal yüzeyindeki toz ve yağ kalıntılarını gidermek için uygulanan bir yöntemdir. Sadece su kullanılarak el yardımıyla yıkama yapılabileceği gibi, su püskürtme teknikleri kullanılarak da yıkama gerçekleştirilebilir. Ancak yüksek püskürtme hızı ile yapılan temizlik, hassas bir metalde aşırı aşındırıcı etkide bulunabilir. Ayrıca, özellikle su püskürtme ile yapılan yıkama sonrasında iyi kurutma yapılmamışsa, metalde bulunan kılcal çatlaklar ve yarıklardan içeri giren su buralarda yerleşerek, boya katmanının zamanla bozulmasına neden olacaktır (Iron, Advice Series, 2006). Mekanik temizlik yöntemleri, keski, tel fırça, zımpara gibi aletlerin kullanımıyla yapılabildiği gibi kuru ve ıslak kumlama yöntemlerini de kapsar. Mekanik kumlama yöntemleri yüzeydeki, toz, kir, yağ ve benzeri kalıntıları gidermekten öte paslanmış bölgelerin temizlenmesinde, bozularak kabarmış boya katmanlarının kaldırılmasında yararlı olmaktadır. Keski, tel fırça, zımpara ve benzeri aşındırıcı aletlerin kullanımı, metal elemanların süslemelerinde ve bileşim noktalarında, dar ve ulaşılması güç bölgelerde etkin sonuç vermemektedir. Bu kısımlarda iğne uçlu tabancaların kullanımı önerilmektedir(Iron, Advice Series, 2006). Bahsedilen aletlerle temizlik en ekonomik temizlik çözümleri iken, kumlama yöntemleri daha fazla donanım gerektiren uygulamalardır. Şekil 5.58: (a) Paslanma sonucu taş sövede oluşan patlak kırığı, (b) Paslanmadan dolayı taşta oluşan bozulmanın onarımı (KKE A). (a) (b) 143 Şekil 5.58: (Devam) (a) Paslanma sonucu taş sövede oluşan patlak kırığı, (b) Paslanmadan dolayı taşta oluşan bozulmanın onarımı (KKE A). Kuru veya ıslak olarak uygulanabilecek kumlama dikkatli ve kontrollü uygulanması gereken bir yöntemdir. Kumlama yönteminde, uygulamanın yapılacağı metalin türüne göre seçilecek tanecikler yüzeye tabanca yardımıyla püskürtülerek, yüzey aşındırılarak temizlenir. Püskürtme hızı yavaş yavaş arttırılarak, yüzeyin gerekenden fazla aşındırılmamasına dikkat edilmelidir. Metal parçacıkları, plastik tanecikleri, çeşitli kabuklar kumlama aracı olarak kullanılabilmektedir. Aşındırıcı malzeme olarak kum kullanımı eskiden yaygın iken, havaya karışan silikaların insan sağlığını tehdit etmesi nedeniyle kum kullanımı yasaklanmıştır(Iron, Advice Series, 2006). Çevreye ve insan sağlığına duyarlı, tahribatsız aşınıdırıcı temizleme yöntemleri metal malzemeler üzerinde de etkin sonuçlar vermektedir. Soda kumlama olarak adlandırılan, sodyum bikarbonat parçacıklarının yüzeyi aşındırarak soyduğu, çağdaş kumlama işlemi ile alüminyum, pirinç, karbon, döküm demir, bakır, galvanizli metaller, paslanmaz çelik hatta yapısal çelikler bile temizlenebilmektedir (Url-11). Şekil 5.59: Pertevniyal Valide Sultan Camii, Kumlama ile temizlenen dökme demir yaşmakların, temizlik öncesi (a) ve sonrası(b) durumu (OC A). (a) (b) 144 Şekil 5.60: (a,b,c) Pertevniyal Valide Sultan Cami, metal elemanlarda gerçekletirilen kumlama işlemi aşamaları (OC A). Islak kumlama ise, özellikle deniz etkisine açık bölgelerde, metal yüzeyinde biriken suda çözünebilir tuzların temizlenmesinde etkin bir yöntemdir(Iron, Advice Series, 2006). Suyla yapılan tüm uygulamalarda olduğu gibi, metalin iyice kurutulması büyük önem taşır. Metaldeki mikro veya makro çatlak ve yarıklara yerleşen su kuruyarak yok olmadığında, ileride içte ve yüzeyde korozyona neden olarak metali çürütecektir. Şekil 5.61: Pastan arınma ve metalin korunması için izlenen aşamalar (KKE A). 1. Pamukla temizleme 2. İnce fırça ile temizleme 3. Plastik kaba fırça ile temizleme 4. Suyla Temizleme 5. Çinko Oksit ile ilk katman uygulaması 6. Çok sayıda yağlı boya katman uygulaması (a) (b) (c) 145 Kimyasal temizlik yöntemleri olarak alevle temizleme, kimyasal temizleyiciler yardımıyla temizleme ve asitle temizleme gibi yöntemler kullanılmaktadır. Alevle temizleme, bir ateş kaynağından çıkan alevin metal üzerinde gezdirilmesiyle gerçekleşmektedir. Yüzeyde biriken korozyon ürünü ve boya sıcağın etkisiyle yumuşar ve ayrılır. Bu aşamadan sonra fırça yardımıyla ayrılan kısımlar metalden uzaklaştırılır. Bu temizlik türü uzmanlar tarafından, özenle uygulanması gereken bir tekniktir ve özellikle yerinde uygulamalarda yanmaya karşı güvenlik önlemleri alınmalıdır. Kimyasalların kullanımıyla gerçekleştirilen temizlik türünde ise, uygulama yapılacak olan metalin ve üzerindeki boyanın türüne uygun bir kimyasal seçilerek, metal yüzeyine sürülür. Kir, pas ve boya tabakalarını çözerek yok eden kimyasallar, işlem sonunda metal bünyesinden tamamen temizlenmelidir. Metal içerisine işleyen veya üzerinde kalıntı oluşturan kimyasallar zaman içerisinde metalin korozyona uğramasına neden olur. Benzer şekilde, metaller aside batırılarak korozyon maddelerinden arındırılabilmektedir. Bu işlemde, demir metali için genellikle derişik sülfürik veya fosforik asit kullanılmaktadır(Iron, Advice Series, 2006). Kimyasal maddelerle yapılan temizlik uygulamasında olduğu gibi, asit kalıntılarının korozyona neden olmaması için, batırma işlemi sonrasında metal tamamen asitten arındırılarak, temizlenmelidir. 5.5.2.2 Sağlamlaştırma ve Güçlendirme Temizlenen metal elemanların, boyama, dolgu, yamalama yöntemleriyle sağlamlaştırılması; kenet, donatı, şerit bant ve levha yardımıyla güçlendirilmesi mümkündür. Ayrıca, strüktürel eleman olarak kullanılan metallerde bunlara ek olarak yeni elemanla destekleme yöntemiyle güçlendirme yapılabilmektedir. Bir metal kolonun yükü yanına yerleştirilen yeni bir elemanla azaltılarak, kolon üzerindeki gerilmelerin hafifletilmesi buna bir örnek olarak verilebilir. Tüm sağlamlaştırma ve güçlendirme müdahalelerinde, metale etki eden bozulma nedenleri, metalin türü, özellikleri, yapıdaki görevi ve estetik değeri göz önünde bulundurularak, doğru teknik seçilmelidir. Bozulmanın çok ileri derecede olduğu, müdahale teknikleri ile uygun bir sonucun elde edilemeyeceği durumlarda, metal elemanlar yeniden üretilerek eskileri ile değiştirilmektedir. Pastan temizlenmiş olan bir metal, başka bir müdahale yöntemine ihtiyaç duyulmuyorsa, koruyucu sürülebilir ve boyanabilir. Boya uygulamasına geçilmeden 146 yüzey her tür pas, kir ve yağ kalıntısından arındırılmış olmalıdır. Boya öncesinde, metalde korozyona karşı bir kaplama tabakası oluşturan ve aynı zamanda boyayla adhezyonu sağlayabilen kimyasallar kullanılabilmektedir. Boya uygulamasında, yüzey hazırlığı, boyanın yüzeye tam tutunmasını sağlayacak şekilde yapılmalıdır. Yüzeye tutunamayan boya işlevini kaybederek, yalıtım görevini yerine getiremeyecek ve korozyon oluşumuna neden olacaktır. Boyama işleminin olabildiğince kuru havada ve ortamda gerçekleştirilmesi, uygulamanın etkinliğini arttırır. Şekil 5.62: Pertevniyal Valide Sultan Cami, Metal elemanlar (a) mekanik, (b) kimyasal temizlik, (c) antipas uygulaması ve (d) boyama işlemleri (OC A). Metal elemanlar üzerinde bulunan çatlak ve deliklerin doldurularak kapatılması boyama işlemiyle gerçekleştirilememektedir. Akışkan ve penetrasyon imkanı veren kimyasallar ile metal elemanlar içerisine dolgu yapılabilmektedir. Epoksi reçineler ve polisülfid mastikler dolgu işleminde olumlu sonuç veren modern malzemelerdir (Iron, Advice series, 2006). Dolgu tekniği hem strüktürel hem strüktürel olmayan metallerde kullanılabilecek bir sağlamlaştırma tekniğidir. (a) (b) (c) (d) 147 Bir başka sağlamlaştırma tekniği, kısmen bozulmuş bir metalde, bozulan kısmın üzerinin aynı veya başka bir metal ile kapatılması veya doldurulması şeklinde tanımlanan yamalama yöntemidir. Genellikle taşıyıcı olmayan metallerde kullanılan bu teknikte, galvanik korozyon oluşumunu engellemek açısından aynı metalle yama yapılmalı veya yamanın altına yalıtım görevi görecek bir malzeme konmalıdır (Uluengin, 2006). Sağlamlaştırma tekniklerinin yanı sıra, metal elemanlarda, çubuk donatı, şerit ve levha gibi elemanların kullanımıyla güçlendirme yapılabilmektedir. Donatıların kullanımında, koparak birbirinden ayrılmış bir metal elemanın iki parçası arasında yatay ve düşey delikler açılarak, bu deliklerin içine yerleştirilen donatılarla bir tür dikiş gerçekleştirilmektedir (Iron, Advice series, 2006). Benzer şekilde, birbirinden ayrılmakta veya deformasyona uğramakta olan bir eleman metal şeritlerle hizaya alınabilmektedir. Şerit uygulamasında dikkat edilmesi gerekli bir nokta, metalin kendisi delinmeden, şerit tespitinin şeritler arasında açılacak deliklerden bulon yardımıyla yapılmasıdır. Levha uygulaması, zayıf olduğu belirlenen noktalarda, özgün metal malzemeye delik açılarak levhaların bulonlarla bu deliklerden tutturulması şeklindedir. Bu uygulamada galvanik korozyonun gerçekleşmemesi için yeni yerleştirilen levha, bulonlar ve özgün malzeme arasında yalıtkan bir tabaka yerleştirilmelidir. Değinilen, donatı, şerit ve levha uygulamaları metal elemanların güçlendirilmesine yarayan yöntemler olup, strüktürel metal elemanlarda da kullanılabilmektedirler. Şekil 5.63: Pertevniyal Valide Sultan Camii, bozulmuş kubbe kurşunlarının yeni kurşunla değişitirilmesi (a) öncesi, (b) sonrası ve (c, d) uygulama aşamaları (OC A). (a) (b) 148 Şekil 5.63: (Devam) Pertevniyal Valide Sultan Camii, bozulmuş kubbe kurşunlarının yeni kurşunla değişitirilmesi (a) öncesi, (b) sonrası ve (c, d) uygulama aşamaları (OC A). Son olarak, metal malzemenin etkin şekilde onarılamadığı durumlarda, elemanların yeniden üretilip korozyona karşı gerekli koruma işlemine tabi tutulduktan sonra, eski malzeme ile değiştirilmesi uygun bulunmaktadır. Özellikle, kurşun, bakır, çinko ve benzeri kaplama malzemelerinden ömrünü tamamalayanların, yenileriyle değiştirilmesi yaygın bir uygulamadır. Mevcut özgün bir kaplama yüzeyine eklenen yeni kurşun veya bakır gibi metal levhalar, ilk uygulandıklarında, yüzey patinasına sahip olmayacakları için, yüzeyde renk farklılığı oluşabilmektedir (Uluengin, 2006). Estetik bir kusur olarak da algılanabilecek bu farklılık, zaman içerisinde malzemenin patina kazanmasıyla kaybolur. Metal elemanların korozyona kaşı korunmasında etkin öncelikli malzemeler boyalardır. Ayrıca, çeşitli yağlar, su itici özelliklerinin de yardımıyla, pasa karşı koruma sağlamak amacıyla kullanılmaktadır (Uluengin, 2006). 5.6. Harç ve Sıva Harç ve sıvalar, kagir esaslı malzemelerin küçük tanecikler haline getirilerek, su ve çeşitli katkı maddeleriyle birleştirilmesiyle elde edilirler. Harçlar, taş, tuğla, kerpiç gibi kagir blokların bir örgü düzeninde bir araya getirilmesi için kullanılırken; sıvalar, örülmüş duvar elemanlarının üzerine uygulanarak, yapı fiziği açısından elverişli bir ortamın oluşturulmasına ve estetik ihtiyaçların karşılanmasına katkıda bulunurlar. Harçlar ve sıvalar karıştırılıp yapıdaki yerlerine yerleştirilmeye başlandıkları andan itibaren, içlerindeki bileşenler birbirleriyle ve havayla tepkimeye (c) (d) 149 girerler; içerdikleri bileşenlerin türlerine bağlı olarak belli zaman içerisinde kuruyup sertleşerek taşıyıcılıklarına ulaşırlar. Harçlar, bağlayıcısı oldukları yapı elemanının en zayıf kısmını oluşturmalıdırlar. Bir duvar örgüsü içerisinde bulunan harç, birlikte kullanıldığı taş, tuğla gibi malzemelere göre daha yumuşak ve elastik olabilmelidir. Böylelikle, duvara etkiyen kuvvetler altında taş veya tuğlaya göre daha elastik olan harç derzlerinde hareket gerçekleşerek, bu noktalarda kuvvet bir miktar soğurulabilmektedir. Ayrıca, duvarın eleman olarak bir bütünlük içerisinde çalışması, harcın örgü bloklarıyla uyumu ile doğrudan ilgilidir. Harcın fiziksel ve kimyasal özellikleri birlikte kullanıldığı taş veya tuğlanın özellikleriyle uyum gösterdiğinde, malzemeler iyi bir şekilde kaynaşır, dış etkenlere ve yüklemelere karşı benzer tepki gösterirler. Uyumsuz malzemelerin kullanılmasıyla bu uyumun zedelenmesi, duvarı meydana getiren örgü malzemelerinin kimyasal, duvar elemanının ise fiziksel olarak bozulması sonucunu doğurabilmektedir. Sıvalar, yapılarına ve bileşenlerine bağlı olarak uygulandıkları bölgelerde çeşitli geçirimsizlik ve yalıtım değerleri sağlamanın yanı sıra, belli estetik etkiye ve süslemeye de imkan verirler. Yapıda kullanılacakları yere göre farklı sertlikte sıvalar üretilebilmektedir. Ayrıca, sıvanın gözeneklilik miktarı ve türü onun yalıtım özelliğine katkıda bulunmaktadır. Şekil 5.64: Bağdadi çıtalarının yerleştirilmesi, Aynalıkavak Kasrı. 150 Genellikle tavan, iç duvar, dış duvar gibi yapı kısımlarında kullanılan sıvalar, üzerine uygulandıkları yapı elemanına tutunmalarını sağlayacak detayda uygulanmalıdırlar. Bu amaçla, çeşitli yüzeylerde sıvanın tutunmasını ve yapışmasını destekleyecek işlemler uygulanmakta ve yardımcı elemanlar kullanılabilmektedir. Kagir duvarlarda sıva teli, metal pim gibi yardımcı elemanlar sıva uygulamalarını kolaylaştırırken, taşın üzerinde özel aletlerle kanalların açılması sıva tutunmasını destekleyici geleneksel bir uygulamadır. Ahşap duvarlarda, bağdadi sıva tekniği, boşluklu ahşap duvar konstrüksiyonunu kaplayan ve sıvanın taşınmasına imkan veren bağdadi çıtalarını içeren geleneksel bir tekniktir. Sıva teli kullanımı ahşap sistemlerde de yaygın bir uygulamadır. Şekil 5.65: Sıvanın yüzeye tutunmasını arttırmaya yönelik, tel kullanımı ve aletle taş yüzeyinde oluşturulan kanallar (KKE A). Şekil 5.66: (a,b) Onarım sıvasının tutunmasını sağlamak üzere tuğla örgüsü arasına yerleştirilen metal pimler. Divanhane Binası, Kasımpaşa. (a) (b) 151 Geleneksel harç ve sıvalarda, alçı, kireç, kum, su ve çeşitli katkı maddeleri kullanılmıştır. Temel harç ve sıva bileşenlerini oluşturan alçı, kireç ve kuma organik ve inorganik katkı maddeleri eklenerek, bu karışımların, esneklik, bağlayıcılık ve dayanıklılık gibi özellikleri arttırılmıştır. Sıvaya katılan, hımış, saman gibi organik katkı maddeleri sıvanın içerisinde bir donatı görevi görerek, sıvanın çekme kuvvetlerine olan dayanımını ve kendi taşıyıcılığını arttırarak onu çatlama ve dağılmaya karşı daha güçlü kılar. Benzer şekilde, harçlara katılan hayvan kanı, yumurta akı ve benzeri organik katkı maddeleri harcın yapışma ve tutunma özelliğine olumlu katkıda bulunmuştur. Bu tür katkıların ötesinde, tuğla, kiremit, çömlek parçaları gibi pişmiş kilin eklenmesi harca puzolan- hidrolik- özellik kazandırmaktadır(Erdoğan, S.T. ve Erdoğan, Y.T., 2007). Hidrolik özellik, su altında da sertleşebilme özelliğidir. Puzolanik malzemeler, kendi başlarına bağlayıcılık değeri olmayan veya çok az bağlayıcılık gösterebilen, fakat ince taneli durumda olduklarında ve kalsiyum hidroksitle sulu ortamda birleştirildiklerinde hidrolik bağlayıcılık özelliğine sahip olan silikalı ve alüminalı malzemeler, olarak tanımlanmaktadır(Erdoğan, S. T. ve Erdoğan, Y.T, 2006). Pişirilme işlemi uygulanmış killer geleneksel yapımda yaygın şekilde kullanılmış olan puzolanlardır. Horasan harcı olarak adlandırılan, puzolanik katkılı harç dışında geleneksel harçlar hidrolik özellik göstermezler. Alçı ve kireç, geleneksel sıva ve harçların temel bileşenlerindendir. Alçı, alçıtaşının pişirilmesi ile elde edilir ve suyla birleştirildiğinde şekil verilebilen plastik bir hamur halini alır. Bu hamurun hacmi sertleşme sırasında iki üç misli genleşme gösterdiğinden, yerleştirildiği kalıptan çıkarıldığında, kalıbı en ince ayrıntısına kadar gösterir durumda şekillenmiş olur (Erdoğan, S.T., Erdoğan, Y.T., 2007). Bu özelliğinden dolayı alçı mimari süslemelerde tercih edilen bir malzeme olagelmiştir. Kireç ise kireçtaşının pişirilmesi sonucunda elde edilmektedir. Kireç taşının pişirilmesi sonucu elde edilen kireç, “söndürülmemiş kireç” olarak adlandırılıp, bu malzemenin bağlayıcı olarak kullanılabilmesi için suyla birleştirilerek hidrate edilmesi gerekmektedir (Erdoğan, S.T., Erdoğan, Y.T., 2007). Bu nedenle kireç söndürülme işlemine tabii tutulur. Kirecin su ve kum ile birleştirilmesiyle oluşan kireç harcı, hava ile tepkimeye girerek sertleşirken, suya karşı pek dayanıklı bir malzeme değildir. 152 5.6.1 Bozulma türleri Harçlar ve sıvalar, su ve diğer atmosferik etkiler altında bozularak, zaman içerisinde özelliklerini kaybederler. Malzeme bünyesine suyun girmesi, sıcaklık farklılıkları sonucunda oluşan genleşme ve büzüşmeler, rüzgar, don etkisi gibi etkenler sonucunda alçı ve kireç gibi malzemelerin belli süre sonra özelliklerini kaybetmeye başlamar. Bu bağlayıcıların özelliklerinin değişmesi harç ve sıvalarda iç yapı bozulmalarına neden olmaktadır. Şekil 5.67: Antakya’da ahşap ve kagir karma strüktürde bir geleneksel yapıda sıva bozulmaları, Agustos 2013. İç yapısı bozulan harçlar bağlayıcılıklarını kaybederken, sıvalar çözülerek kesit kaybına uğrar. Sıvalar, nem etkisi altında bozularak, kendilerini taşıyan yüzeyden ayrılmaktadırlar. Yine nem etkisiyle birlikte sıva ve harçlar üzerinde gerçekleşen, yosun, bitki ve benzeri biyolojik oluşumlar da sıva ve harçlarda bozulmaya neden olmaktadır. Bitki köklerinden gelen asit salgıları ve köklerin fiziksel büyüme hareketleri, sıva ve harç gibi malzemelerde deformasyonlara ve çözülmelere neden olmaktadır. Ayrıca, yapı malzemelerinde veya elemanlarında suda çözünmeyen tuzların mevcudiyeti, harç ve sıvalarda fiziksel ve kimyasal hasarlara neden olmaktadır. Böylelikle, atmosferik ve biyolojik etkiler altında sıvalarda şişme, kavlanma, çözülme, deformasyon ve dökülmeler gerçekleşmektedir. 153 Şekil 5.68: Kireç harcı tipik “yaşam döngüsü” ve derzleme önerileri (KKE A). Bu bozulma türleri dışında, yapıda gerçekleşen farklı oturmalar, yapı elemanlarında aşırı yükleme ve deprem yükleri gibi etkenlerle de harç ve sıvalarda, çatlak, yarık ve dökülmeler oluşmaktadır. Elemanlarda gerçekleşen çatlakların sıvalarda da gözlenmesi sık rastlanan bir durum iken, farklı malzeme veya elemanların birleştiği bölgelerde gerçekleşen genleşme- büzüşme veya hareket etkileri de çatlaklar şeklinde sıvalar üzerinde gözlenebilmektedir. Ayrıca, yangın da harç ve sıvaların kimyasal yapılarını bozarak ve leke oluşumu, renk değişimi gibi bozulmalar sonucunda harç ve sıvaların kullanılmaz hale gelmesine neden olmaktadır. 154 Şekil 5.69: Antakya’da kagir ve ahşap karma strüktürde bir geleneksel yapıda bağdadi sıvalarında bozulma ve kayıplar; kagir duvarda harçlarda bozulma nedeniyle boşalan derzler. 5.6.2 Müdahale türleri Harç ve sıvalarda gerçekleşen bozulmalar çoğu zaman bir tamir harcı veya sıvası ile bozulmuş kısımların yenilenmesini içermektedir. Harç ve sıvalara müdahale etmeden önce, bu malzemeler üzerinde testler gerçekleştirilerek, bu malzemeleri oluşturan bileşenlerin türleri ve karışım içerisindeki oranları hakkında bilgi edinilmelidir. Özgün harç veya sıva ile birlikte kullanılacak olan tamir harcının veya sıvasının özgün malzeme ile uyumlu bileşimde olması gereklidir. Özgün malzeme ile benzer, gözeneklilik, sertlik, elastikiyet gibi özellikler gösteren tamir harç veya sıvaları, zaman içerisinde eski malzeme ile özdeşleşerek bir bütün gibi davranabilecektir. Bu 155 nedenle, sıva veya harç onarımı öncesinde, yapılan testler sonucunda elde edilen uygun bileşimlerde tamir malzemeleri kullanılmalıdır. Pozolan katkılı horasan harcı dışında hidrolik özellik göstermeyen geleneksel harçların, geçirimsiz çimentolar içeren tamir malzemeleriyle birleştirilmesi uzun vadede olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Doğal veya yapay çimentolar, suya karşı geçirimsiz olmaları nedeniyle, hava ve suyun geçişine görece daha fazla imkan veren geleneksel malzemelerle birlikte çalışamamaktadırlar. Hidrolik kireç, doğal veya yapay çimentolar gibi geçirimsiz malzemeler, geleneksel malzemeler üzerinde tuz problemlerinin oluşumuna neden olmakta ve geleneksel malzemelerden daha sert yapıda oldukları için yapı elemanının sistemi içerisinde harç veya sıvadan beklenen elastikiyeti gösterememektedirler. Ancak, tamir harcına az miktarda katılan hidrolik kireç, doğal ya da yapay çimentolar, özellikle kireç içeren dış sıvaların dona karşı dayanımını arttırdığı bilinmektedir (Ashurst, 1999). Çeşitli etkiler altında bozulmaya uğramış harç ve sıvalara, enjeksiyon, yamalama ve derz onarımı teknikleriyle müdahale edilebilmektedir. Enjeksiyon tekniği, ileri derecede bozulma göstermemiş sıvalarda, sıvanın taşıyıcı yüzeyle olan bağlantısının zayıflamış olduğu durumlarda tercih edilen bir tekniktir. Ayrıca, özellikle üzerinde kalem işi ve benzeri süslemeler barındıran, özgün malzemenin kaybının tolere edilemeyeceği durumlarda enjeksiyon tekniği ile mevcut sıvaya dolgu ve güçlendirme yapılabilmektedir. Enjeksiyon ile sıvanın boşalmış veya taşıyıcı yüzeyden ayrılmış kısımları doldurularak, yeniden yüzeye tutunma sağlanır (Ashurst, 1999). Bu işlemde, polivinil asetat gibi modern kimyasalların, bağlayıcılığı arttırmak üzere kullanımı mümkündür. Harç onarımında da, harcın ileri derece bozulma göstermemiş olduğu durumlarda enjeksiyon ile sağlamlaştırma gerçekleştirilebilmektedir. 156 Şekil 5.70: (a,b,c,d) Pertevniyal Valide Sultan Camii kubbesinde, paslanmaz krom çelik çubuklar ve enjeksiyon ile yapılan sıva güçlendirmesi (OC A). Enjeksiyon ile sıvanın boşalmış veya taşıyıcı yüzeyden ayrılmış kısımları doldurularak, yeniden yüzeye tutunma sağlanır. Bu işlemde, polivinil asetat gibi modern kimyasalların, bağlayıcılığı arttırmak üzere kullanımı mümkündür. Enjeksiyon sırasında, sıva ile arka taşıyıcı yüzey arasında boşalmanın tespit edildiği bölgelerde, taşıyıcı yüzeyin içine gerekli derinliğe kadar yerleştirilen metal pimler, enjeksiyon sıvısıyla desteklenerek, ayrılmakta olan sıvanın taşıyıcı kısma yeniden bağlanmasını sağlar. Harç onarımında da, harcın ileri derece bozulma göstermemiş olduğu durumlarda enjeksiyon ile sağlamlaştırma gerçekleştirilebilmektedir. (c) (d) (a) (b) 157 Şelil 5.71: (a, b) Sıvanın enjeksiyon tekniğiyle sağlamlaştırılması (OC A). Sıva onarımında kullanılabilen bir diğer teknik yamalama tekniğidir. Özgün malzemenin mümkün olduğunca korunabilmesi açısından sıva bozulmalarının gözlemlendiği yerlerde bölgesel yama uygulamaları yapılabilmektedir. Bozulmanın geniş bölgelere yayılmış olduğu durumlarda sıvanın tamamının indirilip yenilenmesi mümkündür. Yamalama şeklinde gerçekleştirilen yenilemelerde bozulmuş kısımlar belli geometrilerde ele alınarak işlem yapılır. Bozulmuş sıva mekanik olarak temizlenir ve yapıdan uzaklaştırılır. Duvar yüzeyi nemlendirilip yeni sıva uygulamasına hazır hale getirildikten sonra, özgün sıvaya uygun bileşimdeki tamir sıvasıyla yeniden kaplanır. Şekil 5.72: Kısmi veya bütünsel yeniden sıvama işlemi (KKE A). 1. Hasarlı Sıva 2. Çekiç 1. Su ile nemlendirme (a) (b) 158 Şekil 5.72: (Devam) Kısmi veya bütünsel yeniden sıvama işlemi (KKE A). Yeniden sıvama işlemine benzer olarak harç onarımında da, bölgesel veya bütünsel yeniden yapım tekniği gerçekleştirilebilmektedir. Harcın bozulmuş, hasarlı olduğu bölgelerde derzler, onarım harcının yerleşmesine imkan verecek (min3-5 cm) derinlikte temizlenmelidir. Nemlendirilerek hazırlanan derzler, özgün harcın bileşimine en yakın olacak şekilde elde edilen tamir harcı ile doldurularak yenilenir. Bozulmuş kısımların iyice temizlenebilmesi ve eski harç ile yeni harcın birbiriyle bütünleşebilmesi açısından temizlenecek derz derinliği dikkatli bir şekilde belirlenmelidir. Şekil 5.73: Ayasofya’da ana kubbe iç yüzeyindeki sıva tabakasını ana taşıyıca bağlamak için kullanılmış dövme demir çivi detayı (Gökçe, 2010). 1. Tamir Sıvası 2. Ispatula 1.Su ile Nemlendirme 2.Bitiş katmanı 3.Yüzeyi düzeltmek içim uygulanan ilk katman 159 Şekil 5.74: Ayasofya ana kubbe iç yüzeyinde dövme demir çivi yerine kullanılan epoksili cam elyafı çubuk detayı (Gökçe, 2010). Şekil 5.75: (a, b) Pertevniyal Valide Sultan Camii, kalem işi bulunan sıva yüzeylerinden kağıt hamuru ve saf su kullanımı ile tuz alımı (OC A). Sıvalara yapılan müdahalelerde, özgün malzemenin temizlenerek korunması gerekli durumlar söz konusu olduğunda, mekanik ve kimyasal temizlik yöntemleri kullanılmaktadır. Sıva ve varsa üzerindeki kalem işi tabakalarının hasar görmemesine dikkat edilerek, sıva yüzeyi temizlenebilmektedir. Uygun sertlikte fırça ve benzeri aletlerle mekanik temizlik yapılabilir. Sıva üzerinde birikmiş tuz kristallerinin uzaklaştırılması için ise saf su ve kağıt hamuru kullanılarak uygulama yapılabilmektedir. (a) (b) 160 Sıva ve harç uygulamalarında, geleneksel yağ ve benzeri organik katkıların yanı sıra, kurumayı hızlandırıcı, su itici özellik kazandırıcı, işlenebilirliği arttırmak amacıyla kurumayı geciktirici ve benzeri birçok amaca uygun katkı maddesi kullanılabilmektedir. Ancak, katkı maddelerinin geleneksel malzemeler üzerindeki davranışlarının çok iyi bilinmediği durumlarda, katkı maddesi kullanımından kaçınılması önerilmektedir. 5.7. Yapay Taş Yapay taş, bağlayıcı ve agreganın, bazı katkı maddeleri ile bir araya getirilmesiyle oluşur. Geleneksel yapımda sıva ile taş taklidi mimari elemanların üretiminde kullanılmış olan yapay taş uygulamaları, teknolojinin gelişmesiyle, bugün beton ve beton esaslı birçok malzemeyi kapsayacak şekilde geniş üretim alanlarına yayılmıştır. Bu anlamda, geçmişte yapay taş yüzey kaplaması, bezeme ve benzeri taşıyıcı olmayan mimari elemanlar üretilmekteyken, günümüzde yapay taş prekast (öndöküm) ve yerinde yapım taşıyıcı elemanlar üretilebilmektedir. Bu çalışma kapsamında, geleneksel üretimde yüzey kaplama ve bezeme tekniği olarak kullanılan yapay taş malzeme incelenmektedir. Alçı, kireç ve tutkal kullanımı ile başlayan yapay taş üretiminde, teknolojinin gelişmesiyle hidrolik özellikte bağlayıcılar yer almaya başlamıştır. Bağlayıcıların gelişim süreci içerisinde, tuğla kırıkları, kül, ponza taşı ve benzeri doğal ve yapay puzolan katkıları kullanılmış olup, hidrolik bağlayıcıların gelişmesiyle, doğal ve yapay çimentonun yapay taş üretiminde kullanımı yaygınlaşmıştır (Erdoğan ve diğ., 2007). Doğal ve yapay çimento gibi suya dayanıklı bileşenlerle üretilen yapay taş bezeme elemanları dış cephelerde kullanılırken, iç mekanda alçıdan üretilen pervaz ve bezeme elemanları kullanılmıştır. Söve, furuş, saçak altı süslemeleri, silmeler, kemer ve sütun taklidi elemanlar, taş taklidi köşe süslemeleri dış cephelerde sıklıkla rastlanan yapay taş uygulamalarıdır. İç mekanda ise kalıplarla üretilen alçı pervaz ve tavan süslemeleri geleneksel yapılarda yaygın şekilde kullanılmıştır. 161 Şekil 5.76: (a) İç mekanda kullanılan alçı esaslı pervaz eleman profilleri. (b) Kısmen temizlenmiş, alçı esaslı iç mekan silme profili (KKE A). Bezeme elemanları dışında, stüko olarak adlandırılan yapay taş görünümlü sıvalar ve taş veya tuğla taklidi sıvalar yapay taş ile uygulanmıştır. Stüko, mermer başta olmak üzere çeşitli doğal taşların, özellikle yüzey kaplaması olarak taklidinden oluşan yapay taş uygulamasıdır. En eski yapay taş uygulama tekniği olan stüko tekniğinde, tebeşir ya da mermer gibi saf ve beyaz zengin kireçler ve/veya alçı, sertleştirici ve parlaklaştırıcı olarak da tutkaldan yararlanılmıştır(Yöney, 2008). Şekil 5.77: Aynalıkavak Kasrı stüko iç mekan duvar kaplamaları. (a) (b) 162 Şekil 5.78: (a,b) Aynalıkavak Kasrı iç duvarlardan sökülen stüko yüzey kaplamaları. Stüko sıvalar üç veya iki tabaka halinde uygulanır ve tam kurumadan yüzeyine taş taklidi amacıyla silme, taraklama, perdah veya malayla düzeltme gibi bir teknik uygulanabileceği gibi, derz cetveli ve bıçağı kullanılarak derz de kesilebilir(Yöney, 2008). Çimento bağlayıcılı yapay taş sıvalar ise genellikle iki tabakalı olarak uygulanır. Çimento bağlayıcılı yapay taş sıvalar özellikle dış cephede, kesme taş taklidi, köşe taşı taklidi, bezeme ve süslemeler oluşturmak amacıyla kullanılmışlardır. Genellikle iki katman halinde uygulanan çimento bağlayıcılı yapay taş sıvalarının alt katmanı daha iri agregalı olup kaba bir dokuya sahipken; üst katman, bağlayıcı oranı daha fazla, daha ince agregalardan oluşan ve daha az gözenekli bir katmandır(Yöney, 2008). Üst katmanın bağlayıcı oranının fazla ve gözeneklilik miktarının düşük olması, bu bitiş katmanının suya karşı dayanıklı, koruyucu olmasını ve istenilen plastik etkiyi yaratmasını sağlar. Şekil 5.79: (a,b) Kagir bina cephesinde yapay taş kat silmesi ve detayı (a) (b) (a) (b) 163 Şekil 5.80: (a,b) Kagir bina cephesinde yapay taş silme, saçak altı ve söve süslemeleri. Yapı dış cephelerinde kullanılan yapay taş elemanlar çeşitli üretim yöntemleriyle elde edilebilmektedir. Yerinde basma kalıpla, yerinde çekme kalıpla veya önceden dökülerek yapay taş mimari elemanlar üretimi gerçekleştirilmektedir(Yöney, 2008). Sıva kurumadan basma kalıplarla oluşturulan bezemeler, tam kurumadan oyularak düzeltilebilir. Kalıp kullanımı olmadan çeşitli el aletleri ile yüzeye taş dokusu verilebilir. Silme ve benzeri sürekli çizgisel elemanlar çekme kalıp olarak adlandırılan yöntemle yerinde üretilebilir(Yöney, 2008). Oluşturulacak elemanların boyutuna göre sıva uygulamasının altındaki taşıyıcı kısmı güçlendirmek üzere metal donatı kullanımı mümkündür. Şekil 5.81: Çekme kalıbın hazırlanışı (Yöney, 2008; Millar, 2004). (a) (b) 164 Şekil 5.82: (a,b) Çekme kalıbın kullanılışı (Yöney, 2008; Lade ve Winkler, 1955). Şekil 5.83: (a, b ve c.) (Yöney, 2008)Çimentolu harçlarla çekme kalıp uygulaması (sol; Millar, 2004: 186), Korint düzeninde bir entablatür (saçaklık) için çekme kalıp (orta; Millar, 2004: XXIX) ve donatılı korniş (sağ; Verrall, 2000: II, 47). 5.7.1 Bozulma türleri Cephelerde kaplama, bezeme ve süsleme elemanları olarak kullanılan yapay taşların bozulmasında, hava kirliliği, su ve nem etkisi, rüzgar, don gibi aşındırıcı etkiler önemli rol oynamaktadır. Havadaki asitli gazların etkisi altında yapay taş yüzeylerinde siyah kabuk oluşumu gerçekleşebilmektedir(Ashurst, 1999). Zaman içerisinde yapay taş karışımının içerisindeki bağlayıcının özelliğini kaybetmesiyle taşıyıcı yüzeyden ayrılan elemanda kırılma, kopma ve parça kayıpları gerçekleşebilir. (a) (b) (a) (b) (c) 165 Şekil 5.84: (a)Galata, yapay taş söve süslemesinde taşıyıcı yüzeyden ayrılma sonucu parça kaybı. (b) Beyoğlu’nda kagir bina cephesinde, pencere kemer süslemesinde parça kaybı ve siyah kabuk oluşumu. (Ersen ve Yöney, 2009) Şekil 5.85: (a) Marmara han, kosetası taklidi yapay tas uygulamasında bozulma. (b) Balat’ta kagir bina, taş taklidi sıva uygulamasında, kirlenme ve bozulma (Ersen ve Yöney, 2009). Yapay taş karışımındaki bağlayıcının kimyasal özelliğini kaybetmesi önemli bir bozulma nedenidir. Sıcaklık farkları ile ortaya çıkan büzüşme ve genleşme (a) (b) (a) (b) 166 hareketleri, aşırı sıcak veya don gibi olaylarla elemanlar üzerinde oluşan mikro ve makro çatlaklar malzemenin çözünmesini hızlandırıcı etkide bulunmaktadır. Yangın etkisi, malzemenin iç yapısının bozulmasına ve deformasyona uğramasına neden olurken, yol açtığı lekelenmelerle de yapay taş elemanların kullanılmaz hale gelmesine neden olmaktadır. Ayrıca, özellikle yol kotuna yakın bölgelerde bulunan yapay taş uygulamalarında, çeşitli darbeler sonucu kırıklar ve parça kayıpları da sıklıkla görülen bir bozulma şeklidir. Yine yol kotundan erişilebilen yüksekliklerde bulunan yapay taş elemanlar, graffiti ve vandalist eylemler sonucu bozulmaya uğramaktadır. 5.7.2 Müdahale türleri Yapay taş koruma müdahalelerinde, elemanın temizlenmesi, özgün bağlayıcı malzeme ile sağlamlaştırılması, gerektiğinde ek takviyelerle güçlendirilmesi ve özgün elemanın onarımının mümkün olmadığı veya kaybolmuş olduğu durumlarda, yeniden yapımı gibi yöntemler izlenmektedir. Şekil 5.86: (a) Temizleme işlemi öncesi ve sonras yapay taş furuş elemanı. (b) Temizleme işlemi sonrasında ve öncesinde yapay taş pervaz elemanı (KKE A). Temizleme işleminden once yüzeydeki kirin cinsi, kalınlığı ve özgün yüzele ilişkisi araştırılmalıdır(Yöney, 2008). Temizleme sırasında yapay taşın üst katmanı olan ince sıvaya zarar verecek ölçüde aşındırıcı uygulamalardan kaçınılmalıdır. Siyah kabuki oluşumları, çeşitli nedenlerle yüzeylerde biriken tuzlar, uygun mekanik ve kimyasal yöntemlerle yapay taş yüzeyinden uzaklaştırılmalıdırlar. Bu amaçla, atomize su ile yıkama, kumlama, kimyasal lapa uygulamaları gibi taş üzerinde de kullanılan temizlik yöntemleri tercih edilebilmektedir. Temizlenecek yüzeyle ilgili yerinde (a) (b) 167 tespitlerin ve laboratuvar analizlerinin yeterli ölçüde gerçekleştirilmesi, doğru temizleme yönteminin ve aracının kullanımı açısından yönlendirici olacaktır. Yapay taş elemanların üst katmanlarında bulunan dokunun korunması açısından temizliğin kontrollü bir şekilde ve aşamalar halinde gerçekleştirilmesi önerilmektedir (Yöney, 2008). Şekil 5.87: Yapay taş bir profilde, metal donatılarla güçlendirilmiş kısmi yeniden yapım işlemi aşamaları (KKE A). Yapay taş elemanlarda gerçekleşen taşıyıcı düzlemden ayrılma durumunun çeşitli aşamaları bulunmaktadır. Taşıyıcı düzlemle elemanlar arasında kısmi boşluklar oluşması, elemanın kısmen yüzeyden ayrılmış olması veya tamamen kaybolması söz konusu olabilecek durumlardır. Yapay taş eleman ve taşıyıcı yüzey arasında oluşan 168 boşluklar, boşluğun boyutuna göre, yapay taş karışımında bulunan özgün bağlayıcı enjeksiyonu ile doldurulabilmektedir. Yapay taş elemanlar üzerinde bulunan mikro çatlaklar de bağlayıcı enjeksiyonu ile giderilebilir (Yöney, 2008). Enjeksiyon ile doldurulamayacak ölçüde geniş yüzey ayrılmaları için metal pim uygulaması gerçekleştirilebilmektedir. Ayrılmış yüzeye denk gelen bölgelerde açılan deliklere yerleştirilen pimler, çeşitli bağlayıcıların enjeksiyonu ile sabitlenerek, yapay taşın tekrardan taşıyıcı yüzeye sabitlenmesini sağlar (Yöney, 2008). Metal donatılarla güçlendirme tekniği, enjeksiyon ile desteklenebilmektedir. Kırılma veya kopma sonucu eksilmiş veya onarılamayacak şekilde deformasyona uğramış yapay taş elemanların kısmi veya tamamen yeniden yapılması sıklıkla başvurulan bir diğer müdahale yöntemidir. Hasar görmüş bir yapay taş bezeme veya profilin mevcut malzemesi korunarak üzerine özgün malzemeye en yakın karışımın kullanımıyla tamamlama yapılabilmektedir. Kısmi bir yeniden yapım olarak düşünülebilecek bu yöntemde, yeni kısmın özgün kısma, ve kalan özgün malzemenin de taşıyıcı yüzeye tutunmasını arttırmaya yönelik metal donatılarla güçlendirme gerçekleştirilir. Temizlenmiş özgün malzeme yüzeyine, taşıyıcı kısma ulaşabilecek derinlikte metal donatı yerleştirilerek, üzeri dolgu karışımı ile özgün profile uygun şekilde tamamlanır. Kısmi yeniden yapıma da imkan vermeyecek ölçüde malzeme kaybının bulunduğu durumlarda eleman, mümkünse geleneksel yöntemle, yeniden üretilerek yerine yerleştirilebilir 169 170 6. SONUÇ Kültürel varlıklar ve onları korumaya dair bilincin 19 yüzyılda özellikle Avrupa’da ortaya çıkmaya başlamasıyla, tarihi yapılara müdahale yöntemleri tartışılmaya başlanmıştır. Farklı ortamlarda oluşan yaklaşımlar kimi zaman benzerlik göstermiş, kimi zaman çatışarak ve karşılıklı tepkiler doğurarak evrilmiştir. Fransa’da Violet-le-Duc(1814-1879) tarafından ortaya konan stilistik rekompozisyon akımı, tarihi yapıları ilk haline döndürmek üzere yapılan yeni tasarımları restorasyon eylemi olarak tanımlamıştır. Tarihi yapının kaderinin, çok büyük oranda mimarın hayal gücüne bırakıldığı bu yaklaşımda, mimar kendini yapının ilk mimarının yerine koyarak, yapının mevcut durumunu kendi tasarımı doğrultusunda değiştirir. Artistik veya romantik onarım olarak adlandırılan bu anlayışa karşı bilimsel onarım anlayışı ortaya çıkmıştır. İngiltere’de ise John Ruskin(1819-1900), restorasyon eylemini reddederek, yapıların sürekli bakımla yaşatılmasını ve yapının ayakta durmasına engel teşkil eden bir durum olmadıkça yapılara müdahale edilmemesi gerktiği görüşündedir. Strüktürel onarımın öncelikli ve hatta ayrıcalıklı olduğu bu yaklaşımda, taklitten uzak, yapılan müdahaleyi ayırd edilebilir kılan dürüst restorasyon eğilimi bulunmaktadır. İtalya’da Camillo Boito(1836-1914) , yeniden yaratan sanatkarın yerine her anıtı ayrı ve farklı bir bütün olarak alan ve bilimsel araştırmaya dayanan tutumun taraftarı olmuştur (Erder, 2007). Bu tutum, bir tarihi yapıda gerçekleştirilecek onarımın, inceleme ve araştırmalar sonucu elde edilecek belgelere dayandırılması ve ayırd edilebilir olması yönündedir. Bu yönleriyle bilimsel onarım, romantik onarımda mimarın hayal gücüne dayanan eklemelerin gerçekleştirilmesini reddeder. İtalya’da, Roma’nın en önemli yapılarından biri olan Colosseum’un, 19 yüzyıl başındaki onarımında gerçekleştirilen uygulamalar, ayırd edilebilir ve yapının kimliğine saygı gösteren müdahalelerdir. Yapının doğu cephesini destekleyen duvarının farklı bir seviyede bitirilmesi, batı cephesine eklenen payandaların yapının dolu-boş ritmine uygun ve farklı malzeme ile inşa edilmesi, yapının özgünlüğüne 171 saygı duyma ve yapılan onarımı belirtme gibi bugün de geçerli koruma yaklaşımlarına işaret etmektedir. Boito’nun temellerini attığı çağdaş koruma ve restorasyon kavramları, çeşitli katkılarla geliştirilip modernize edilerek, Venedik Tüzüğü’nde (1964) günümüzdeki halini almıştır. Onarımın uzmanlık gerektiren bir iş olduğu, korumanın kalıcı olması ve sürekliliğinin sağlanması gerekliliği, Venedik Tüzüğü’nün maddeleri arasındadır. Onarımların güvenilir bilgi ve belgelere dayandırılması gerekliliği vurgulanmıştır. Yapılan araştırma, tespit ve uygulamaların tüm aşamalarının, tanımlanmış biçimsel ve teknik özellikler göz önünde tutularak raporlar halinde yayınlanması da tüzükte yer alan bir diğer konudur.Venedik Tüzüğü, geleneksel tekniklerin yetersiz kaldığı yerlerde, koruma ve uygulama için bilimsel verilerle ve deneylerle geçerliliği saptanmış herhangi bir çağdaş tekniğin kullanılabileceği de belirtilmektedir. O halde, çağdaş anlayışta koruma ve restorasyon uygulamaları, mevcut yapıya saygı ile yola çıkmakta, mevcudun incelenmesi ve araştırılması sonucu bilimsel belgelere dayanan bir karar verme süreci içermekte, yapılan araştırma ve uygulama aşamalarının belgelenmesini ve paylaşılmasını gerektirmektedir. Koruma anlayışının gelişip evrilerek bugün geldiği nokta çok yönlü düşünce ve disiplinler arası iş birliğini zorunlu kılmaktadır. İlk koruma felsefesi olarak düşünülebilen, stilistik rekompozisyon akımı gibi, restorasyonu hayal etmeye dayalı tasarım kararları üzerinde temellendirmekten yola çıkan koruma disiplini, bugün maksimum araştırma, belge toplama, çözümleme, belgeleme ve minimum müdahale ile özgün dokuyu koruma eğilimiyle idealize edilmiştir. Günümüzde doğru olarak nitelendirilebilecek, kabul görecek bir koruma ve restorasyon eylemi geniş çaplı bir araştırma, detaylı belgelendirme, özgün malzemeyi olabildiğince koruma, gerçekleştirilen müdahaleleri ayırt edilebilir kılma ve restorasyonu söz konusu olan yapının sürdürülebilir yönetimi gibi önemli parametreler içeren karmaşık bir konudur. Yapı üzerinde gerçekleştirilen müdahaleler, tüm bu inceleme, araştırma ve tasarım sürecinin somut bir ürüne dönüştüğü aşamadır. Bu aşamada, üzerinde çalışılan yapıya hangi yöntemlerle müdahale edildiği, o yapının özgünlük, eskilik, yaşanmışlık gibi değerleriyle yeniden üretimi olanaksız olan fiziksel varlığının nasıl işlenip şekillendiği büyük önem taşımaktadır. 172 Teknolojinin gelişmesi ile onarım imkanları gelişmiş, mühendislik ve malzeme bilimi, biyoteknoloji ve nanoteknoloji ile de desteklenebilir hale gelmiştir. Gelişim sürecinin hızla devam etmesi, müdahale teknik ve yöntemlerine sürekli yenilerinin eklenmesini sağlamaktadır. Tarihi yapıların sergilediği, yüzyıllar öncesinden gelen teknikler ile çağdaş tekniklerin bir araya getirilerek, birbirine entegre etmek, birlikte çalışmasını sağlamak bugünün ve yarının zorlu mücadelesidir. Tarihi yapılarda yapılacak onarım ve müdahalelerde yeni malzeme kullanımı kuramın gelişmesiyle birlikte tartışılmakta olan bir konudur. ICOMOS, Ahşap Tarihi Yapıların Korunması İçin İlkeler (1999)’da, özgün malzemenin ve özgün yapım tekniklerinin olabildiğince korunması gerekliliği ortaya konmuştur. Özgün yapım tekniklerinin korunması ve sürdürülebilmesi geleneksel yapım yöntemlerinin yaşatılması ile mümkündür. Geleneksel yapım tekniklerinin yaşatılması için ise, tekniklerin yeni kuşaklara öğretilmesi, yapı üretiminde uygulanması ile gerçekleşebilmektedir. Evrensel veya yerel boyutta birçok kuruluş geleneksel yapım tekniklerinin korunmasına yönelik çalışmalar yürütmektedir. Tarihi eser onarımında geleneksel malzeme ve tekniklerin kullanılması, yapılan müdahalelerin tarihi yapının özgün karakteriyle fiziksel, kimyasal, estetik ve benzeri ölçütlerde uyum gösteremesi açısından önemsenmektedir. Geleneksel malzemelerle karşılaştırıldığında, teknolojinin gelişmesiyle ortaya çıkan yeni malzemeler bozulma koşullarına karşı daha yüksek dayanım gösterebilmektedir. Ancak, geleneksel malzmelerle benzer fiziko-kimyasal özellikler taşımayan farklı malzemelerin tarihi eser onarımında kullanılması, onarım anına kadar korunmuş olan özgün malzemenin de bozulmasına yol açabilmektedir. Teknolojik yeni malzmelerin geleneksel malzemelerle birlikte kullanımının geleneksel malzemeler üzerinde doğuracağı sonuçların bilinmediği durumlarda yeni malzemelerden kaçınılması gerektiği, Venedik Tüzüğü’nde de vurgulanmaktadır. Ancak günümüzde teknolojinin koruma alanında geldiği noktada, tarihi yapıların onarımında kullanılmak üzere geliştirilen malzemelerin, geleneksel malzemeler ile uyumuna büyük önem verilmektedir. Üretilen onarım malzemelerinin, yapı içerisinde ve geleneksel malzeme dokusu üzerinde nasıl davrandığı araştırılmakta ve malzemelerin bu anlamda geliştirilmesi hedeflenmektedir. Geleneksel malzemelerin yapı sistemi içerisinde yapı elemanı olarak dayanımlarının geliştirilmesi için, elemanların strüktürel davranışları incelenmekte ve özgün elemana en az müdahale 173 ile sağlamlaştırma ve güçlendirme elde edilmeye çalışılmaktadır. Yapı malzemelerinde yapılacak müdahalelerde ise geleneksel malzemenin özelliklerine uyum sağlayabilecek, onunla bütünleşebilecek, ona zarar vermeyecek ve estetik problemler yaratmayacak uygulamalar geliştirilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca, teknolojik gelişmeler, onarım uygulamalarında kullanılacak malzemelerin çevreye olan etkileri, üretimleri sırasında kullanılacak enerji ve ham madde miktarının optimizasyonu gibi konularda iyileştirilmelerini sağlamaktadır. Bu çalışmada aktarılan onarım yaklaşımları ve müdahale teknikleri, kavramsal yaklaşımların yanı sıra, fiziksel dayanımı destekleyici yapısal, insan ve çevre sağlığını desteklemeye yönelik teknikler ile estetik boyutu oluşturan tasarım eylemini birleştiren, bir bölümü sanatsal parametrelerin de restorasyon sürecine dahil olmaya başladığını göstermektedir. Bunların yanı sıra restorasyon, ekonomik güç ve kaynak erişimi gibi imkanların doğrudan etkilediği, kısıtladığı ve yönlendirdiği bir alandır. Yapının onarımdan sonraki kullanım süreci ve bakımı sürdürülebilirlik kavramı göz önüne alınarak ayrıca planlama gerektirmektedir. Bu nedenle, yapıda gerçekleştirilen teknik müdahaleler, yapıdan onarım sonrası beklenen performansla doğrudan ilişkilidir ve bunların da etkisiyle şekillenmektedir. Sürekli teknolojik gelişmelerle beslenen bu uygulama sahasında, restorasyon tekniklerinin gelişim ve çeşitliliğinin, teknolojik, ekonomik ve sosyal nedenlerle hiç bitmeyeceği sonucu ortadadır. Teknoloji geliştikçe, yapı sistemleri içerisinde mazleme ve elemanların davranışları daha iyi anlaşılabilmekte ve buna paralel olarak daha etkin ve farklı düzeylerde müdahale imkanları geliştirilebilmektedir. Bilim ve teknolojideki ilerlemeler, koruma kuramında idealize edilen kavramların uygulanması yönündeki somut gereçleri arttıran bir etkiye sahiptir. Bu somut gereçler, restorasyon uygulamalarında kullanılan teknik ve yöntemleri ifade ettiğinden, gelecekte teknik anlamda ideale daha yakın uygulamaların gerçekleştirilebileceği düşünülebilmektedir. 174 KAYNAKLAR Acar, H., Bellinzoni, R.V., Doğal Taş Güçlendirme ve Koruma. Alındığı tarih: 01.09.2013, adres: . Akgül, T., Apay, A., Sarıbıyık, M., (2009). Ahşap Birleşim Bölgelerinin Cam Elyaf Takviyeli Plastiklerle Güçlendirilmesi, 5. Uluslararası İleri Teknolojiler Sempozyumu(IATS’09), 13-15 Mayıs, Karabük. Ahşap Tarihi Yapıların Korunması İçin İlkeler, (1999). ICOMOS, Alındığı tarih: 10.09.2013, adres: < http://www.icomos.org.tr/> Ahunbay, Z., (1996, 1999, 2004, 2007,2009). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon, YEM Yayın, İstanbul. Ashurst, J., Ashurst N., (1990). Practical Building Conservation: English Heritage Technical Book, Volume 1: Stone Masonry, Gower Technical Press, İngiltere. Ashurst, J., Ashurst N., (1990). Practical Building Conservation: English Heritage Technical Book, Volume 2: Brick, Terracotta and Earth, Gower Technical Press, İngiltere. Ashurst, J., Ashurst N., (1990). Practical Building Conservation: English Heritage Technical Book, Volume 3: Mortars, Plasters and Renders, Gower Technical Press, İngiltere. Ashurst, J., Ashurst N., (1990). Practical Building Conservation: English Heritage Technical Book, Volume 4: Metals, Gower Technical Press, İngiltere. Ashurst, J., Ashurst N., (1990). Practical Building Conservation: English Heritage Technical Book, Volume 5: Wood, Glass and Resins, Gower Technical Press, İngiltere. Aydın, E.Ö. , Fahjan, Y.M. , Çömlekçioğlu, R., (2007). Deprem Bölgelerindeki Tarihi Yapıların Güçlendirilmesinde Kullanılan Yeni Teknikler, International Earthquake Symposium 2007. Baturayoğlu Yöney, N., (2008). 19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başı Yapı Cephelerinde Kullanılan Yapı Taşlarının Mimarlık ve Koruma Bilimi Açısından Değerlendirilmesi, Doktora Tezi. Baturayoğlu Yöney, N., Ersen, A., (2009). 19. Yüzyılın Sonu ve 20. Yüzyılın Başında İstanbul’da Yapı Dış Cephelerinde Kullanılan Yapay Taşların Mimari Değerlendirmesi1, Restorasyon Konservasyon Dergisi, Sayı 2. Bayraktar, A., (2006). Tarihi Yapıların Analitik İncelenmesi ve Sismik Güçlendirme Metodları, Beta Yayınları, İstanbul. 175 Beckmann, P., (1995). Structural Aspects of Building Conservation, McGraw-Hill Book Company, UK. Beşkonaklı, J., (2011). Aynalıkavak Kasrı’nda Taşıyıcı Olmayan Ahşap Elemanların Restorasyonu ve Konservasyonu, Tarihi Yapıları Koruma ve Onarım Sempozyumu- TAYKON 2011, 26-29 Ekim, İstanbul. Bricks, A Guide To The Repair of Historic Brickwork, (2009). Text and drawings by:Gerard Lynch, Susan Roundtree, Shaffrey Associates Architects, Contrubitors: Brian Crowe, Pat McAfee, Series Editor: Jacqui Donelly, Advice Series,Government of Dublin. Burden, E. E., (2004). Illustrated Dictionary of Architectural Preservation: Restoration, Renovation, Rehabiltation, Reuse, McGraw-Hill. Ceylan, O., (2012) Kişisel Görüşme. Code of Ethics and Guidance for Practice of Canadian Association for Conservation of Culural Property and of the Canadian Association of Professional Conservators, (2000). Alındığı tarih: 05. 03.2012, adres: Croci, G., (2000). The Conservation and Structural Restoration of Architectural Heritage, Advances in Architecture Series, Computational Mechanics Publication/WIT Press, UK. Cullinane, J. J., (2012). Maintaining and Repairing Old and Historic Buildings, Wiley Publishing. Çamlıbel, N., (2000). Yapıların Taşıma Güçünün İyileştirilmesi: Deprem Hasarları ve Yapıların Güçlendirme Yöntemleri, Birsen Yayınevi, İstanbul. Çılı, F., Çelik, O.C., Sesigür, H., (2011). Kasımpaşa Deniz Saha Komutanlığı “Divanhane Binası” Rölöve-Restitüsyon-Restorasyon Projesi, Taşıyıcı Sistemin Mevcut Durumu, Onarım ve Güçlendirme Önerileri Hakkında Teknik Rapor. Earl, J., (2003). Building Conservation Philosophy, Donhead Publishing, UK. Erdoğan, S. T., Erdoğan, T. Y., (2006). Sorular ve Yanıtlarıyla BETON, Türkiye Hazır Beton Birliği, İstanbul. Erdoğan,Sinan. T., Erdoğan,Turhan Y., (2007). Bağlayıcı Malzemelerin ve Betonun Onbin Yıllık Tarihi, ODTÜ Yayıncılık. Eriç, M., (1994, 2002). Yapı Fiziği ve Malzemesi, Literatür Yayıncılık. Erguvanlı, K., (1982). Mühendislik Jeolojisi, İ.T.Ü. Yayını, İstanbul. Ergüney, F. M., (2010). Restorasyon Çalışmalarında Nano Teknoloji Uygulamaları, Kargir Yapılarda Onarım Semineri II, İstanbul. Ersen, A., (2011). Taş Korumada Son 20 Yıldaki Gelişmeler ve Yenilikler, Restorasyon-Konservsyon Dergisi, sayı 10. Ersen, A., Verdön, İ., (2010). Konservasyon Biliminin Restorasyon Proje ve Uygulamalarına Katkıları, TÜBA-KED. 176 Ersen, A., Güleç, A., Alkan, N., Kudde, E., (2009). Konservasyon Raporunun Önemi, İçeriği ve Hazırlanma Adımları, Restorasyon ve Konservasyon Dergisi, Sayı 2. Feilden, B. M., (1997). Conservation of Historic Buildings, London. Forsyth, M., (2007). Structures & Constrution in Historic Building Conservation, Blackwell Publishing. Gomez, D.C., (2007). Rehabilitation Techniques: reinforcing structures, Rehabimed Method, Traditional Mediterranean Architecture II Rehabilitation Buildings. Barcelona. Gökçe, G., (2010). Kubbe Bezemeleri Koruma ve Onarım Uygulamalrı: Ayasofya, Restorasyon ve Konserasyon Dergisi, Sayı 4. Hafızoğlu, H., (2001). Ahşap Malzemenin Kimyasal Maddelerle Korunma Teknikleri, Ahşap Kültürü: Anadolu’nun Ahşap Evleri, Editör: Aysun Özköse, Ankara, Kültür Bakanlığı. Hasol, D., (1976 ,1979 ,1988, 1990, 1993, 1998, 2002, 2005, 2008, 2010). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, YEM Yayın, İstanbul. Iron, The Repair of Wrought and Cast Ironwork, (2009). Text by:.Ali Davey, Editor: Jacqui Donelly, Advice Series, Government of Dublin. Kagir Yapılarda Koruma ve Onarım Semineri, (2009). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Koruma Uygulamave Denetim Müdürlüğü (KUDEB), 28- 29 Eylül. Ketin, İ., (1977, 1982). Genel Jeoloji, İ.T.Ü. Yayını, C I-II, İstanbul. Keskin, A. , Özen, S. , “Tarihi Yapıların Onarım ve Güçlendirilmesi”, Alındığı tarih: 14.07.2013 adres: Kuban, Doğan, (1969). Modern Restorasyon İlkeleri Üzerine Yorumlar, Vakıflar Dergisi, Sayı 8, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları. Kuban, D., (2000). Tarihi Çevre Korumanın Mimarlık Boyutu: Kuram ve Uygulama,YEM Yayın, İstanbul. Küçükkaya, A. G., (2004). Taşların Bozulma Nedenleri ve Koruma Yöntemleri, Birsen Yayınevi, İstanbul. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (2863 Numaralı),(1983). TBMM. Konkol, N., McNamara, C., Sembrant, J., Rabinowitz, M., Mitchell, R., (2009). “Enzymatic decolorization of bacterial pigments from culturally significant marble”, Journal of Cultural Heritage, 10 (3), pp. 362-366. Larsen, K. E., (1994). Architectural Preservation in Japan, International Icomos World Committee. Mahrebel, H. A., (2006). “Tarihi Yapılarda Taşıyıcı Sistem Özellikleri, Hasarlar, Onarım ve Güçlendirme Teknikleri”, Yüksek Lisans Tezi, İTÜ, İnşaat Mühendisliği Anabilim Dalı, Yapı Mühendisliği Bilim Dalı. Maxwell, I., (1992). Stone Cleaning: For better or worse, an overview, Stone Cleaning and Nature, Soiling and Decay Mechanisms of Stone, 177 Proceedings of the International Congress, Edinburgh, Donhead, London. Méthode RehabiMed,(2007). Architecture Traditionnelle Méditerranéenne II Réhabilitation Batiments, Consortium RehabiMed, Barcelona. Namlı, M., (2001). Tarihi Yapıların Temel Sistemleri ve Temel Takviyesi Yöntemleri, Yüksek Lisans Tezi, İ.T.Ü. İnşaat Fakültesi, İstanbul. Orbaşlı, A., (2008). Architectural Conservation: principles and practice, Blackwell Publishing. Oxford Illustrated dictionary of architectural preservation: restoration, renovation, rehabilitation and reuse,(2004). Mc Graw-Hill. Özen, R., (2001). İnşaat Malzemesi Olarak Ahşap; Avantaj ve Dezavantajları”, Ahşap Kültürü: Anadolu’nun Ahşap Evleri, Editör: Aysun Özköse, Ankara, Kültür Bakanlığı. Özgünler, S. A., Gürdal, E., Dünden Bugüne Toprak Yapı Malzemesi: Kerpiç, Restorasyon Konservasyon Dergisi, 9. Sayı, İstanbul Restorasyon Konservasyon Dergisi, (2009). 1. Sayı, KUDEB Yayınları. Robson, P., (2005). Structural Appraisal of Traditional Buildings”, Donhead Publishing. Sarıbıyık, M., (2007). Hafif Yapı Tasarımında Pultruzyon Metodu ile Üretilen Cam Elyaf Takviyeli Plastiklerin Kullanılması, Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 22, No1, 199-205. Sayın, B. Ve diğerleri, (2011). Tarihi Yapıların Güçlendirilmesinde Karbon Fiber ve Çelik elemanların Kullanılması: Bir Durum Çalışması, Tarihi Yapıları Koruma Ve Onarım Sempozyumu- TAYKON 2011, 26-29 Ekim, YTU, Istanbul. Sayre, E., (1970). Direct Deposition of Barium Sulfate From Homogeneous Solution Within Porous Stone, Conservation Center of The Institute of fine Arts, New York University, New York. Şimşek, O., (2003). Yapı Malzemesi II, Beta Basım, Kırklareli. Tarihi Eserlerin Güçlendirilmesi ve Geleceğe Güvenle Devredilmesi Sempozyumu I, (2007). Bildiriler Kitabı, TMMOB Ankara, 27-29 Eylül, Ankara. Tarihi Yapıların Koruma ve Onarım Sempozyumu- TAYKON 2011, (2011). Yıldız Teknik Üniversitesi, Sempozyum Kitabı. Terra Incognita-Preserving European Earthen Architecture, (2008). Culture Lab, Argumentum Editions, Belgium. The Burra Charter, (1999). The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance. The Preservation of Historic Architecture: The U.S. Government’s Official Guidelines for Preserving Historic Homes, (2004). Department of Interior, Lyon Press. 178 Tunçdemir, F., (2004). Temel zeminlerinin enjeksiyon tekniği ile iyileştirilmesi, Türkiye Mühendislik Haberleri , sayı 430. Toğrol, E., Özkan M.T., Ören, F., Özbatır, M., (1996). Fethi Ahmet Paşa Yalısı Temel Takviyesi, Zemin Mekaniği ve Temel Mühendisliği Altıncı 112 Ulusal. Uluengin, M. B., (2005). Mimari Metaller: Özellikleri, Bozulma Nedenleri, Koruma ve Restorasyon Teknikleri. Varum, H., Costa, A., Silveria, D. And Fernandes, M., (2008). “Study of the Structural Behaviour of Traditional Adobe Constructions”, Terra 2008, Proceedings of the 10th International Conference on the Study and Conservation of Earthen Architectural Heritage, Bamako, Mali, February 1-5. Venedik Tüzüğü, (1966). ICOMOS Weaver, M. E., (1993). Conserving Buildings ‘A Manual of Techniques and Materials” The Department of the Interior’s, The Preservation of Historic Architecture the US Government’s Offiical Guidelines for Preserving Historic Homes. Wheeler, G., (2008). Alkoxysilanes and the Consolidation of Stone: Where are we now”, Proceedings of the International Symposium, Lisbon, 6-7 May 2008, (ed.I Delgado Rodrigues and J.M. Mimoso, pp. 41-52). Yüzer, E., ve Diğerleri, (2000). Dolmabahçe Sarayı, kullanılan Taşların Korunmuşluk Durumlarının ve Ayrışma Nedenlerinin Belirlenmesi, Koruma ve Onarım Yönemlerinin Saptanması Projesi, ITU Geliştirme Vakfı, İstanbul. Url-1 , Alındığı tarih: 17/08/2012. Url-2 , Alındığı tarih: 10.01.2013. Url-3 , Alındığı tarih: 04.08.2013. Url-4 Alındığı tarih: 04.09.2013. Url-5 , Alındığı tarih: 09.09.2013. Url-6 Alındığı tarih: 10.09.2013. Url-7 , Alındığı tarih: 10.07.2013. Url-8 , Alındığı tarih: 05.07.2013. Url-9 , Alındığı tarih: 05.07.2013. Url-10 , Alındığı tarih: 10.07.2013 179 ÖZGEÇMİŞ Ad Soyad: Lory Zakar Doğum Yeri ve Tarihi: 14.09.1984 E-Posta: lory.zakar@gmail.com Lisans: Mimarlık, MSGSU, 2009 Yüksek Lisans : Restorasyon, İTU, 2013 180