İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİR TÜRK MÜTEAHHİT FİRMANIN YURTDIŞINDA (AZERBAYCAN) YAPIM ÖNCESİ PROJE YÖNETİM PLANI REHBERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ İnş. Müh. Adem HERSEK NİSAN 2008 Anabilim Dalı : İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ Programı : YAPI MÜHENDİSLİĞİ İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ  FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİR TÜRK MÜTEAHHİT FİRMANIN YURTDIŞINDA (AZERBAYCAN) YAPIM ÖNCESİ PROJE YÖNETİM PLANI REHBERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ İnş. Müh. Adem HERSEK (501041001) NİSAN 2008 Tezin Enstitüye Verildi ği Tarih : 22 Mart 2008 Tezin Savunuldu ğu Tarih : 29 Nisan 2008 Tez Danı şmanı : Yrd. Doç. Dr. U ğur MÜNGEN Diğer Jüri Üyeleri Prof.Dr. Haluk ÇEÇEN Dr. Murat KURUO ĞLU ÖNSÖZ Tez çalışmam esnasında bana yardımcı olan danışman hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. Uğur MÜNGEN’e teşekkür ederim. Tezde ana bölümleri oluşturmamda fikirleri ile bana destek olan teknik ofis arkadaşım Yük. Müh. Mustafa Ayhan GÖNÜL’e, tez süresince dokümanlarından yararlandığım Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret A.Ş. ve Az-Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret MMC şirketlerine ve çalışanlarına teşekkürlerimi sunarım. Nisan 2008 İnş. Müh. ADEM HERSEK ii İ Ç İNDEKİLER KISALTMALAR vii TABLO L İSTES İ viii ŞEKİL LİSTES İ ix ÖZET x SUMMARY xii 1. G İRİŞ 1 1.1 Ülke Tanıtımı 1 1.2 Tezin Amacı ve Kapsamı 2 2. AZERBAYCAN ÜLKE ANAL İZİ 3 2.1. Genel Bilgiler 3 2.1.1 Ülke Künyesi 3 2.1.2 Jeopolitik Konum 4 2.1.3 İklim 4 2.2 Ekonomik Analiz 5 2.2.1 Ekonomik Geli şim 5 2.2.2 Ekonomik Parametreler ve Ticaret Rejimleri 6 2.2.3 Petrol Sanayi 8 2.2.4 Di ğer Sektörler 9 2.2.5 Bankacılık 11 2.3 Ülke Kanunları Analizi 12 2.3.1 Vergi Mevzuatı 12 2.3.1.1 Vergiler 12 2.3.1.2 KDV 14 2.3.1.3 Son Yıllarda Vergi Düzenlemeleri 14 2.3.1.4 Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler 14 2.3.1.5 Resmi Ödeme Belgeleri 15 2.3.2 İş (emek) Mevzuatı 15 2.3.2.1 İş Sözleşmesi Yapılması 15 2.3.2.2 Yabancı (TC) İşçilerin Hakları 16 2.3.2.3 Haftalık Çalı şma Saatleri 16 2.3.2.4 Ödemeler ve Fazla Mesai 17 2.3.2.5 Tatiller ve Yıllık İzin 18 2.3.2.6 Tazminatlar 18 2.3.2.7 İş Güvenli ği 19 2.3.2.8 Türkiye-Azerbaycan Sosyal Güvenlik Antla şması 19 iii 2.3.3 Gümrük Mevzuatı 20 2.3.3.1 Gümrük Vergisi ve KDV’sine Yönelik Kanunlar 20 2.3.3.2 Geçici İthalat 21 2.4 Türkiye-Azerbaycan İlişkileri 24 2.4.1 Türkiye İle Azerbaycan Arasındaki Ba ğlar 24 2.4.2 Türkiye-Azerbaycan Ekonomik İlişkiler 25 2.4.2.1 İhracat 25 2.4.2.2 İthalat 25 2.4.3 Türkiye-Azerbaycan İkili Antlaşmalar 27 3. ÜLKE İNŞAAT SEKTÖRÜ 28 3.1 Sanayi Yapıları İnşaatları 29 3.2 Konut İnşaatları 30 3.3 Altyapı İnşaatları 30 3.4 İnşaat Malzemeleri 31 3.5 Türk Müteahhitlerinin Ülke İnşaat Sektöründe Konumu 34 3.6 Ülke İnşaat Sektörü SWOT Analizi 35 4. PMI PROJE YÖNET İMİ 37 4.1 Proje Yönetim Prosesleri 37 4.2 Proje Yönetimi Bilgi Alanları 38 4.2.1 Proje Entegrasyon Yönetimi 38 4.2.2 Proje Kapsam Yönetimi 38 4.2.3 Proje Zaman Yönetimi 39 4.2.4 Proje Maliyet Yönetimi 39 4.2.5 Proje Kalite Yönetimi 40 4.2.6 Proje İnsan Kaynakları Yönetimi 40 4.2.7 Proje İletişim Yönetimi 41 4.2.8 Proje Risk Yönetimi 41 4.2.9 Proje Tedarik Yönetimi 42 5. AZERBAYCAN PROJE YÖNET İM PLANI 43 5.1 Bütçe&Finansman Yönetimi 45 5.1.1 Proje Bütçesi 45 5.1.1.1 Proje Gelir-Gider Grupları 45 5.1.1.2 Bütçe İhtiyat Payı 46 5.1.1.3 Nakit Akı şı Planlaması 46 5.1.1.4 Proje Tamamlanma Maliyeti 46 5.1.2 Maliyet Yönetimi 47 5.1.2.1 Maliyet Parametreleri 47 5.1.2.2 Yazılım Sistemi 48 5.1.2.3 Ambar Yönetimi 49 5.1.3 Proje Yönetimi / Bütçe& Finansman Yönetim Planı 50 5.2 Süre Yönetimi 51 5.2.1 Ülke Şartlarında Değerlendirme 51 5.2.2 İş Programı Olu şturulması 52 5.2.3 İş Programının İzlenmesi 56 iv 5.2.3.1 Süre Etki Analizleri 56 5.2.3.2 İhaleye Çıkı ş İş Programı 57 5.2.3.3 Altyüklenici Yapım İş Programları 57 5.2.4 Proje Yönetimi / Süre Yönetim Planı 58 5.3 İnsan Kaynakları Yönetimi 59 5.3.1 Organizasyon Yapısı 59 5.3.2 Personel Programı 59 5.3.3 Organizasyon Olu şumu 60 4.3.3.1 Türk Personel Maliyetleri 60 4.3.3.2 Personel Dosyalanacak Belgeler 61 5.3.4 Proje Yönetimi / İnsan Kaynakları Yönetim Planı 62 5.4 Kalite Yönetimi 63 5.4.1 Toplam Kalite 63 5.4.1.1 İnşaat Sektöründe Kalite Yönetimi 63 5.4.1.2 Kalitenin Maliyeti 64 5.4.2 Ülke De ğerlendirmesi 65 5.4.3 Proje Yönetimi / Kalite Yönetim Planı 66 5.5 Sözle şme&Risk Yönetimi 69 5.5.1 Sözle şme Yönetimi 69 5.5.2 Risk Yönetimi 69 5.5.2.1 Kontrol Edilebilir Riskler 70 5.5.2.2 Kontrol Edilemez Riskler 70 5.5.3 Ülke De ğerlendirmesi 70 5.5.3.1 Proje Bütçesini Etkileyebilecek Riskler 71 5.5.3.2 Proje Süresini Etkileyebilecek Riskler 71 5.5.3.3 Nakit Akı şını Etkileyebilecek Riskler 71 5.5.3.4 Di ğer Riskler 72 5.5.4 Proje Yönetimi / Sözle şme&Risk Yönetim Planı 72 5.6 İşçi Sağlığı ve İş Güvenli ği Yönetimi 74 5.6.1 İş Güvenli ği 74 5.6.2 İş Kazaları 74 5.6.2.1 Teknik İş Kazaları 74 5.6.2.2 Bireyin Neden Oldu ğu İş Kazaları 74 5.6.3 Ülke De ğerlendirmesi 75 5.6.3.1 İş Kazaları İstatistikleri 75 5.6.3.2 Denetimler 75 5.6.3.3 Düzenlemeler 76 5.6.4 Proje Yönetimi / İş Güvenli ği Yönetim Planı 76 5. SONUÇLAR VE DE ĞERLENDİRMELER 78 KAYNAKLAR 83 v EKLER 87 Altyüklenici Sözleşmeleri Ana Ba şlıklar Türkçe-Azerice 88 Karşılıkları FIDIC İnşaat İşleri Genel Şartnamesine Göre Azerbaycan Şartları 90 Sözleşme Sorumluluk-Risk Payla şımı Değerlendirmesi Maliyet Takibine Yönelik Yazılım Sistemi Çalı şması 92 ÖZGEÇM İŞ 94 vi KISALTMALAR SSCB : Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli ği BDT : Birle şik Devletler Topluluğu GSY İH : Gayri Safi Yurtiçi Hasıla DSMF : Devlet Sosyal Müdafaa Fondu KKEG : Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler IMF : International Monetary Fund EASM : Emek ve Ahalinin Sosyal Müdafaası Bakanlı ğı B BG İ : Baku Ba ş Gümrük İdaresi SWOT : Strength Weakness Oppurtunities Threads vii TABLO L İSTES İ Sayfa no Tablo 2.1 Baku Yıllık Sıcaklık De ğişimi ………………………………… 4 Tablo 2.2 Baku Ortalama Rüzgar Hızı De ğişimi…………………………. 4 Tablo 2.3 Şiddetli Rüzgarların (> 15m/sn) Aylık Ortalama Gün Da ğılımı 4 Tablo 2.4 Haftalık Normal Mesai Saati Rejimi…………………………… 17 Tablo 2.5 Haftalık Fazla Mesai Saati Rejimi……………………………… 17 Tablo 2.6 Azerbaycan Yıllık Resmi Tatil Günler…………… ……………. 18 Tablo 2.7 Geçici İthalat Gümrük Vergisi ve KDV………… ……………... 22 Tablo 2.8 Azerbaycan Gümrük Malzeme Tarif Kodları………………….. 23 Tablo 3.1 Sanayi İnşaatları ……… ……………………………………….. 29 Tablo 3.2 Ba şlıca İnşaat Malzemeleri Üretici ve Tedarikçileri …………... 32 Tablo 3.3 Azerbaycan Ba şlıca Hazır Beton Santralleri …………………... 33 Tablo 3.4 Azerbaycan İnşaat Sektörü SWOT analizi……………………... 35 Tablo 5.1 Proje Yönetimi / Bütçe&Finansman Yönetim Planı……… …… 50 Tablo 5.2 Proje Yönetimi / Süre Yönetim Planı………………………….. 58 Tablo 5.3 Proje Yönetimi / İnsan Kaynakları Yönetim Planı…………….. 62 Tablo 5.4 Proje Yönetimi / Kalite Yönetim Planı………………………… 66 Tablo 5.5 Proje Yönetimi / Sözle şme&Risk Yönetim Planı……………… 73 Tablo 5.6 Proje Yönetimi / İş Güvenli ği Yönetim Planı………………….. 76 Tablo A.1 Altyüklenici Sözleşmeleri Türkçe-Azerice Ana Ba şlıklar……... 88 Tablo A.2 F IDIC Sorumluluk Risk Payla şımı Değerlendirmesi…………... 90 Tablo B.1 Maliyet Yönetim Programı Üzerinde Birimlerin Sorumlulukları 92 viii ŞEKİL LİSTES İ Sayfa no Ş ekil 2.1 Azerbaycan Enflasyon Oranı De ğişimi……………………….. 6 Ş ekil 2.2 USD / AZN Aylara Göre Kur De ğişimi ……………………… 6 Ş ekil 2.3 USD / AZN Aylara Göre Kümülatif Kur De ğişimi…………... 7 Ş ekil 2.4 Ortalama Aylık Ki şi Ba şı Gelir De ğişimi…………………….. 7 Ş ekil 2.5 Yabancı Yatırım Hacminin De ğişimi …………… …………… 8 Ş ekil 2.6 Sektörlerin %’sel Da ğılımı……………………………………. 10 Ş ekil 2.7 Türkiye Azerbaycan Ticaret Hacmi ……………… ………….. 25 Ş ekil 2.8 Ülkeler bazında Azerbaycan’ın Petrol Dı şı Sektörlerine Yapılan Yatırımlar ……………………………………………. 26 Ş ekil 2.9 Türkiye’nin Azerbaycan Dış Ticaretindeki Payı ……………... 26 Ş ekil 3.1 Azerbaycan’da İnşaat Yatırımları Değişimi ………………….. 28 Ş ekil 3.2 Ülkede Yıllara Göre Konut İnşaatı m² de ğişimi ……………… 30 Ş ekil 3.3 İnşaat Malzemeleri Üretimi ………………………………….. 32 Ş ekil 4.1 Proje Yönetim Prosesleri Arası İlişkiler………… …………… 38 Ş ekil 5.1 Proje Yönetim Planı Alt Planlar ……………………………… 44 Ş ekil 5.2 Süre Yönetimi Programlar ……………………… ……………. 51 Ş ekil 5.3 Müteahhit Organizasyon Şeması ……………………………... 61 Ş ekil 5.4 Bina Üretim Sürecinde Bilgi Kaybı …………… …………….. 64 Ş ekil 5.5 Sözleşme Tipleri, Müteahhit İşveren Risk Da ğılımı …………. 70 ix B İR TÜRK MÜTEAHH İ T F İRMANIN YURTDI Ş INDA (AZERBAYCAN) YAPIM ÖNCES İ PROJE YÖNET İM PLANI REHBER İ ÖZET Uluslararası Türk müteahhitlik hizmetleri, inşaat sektörünün son yıllarda önemli geli şme gösteren bir koludur. Yurt dı şına açılan müteahhit firmalar ülkeye döviz girdisi sa ğlayarak ve önemli oranda istihdam yaratarak Türk ekonomisine katkı sağlamaktadırlar. Azerbaycan inşaat sektörü de son yıllarda artan potansiyeli ve sağladığı fırsatlarla Türk Müteahhitler için cazip bir pazar haline gelmi ştir. Tez kapsamında, Azerbaycan’da taahhüt işi gerçekle ştirecek bir Türk Müteahhit firma açısından, ülke verileri değerlendirilmiş, yapım aşaması öncesi proje yönetim planına rehberlik edecek çalışmalar hazırlanmıştır. Tez bir giri ş ve altı ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, ülke tanıtımına giri ş yapılmış, tezin kapsamı, ne amaçla hazırlandığı belirtilmiştir. İkinci bölümde, Azerbaycan’ın ülke özellikleri jeopolitik önemi açıklanmı ş, ülkenin ekonomik geli şimi anlatılmıştır. Petrol sanayi ve di ğer sektörler ile ilgili bilgiler verilmi ştir. Ayrıca ülke vergi, i ş ve gümrük kanunları 2008 yılı de ğişiklikleri ile beraber analiz edilmiştir. Bunlarında yanında Azerbaycan Türkiye ikili ili şkileri, iki ülkenin sahip olduğu ortak bağlar ve ikili antlaşmalar belirtilmiştir. Üçüncü bölümde, ülke in şaat sektörünün mevcut durumu ele alınmıştır. Ülkedeki sanayi, konut ve altyapı inşaatları anlatılmıştır. Ülke sektöründe yer alan Türk müteahhit firmalar belirtilmiştir. Bunların yanında ülke in şaat sektörünün mevcut durumu güçlü-zayıf yönleri, fırsat ve tehditleri SWOT analizi ile de ğerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde PMI’ a göre proje yönetimi tanımlanmı ş, proje yönetim prosesleri ve proje yönetimi içerisinde de ğerlendirilen bilgi alanları anlatılmı ştır. Be şinci bölümde, PMI proje yönetim rehberi do ğrultusunda, Türk müteahhit firma için Azerbaycan şartlarında yapım aşaması öncesi faydalı olacak proje yönetimi alt planları hazırlanmıştır. Alt planlar, maliyet&finansman yönetim planı, süre yönetim planı, insan kaynakları yönetim planı, kalite yönetim planı, sözleşme&risk yönetim planı ve i ş güvenli ği yönetim planı başlıkları altında açıklanmıştır. Her alt plan için ülke verileri de ğerlendirilip, yorumlanmış ve Türk müteahhit firmalar için faydalı olacak bilgiler ortaya konmu ştur. Sonuç bölümünde, yapılan çalışma neticesindeki değerlendirmeler anlatılmıştır. Azerbaycan’da proje yönetimi gerçekle ştirecek Türk Müteahhit firmalara proje yönetim planı hazırlanması aşamasında yerel kaynakları nasıl kullanacakları, hangi parametr eleri bilmeleri gerekti ği ve hangi riskleri göz önünde bulundurmaları gerekti ği belirtilmiştir. Bölümlere ek olarak, örnek bir altyüklenici sözle şmesinde yer alan Azeri dilindeki başlıkların Türkçe karşılıkları hazırlanmıştır. Ayrıca maliyet yönetimi yazılım sistemi çalışmaları kapsamında proje birimlerinin görev ve sorumluluk listesi eklenmi ştir. FIDIC şartnamesi maddelerine uygun olarak ülke şartlarında risk ve sorumluluk paylaşımı analizi hazırlanmıştır. x Tez çalışmasında Azerbaycan kanunlarından, Azerbaycan ülke raporlarından, PMI proje yönetim proseslerinden ve bilgi alanlarından, Az-Koray Yapı Endüstris i ve Ticaret A.Ş.’nin Azerbaycan araştırmalarından, firmalarla ve danışmanlarla yapılan görü şmelerden yaralanılmıştır. xi A TURKISH CONSTRUCTION COMPANY’S PROJECT MANAGEMENT PLAN GUIDE BEFORE COMMENCEMENT OF THE PROJECT IN AZERBAIJAN SUMMARY The number of Turkish Construction company’s international projects have been increasing. The companys which construct projects in foreign countries, affect t he Turkey economy positive by foreing money income and new job oppurtunities. Azerbaijan cons truction sektor has become attractive for Turkish construction companys by its influencing pot ential. In this study, the project management plan guide is prepared for a Turkish construction company. A brief presantation of Azerbaijan is given and project ma nagement preparation is done. This study contains a beginning part and six main parts. In the beginning part, main informations about Azerbaijan are given a nd the objectives of this study are stated. In the second part, geopolitic importance of Azerbaijan and economic improvements of the country is given. In addition, the oil sector and other sectors are tol d by statistical datas. Country’s tax laws, social work laws, custom laws and rules are analyized with the regulations in 2008. Moreover, economical relationships between Turkey and Azerbaijan are clarified. In the third part, Azerbaijan’s construction sector current situa tion is searched. Industrial construction projects, residential projects and infrastructure project s are expressed. The construction sector strengths-weakness oppurtunities-threats are analyz ed by SWOT method. In the fourth part, PMI project management definition is given. Project manageme nt processes are told and the relations between these processes are showed. More over, project management knowledge areas are determined. In the fifth part, according to PMI project management knowledge are as, project management plant is prepared for a Turkish construction company who will construc t project in Azerbaijan. The project management plan is divided by six subplans. Cost&finance management, time management, human resource management, quality management, contract&ris k management and health&security management are the topics of the subplans. Country researches are determined and explained for every subplan. Helpful results are decla red for guiding the project management plan. In conclusion part, the solutions of this study are prepared. The rec ommandations, helpful informations are explained for Turkish companys. How the local resour ces can be used, which parameters should be known and which risks must be considered, are pre pared for the project management plan. In addition to main parts, a typical subcontractor contract’s topics i n Azerbaijan and Turkish languages are listed. In order to prepare cost management soft ware, the duties and responsibilities of the program users are listed and attached. More over, according to FIDIC clauses, the responsibility and risk sharing between Client, Enginee r and Contractor is prepared for Azerbaijan conditions. xii In this study, preparation of main parts are benefit from Azerbai jan laws, Azerbaijan country reports, PMI project management processes and knowledge areas, A z-Koray Construction company’s Azerbaijan researches, discussions with local companys and audi ts. xiii 1 1. G İRİŞ 1.1 Ülke Tanıtımı SSCB da ğıldıktan sonra bağımsızlığını elde eden Türk Cumhuriyetlerinden biri de Azerbaycan olmuştur. Eski SSCB Cumhuriyetleri ile ba ğlantıların kesilmesi, Sovyet tarzı kapalı ekonomiden piyasa ekonomisine geçi ş ve Ermenistan’ın Azerbaycan’a yönelik saldırılarına bağlı olarak Azerbaycan, 90’lı yıllarda önemli sosyo-ekonomik zorluklarla karşı karşıya kalmıştır. Ancak 1995 yılından itibaren petrol antla şmalarının sağladığı olumlu ivme ile ekonominin bütün alanlarında başlatılan ve başarı ile yürütülen reformlar ve sağlanan istikrar sonucunda Azerbaycan ekonomisinde önemli geli şmeler elde edilmiştir. Ba şlangıçta sadece BDT ülkeleri ile yo ğun olan ekonomik ilişkiler, zamanla diğer yabancı ülkeleri de kapsamış ve günümüzde ticari anla şmalar, yabancı yatırımlar ve uluslararası finans kuruluşlarından alınan kredilerle birlikte geli şmekte olan bir sistem haline dönüşmüştür. Ekonomik geli şimin yanında, ülke kanunlarındaki boşluklar da her yıl yapılan düzenlemelerle giderilmeye çalı şılmaktadır. Petrol ve do ğal gaz sektörleri Azerbaycan ekonomisinin lokomotif sektörleridir. Azerbaycan' da petrol XIX. yüzyıldan itibaren ekonomik hayata girm iştir. Bugüne kadar 67 petrol ve gaz platformu ke şfedilmiş olup, karada 37, kıyıda 17 petrol yata ğı işler durumdadır. Gelecek 15 yıl içinde 50 milyar dolar petrol geliri be klenmektedir. Bu gelirin ülke çapında kalkınma projeleri ile halkın ya şam standardının yükselmesi için harcanması planlanmaktadır. Ülkede, petrol sanayinden elden edilen gelir ve uluslar arası fin ans kuruluşlarının sağladığı krediler sonucu petrol dışı sektörlerin de geli ştirilmesi konusunda yatırımlar hızla artmaktadır. Yatırımların en fazla yapıldığı sektörlerin başında inşaat sektörü gelmektedir. Bir nevi Azerbaycan petrolden elde etti ği geliri ülkeyi yeniden in şa etmek için kullanmaktadır. Petrol boru hattı projeleri, yeni sanayi tesisl eri, konut projeleri, yol ve altyapı projeleri, otel in şaatları ülke inşaat yatırımlarının kapsamını oluşturan başlıca 2 projelerdir. Yabancı müteahhitlerin ülke in şaat sektörüne giri şi ile de inşaatlarda teknoloji ve kalite düzeyi artmaktadır. Ülke in şaat sektörünün hızlı geli şimi inşaat malzemelerine olan talebi de arttırmış, mevcut üretim kapasitesi talebi karşılayamaz duruma gelmi ştir. İhtiyaç Türkiye, Rusya ve Ukrayna’dan karşılanmaktadır. Azerbaycan’ın bağımsızlığını resmen tanıyan ilk ülke Türkiye olmuş ve sonrasında ikili ilişkiler düzenli şekilde devam etmektedir. Tekstil, enerji, telekomünikasyon, elektronik, gıda, bankacılık ve in şaat alanında birçok Türk firması faaliyet göstermektedir. Tür k Müteahhit firmalarının Azerbaycan’da üstlendiği inşaat taahhüt projelerinin sayısı her geçen gün artmaktadır. Tarihi ve kültürel ortaklıklar, din ve dil birli ği Türk firmalarının sektöre giri şinde önemli avantajlar olarak görülmektedir. 1.2 Tezin Amacı ve Kapsamı Tez, Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret A.Ş.’nin %100 sahibi oldu ğu Az-Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret MMC şirketinin Azerbaycan projelerinde edinilen deneyimlerden yararlanılarak hazırlanmıştır. Azerbaycan bölge ofisi kurulması a şamasında yapılan ülke araştırmaları, ülke kanunlarının analizi ve ülke inşaat sektörünün mevcut durumu ortaya konmuştur. Türk Müteahhit firmaların Azerbaycan’da üstlenecekleri taahhüt projelerinin yapım aşaması öncesinde, proje yönetimine rehberlik edecek proje yönetim planı çalışmaları, ülke şartları da değerlendirilerek hazırlanmıştır. Bu tezde amaç, Türk Müteahhit firma açısından ülke şartlarını değerlendirip, Müteahhit firmanın karşılaşılacağı riskleri ortaya koyarak, yapım aşaması öncesi proje yönetim planı rehberi hazırlamaktır. 3 2. AZERBAYCAN ÜLKE ARAŞTIRMASI 2.1 Genel Bilgiler 2.1.1 Ülke Künyesi Coğrafya Başkent Baku ( Nufüs yaklaşık 3.5 milyon, 2007) Ana Endüstri Şehirleri Sumgait, Gence Alan 86.600 m² İklim Subtropikal iklim tipi Komşular Kuzeyde~Rusya, Kuzeybatıda~Gürcistan, Güneybatıda~Türkiye, Batıda~Ermenistan, Güneyde~İran Hazar Denizi Dünyanın en büyük gölü Hazar Denizine kıyısı 456 km Coğrafi Konum 44° ve 52° doğu boylamı, 38° ve 42° kuzey enlemi Halk Nüfus 8.532 Milyon (2007) Etnik Dağılım Azeri %90, Dağıstan %3.2, Rus %2.5, Ermeni %2 diğer %2.3 Kafkasya Bölgesinin en büyük Türk topluluğu Din Müslüman, Ortodoks (Ruslar ve Ermeniler) Resmi Dil Azerice Politik Sistem Kuruluş 28 Mayıs 1918 Bağımsızlık 18 Ekim 1991 Devlet Yapısı Demokratik, Üniter, Laik Cumhurbaşkanı İlham ALİYEV ( 15 Ekim 2003- ) [ 2,3,4,12] 4 2.1.2 Jeopolitik Konum Avrupa ile Asya'nın kav şağında bulunan Azerbaycan, Avrupa-Kafkasya-Asya koridorunu oluşturmuş ve tarih boyunca güçlü bir ileti şim merkezi olmuştur. Her türlü ulaşım olanaklarının sağlanabileceği böyle bir koridora Avrupa ve Asya'nın güçlü devletleri son derece ilgi duymaktadır. Bu ilgi, öncelikle Hazar Denizinin ve Hazar kıyısındaki arazilerin petrol ve gaz rezervi bakımından zengin olmas ından kaynaklanmaktadır [13]. Hazar havzasının 200 milyar varil düzeyinde pet rol rezervine sahip olduğu tahmin edilmektedir. Bu miktar, dünya potansiyel petrol rezervinin %10'una kar şılık gelmektedir [9]. Bugün BM üyesi olan ve dünya birli ği ile bağımsız ilişkiler kuran Azerbaycan’ın sahip olduğu stratejik co ğrafi konum ve enerji kaynakları ülkenin bulunduğu coğrafyadaki jeopolitik konumunu yükseltmektedir [14]. 2.1.3 İ klim Azerbaycan, dünyadaki 11 iklim çe şidinden dokuzuna sahiptir. Ancak hakim olan, subtropikal iklim tipidir [4]. Ba şkent Bakü yıllık ortalama sıcaklı ğı 14-16 derece civarındadır. Tablo 2.1: Baku Yıllık Sıcaklık De ğişimi [ 26] BAKÜ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz A ğustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Max. Sıcaklık °C 7.0 6.0 10.0 17.0 22.0 27.0 30.0 30.0 26.0 19.0 14. 0 9.0 Ortalama Min. Sıcaklık °C 2.0 1.0 3.0 8.0 13.0 18.0 22.0 22.0 18.0 13.0 8.0 4 .0 Tablo 2.2: Bakü Ortalama Rüzgar Hızı De ğişimi BAKÜ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz A ğustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Rüzgar Hızı Değişimi m/sn 6.1 6.6 6.9 6.5 6.2 6.5 6.8 6.3 6.2 6.1 5.7 5.6 Tablo 2.3: Şiddetli Rüzgarların (> 15m/sn) Aylık Ortalama Gün Da ğılımı [26] BAKÜ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz A ğustos Eylül Ekim Kasım Aralık Şiddetli Rüzgarların Ortalama Gün Sayısı 4.9 6.0 7.5 6.8 5.2 6.2 6.6 5.2 4.7 5.3 4.2 4.8 5 2.2 EKONOMİK ANALİZ 2.2.1 Ekonomik Geli şim Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan ettiği 1991 yılından 1996 yılına kadar geçen süre içerisinde yüksek enflasyon, yüksek bütçe açı ğı, milli paranın değer kaybetmesi ve büyük oranda işsizlik sorunları ile karşılaşmıştır. Bu sorunların ana sebepleri olarak SSCB’nin bütünlü ğünden ayrılmanın sonucu birlik üyesi ülkelerle ilişkilerin kesilmesi, içine kapanık tarım ülkesinin pazar ekonomisine ge çiş reformlarının gecikmesi, ülkedeki siyasi iktidarsızlık ve Ermenis tan’la olan savaş gösterilebilir [1,6]. Ancak 1995 yılında IMF ile anla şan Azerbaycan Hükümeti Yapısal Dönü şüm Programını uygulamaya ba şlamıştır. Verimsiz i şletmelere verilen ucuz kamu kredileri azaltılmış, katı bir bütçe politikası izlenmeye başlamıştır. Ayrıca 1995-199 6 yıllarından itibaren yabancı petrol firmaları ile imzalanan ortak üretim antlaşmaları sonucu ülkeye yabancı sermaye giri şi artmıştır. Bu 2 ana sebep Azerbaycan’da 1996 yılından itibaren ekonomik verilerin pozitif yönde geli şmeye başlamasına neden olmuştur. Bu yıldan itibaren, ülke sınırları içerisinde belli bir zaman içinde, üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin değerini gösteren GSY İH’ nın artı şı yıllık ortalama % 10 civarında olmu ştur. Bu süre zarfından 2006 yılına kadar, en önemli makro ekonomik gösterici lerden birisi olan GSY İH %90, bütçe gelirleri 4 kat, yatırımlar 6,5 kat, dı ş ticaret hacmi 3,3 kat, halkın gelirleri 3 kat, ortalama ücret 6 kat artmı ş, yıllık enflasyon oranı % 1000’lerden tek rakamlara indirilmiş ve kontrol edilebilir bir düzeyde tutulmuştur [6]. Azerbaycan ekonomisi BDT ekonomileri içinde Rusya krizinden en az etkilenenlerden bi ridir. 2001 yılından 2007 yılına kadar olan süre içerisinde Azerbaycan Devlet Büt çesinin yıllık geliri 7.6 kat artmı ştır [25]. Ekonomik verilerin olumlu olarak geli şim göstermesinin yanında, ba ğımsızlığın ilk yıllarında 4 haneli rakamlarda olup 2000’li yılların ba şında tek haneli rakamlara düşen enflasyon oranı, son yıllarda tekrar yükselme eğilimindedir. 2008 yılında oranın %20 olarak gerçekle şeceği tahmin edilmektedir. 6 Enflasyon Oranı (%) 1.8 1.5 2.8 2.1 6.7 9.6 16.7 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2007 Enflasyon Oranı (%) Şekil 2.1: Azerbaycan Enflasyon Oranı De ğişimi [12] 2.2.2 Ekonomik Parametreler ve Ticaret Rejimleri Ülke içerisindeki tüm ticari ili şkilerde yasal para birimi manattır (AZN) ba şka bir para birimi kullanılamaz. 1 Ocak 2006 tarihi itibariyle Manat, 1 Yeni Mana t = 5,000 Manat olacak şekilde “Yeni Manat” ile de ğiştirilmiştir. 1 Ocak 2007 tarihinden itibaren eski manatların kullanımı tamamen kaldırılmıştır [15]. Pazar ekonomisi prensipleri kapsamında tek döviz kuru oluşturulmuştur [8]. Döviz kuru Azerbaycan Milli Bankası tarafından belirlenmekte, döviz alış-satış kurları bu döviz kuru baz alınarak hesaplanmaktadır. Ülke ekonomisinin petrole ba ğımlı pozitif ivmesine paralel olarak yerel para birimi Manat, dolar karşısında 2003 yılından itibaren sürekli olarak de ğer kazanmaktadır. USD/AZN AYLIK ORTALAMA KURLAR 0,820 0,830 0,840 0,850 0,860 0,870 0,880 0,890 0,900 0,910 Ha z.0 6 Te m . 06 Eyl . 06 Ek i.06 Ka s.0 6 Ara . 06 Oc a.0 7 Ma r.0 7 Nis . 07 Ma y.0 7 Ha z.0 7 Te m . 07 Eyl . 07 Ek i.07 Ka s.0 7 Ara . 07 USD/AZN AYLIK ORTALAMA KURLAR Şekil 2.2: USD / AZN Aylara Göre Kur De ğişimi 7 Kumulatif AZN/USD % DEĞİŞİMİ 0.00% 0.62% 1.29% 2.07% 2.55% 2.72% 2.81% 2.88% 3.07% 3.27% 3.54% 3.93% 4.58% 4.79% 4.94% 5.13% 5.32% 5.57% 5.81% 0.00% 1.00% 2.00% 3.00% 4.00% 5.00% 6.00% 7.00% Ha zira n2 00 6 Te m m uz 20 06 Ey lül2 00 6 Ek im 20 06 Oc ak2 00 7 Ma rt2 00 7 Nis an 20 07 Ha zira n2 00 7 Te m m uz 20 07 Ey lül2 00 7 Ek im 20 07 AYLAR % Kumulatif % Şekil 2.3: USD/AZN Aylara Göre Kümülatif Kur De ğişimi [19] Haziran 2006’dan Aralık 2007 ye kadar 1,5 yıllık AZN kur de ğişiminin izlendiği tabloda, AZN’nin USD kar şısında sürekli olarak değer kazanma eğiliminde olduğu görülmektedir. 1,5 yıl sonunda AZN USD kar şısında toplam %5,81 oranında de ğer kazanmıştır. 2008 yılında da AZN’nin USD kar şısında değer kazanmaya devam edeceği tahmin edilmektedir. 2001-2007 yılına kadar minimum ki şi başı gelir 10 kat artmı ştır [25]. Kişi Başı Aylık Ortalama Gelir 0 50 100 150 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 AYLIK GELIR(AZN) Şekil 2.4: Ortalama Aylık Ki şi Ba şı Gelir De ğişimi [ 8] Vergi ve ticaret ile ilgili yatırımcıyı koruyan kanunları n geli şmesi, hukuki teminatlar ve hızlı ekonomik geli şim yabancı yatırımların artmasına etken olmuştur. Yasaların kötüleşmesini ve devlet birimlerinin yasalara aykırı olarak yabancı yatırımcılara zarar vermesini önlemek devlet garantisindedir. 8 YATIRIM HACMİ DEĞİŞİMİ 0 1 2 3 4 5 6 1995 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Yabancı Yatırım (Milyar USD) Şekil 2.5: Yabancı Yatırım Hacminin De ğişimi [8] Ülke içerisinde tüm ticari ili şkilerde, mal ve hizmetin karşılığı hem nakit olarak hem de banka vasıtası ile ödenebilmektedir [6]. Kredi kartları ile yapı lan ödeme şekli henüz yaygın olarak uygulanmamakla birlikte, gün geçtikçe kullanımı artma ktadır. Bunun yanında ülkede ATM’lerin sayısı ve kullanımı da gün geçtikçe artmaktadır. 2.2.3 Petrol Sanayi Azerbaycan petrol üretiminin tarihsel süreç içerisinde çok fazla değişime uğramıştır. Özellikle sava şlar döneminde Azerbaycan’da petrol üretiminin daha fazla yapıldığı görülür. Öyle ki, Azerbaycan’da en fazla petrol üretiminin II. Dünya Savaşı sırasında özellikle de 1941 yılında gerçekle ştirildiği kayıt edilmiştir [7]. Azerbaycan zengin petrol yatakları ile Kafkasya’nın en stratejik ve kalkınma perspektiflerine sahi p ülkesidir. Sahip olduğu bu enerji kaynakları nedeniyle, “Kafkasya’nın Küveyt’i” olara k adlandırılmaktadır. BDT içerisinde Petrol sektörüne yabancı firm aları zamanında çeken ve bu konumunu en iyi kullanan ülkelerin başında gelmektedir [7]. Topraklarının %70’i petrol ve do ğal gaz yönünden yüksek potansiyele sahip Azerbaycan’ın ekonomisi büyük oranda petrole bağımlıdır. Petrol ve petrol ürünleri ihracatı toplam ihracatının 2/3 ünü olu şturmaktadır. Azerbaycan bağımsızlığını ilan ettikten sonra Batıya Yakla şma politikası gütmeye başlamıştır. Bu do ğrultuda birçok yabancı şirket ile ortak üretim antlaşmaları imzalanmıştır. Bunlardan en önemlisi olan birinci petrol anla şması, Azerbaycan'ın Hazar 9 Denizinde bulunan Azeri, Çırak ve Güne şli yataklarını kapsamakta olup, 20 Eylül 1994 tarihinde imzalanmıştır. Projenin anla şma süresi 30 yıl, üretilebilir toplam petrol rezervi 4,2 milyar varil, gaz rezervi ise 70 milyar m3 ve projenin topla m yatırım maliyeti 11,5 milyar $'dır [11]. Antla şmada İngiltere BP şirketi %34,10 payla en çok hisse sahibidir. Türkiye TPAO’nun payı % 6,80’dir. Azeri-Çırak-Güne şli yataklarından 2006 yılında 23 milyon ton, 2007 yılında 32 milyon ton petrol üretimi gerçekle şmiştir. Hazar petrolünü Türkiye üzerinden Batı pazarlarına ta şıyacak olan Baku-Ceyhan Petrol Boru Hattı da 25 Mayıs 2005 tarihinde i şletmeye açılmıştır. Bu hat Azerbaycan Petrolünü Gürcistan üzerinden, Türkiye Ceyhan’daki bir deniz terminali ne, buradan da tankerle dünya pazarına ulaştırmaktadır [7]. Bunun sonucunda Azerbaycan’da 21. yüzyıl içerisinde yılda 100 milyon ton dolayında petrol üretimi yapılması planlanmakt adır. Azerbaycan ve Asya doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa’ya ta şınmasını hedef alan Nabucco Projesi, Azerbaycan ekonomisi için di ğer bir önemli geli şmedir. 4000 km’lik boru hattı inşaatının 2009 yılında ba şlanıp, 2012 yılında tamamlanması planlanmaktadır [16]. Ekonomiye sa ğlanmış olduğu pozitif etkilerin yanında, petrol sanayinin bazı negatif etkileri de söz konusudur. Azerbaycan halen petrolü i şleyemeden ham olarak ihraç etmektedir. Petrol i şletmelerinin çoğunluğu yabancı şirketlere satılmış ve kontrolü büyük devletlerin hâkimiyetindedir. Azerbaycan ekonomisinin çok büyük ölçüde petrole bağımlı olması petrol fiyatlarında meydan gelebilecek şiddetli dalgalanmalarda ülke ekonomisini derinden sarsacak etkiye sahiptir [6]. Ayrıca petrol se ktörünün özelliği gere ği insan iş gücüne çok ihtiyaç duyulmadı ğı için bu sektör çok fazla istidam yaratmamakta ve işsizlik sorununa çare olamamaktadır [6]. 2.2.4 D İĞER SEKTÖRLER Azerbaycan ekonomisinin petrol dışında kalan diğer tüm sektörleri yenilenmeye ve büyük yatırımlara ihtiyaç duymaktadır. Petrolün önderli ğindeki Sanayi sektörünün 2006 GSY İH içerisindeki payı % 47,5, tarım %9,2, in şaat % 10, Ticaret ve hizmet % 6,9, ula ştırma % 8,1, ileti şim % 2,3, diğerleri ise %18,3 oranında olmu ştur [5]. 10 sektörlerin % dağılım Petrol Sanayi 46% Tarım 9% İnşaat 10% Ticaret ve Hizmet 7% Diğer 18% Ulaştırma 8% İletişim 2% Şekil 2.6: Sektörlerin %’sel Da ğılımı Ülke, petrol ve do ğalgazın yanı sıra demir, alüminyum, boksit, çinko, bakır, arsenik, molibden, kobalt, kurşun, barıt, kireçtaşı, mermer gibi yeraltı kaynakları bakımından da zengindir [4]. Enerji imalatı, sanayi, elektronik ve metal i şleme, makine ve gemi yapımı, lastik, tekstil Azerbaycan’ın önde gelen endüstri dallarını olu şturmaktadır [6]. Tekstil sanayinde küçük, orta ve büyük ölçekli pek çok tesis mevcuttur ancak hammadde açısından dışa bağımlılık, teknolojideki gerilik ve tesislerin dü şük kapasitesi tekstil sektörünü olumsuz yönde etkilemektedir [6]. Azerbaycan ağır sanayisinin yoğunlaştığı Sumgait kenti hükümet tarafından serbest ekonomi bölgesi ilan edilmi ş ve ihracata yönelik üretim yapmak üzere yabancı yatırımcılara izin verilmiştir. Ayrıca, bölgedeki sanayinin iyile ştirilmesine yönelik 25 yıllık bir kalkınma planı hazırlanmıştır. Bu planın gerçekle şebilmesi için 30 milyar dolarlık yabancı yatırıma gereksinim oldu ğu saptanmıştır. Demir-çelik sektöründe en önemli tesis Sumgait diki şsiz çelik çekme boru fabrikasıdır. Ülkenin hammadde açısından BDT ülkelerine ba ğımlı olması, üretimin giderek düşmesine sebep olmaktadır. Azerbaycan demir-çelik ihtiyacının büyük bir kısmını Rusya ve Kazakistan’dan ithal etmektedir. Alüminyum sektöründeki i ki önemli tesis Gence ve Sumgait ham alüminyum üretim fabrikalarıdır [6]. Pamuk, kimyasallar, petrokimya ürünleri, plastik hammaddeleri, ya ş meyve-sebze ve makina ülke ihracatını oluşturan başlıca ihracat kalemleridir. Otomobil, elektrikli makineler, cihazlar, atom reaktörleri ve maki neleri, mineral yakıt, meyve-sebze başlıca ithalat ürünlerini oluşturmaktadır. 11 Azerbaycan’da ekonomik geli şim açısından bölgeler arasında dengeyi sa ğlamak ve petrol dışı sektörlerin geli şimi amacıyla “Bölgelerin Sosyal Ekonomik Geli şimi Devlet Programı (2004–2008)” bölgelerde yeni istihdamların yaratılması, ekonomik canlanmanın arttırılması, bölgelere yatırımların te şvikini, altyapının oluşturulmasını öngörmektedir [5]. Bu adımların atılması, bölgelerde birçok alanda i ş yapmak için geni ş imkanlar yaratmıştır. Bu programın kısaca amacı [8] ; • Programın ana amacı: 5 yıl içerisinde 600 bin istihdamın yaratılması • Tüm altyapının tam olarak çalışır hale gelmesi • Makine yapım, inşaat, gıda, hafif sanayi sektörlerinin geli ştirilmesi 2.2.5 Bankacılık SSCB döneminde tasarrufların toplanması ve kredilerin da ğıtılması tamamen merkezi otorite tarafından belirleniyordu. Banka kredileri ise sadece politi k tercihlere göre şekillenmiş yatırım planlarının gerçekle ştirilmesi için veriliyordu. Bu nedenle de bankalar emir ve talimatlara göre çalı şıyor, hiç bir risk almadan kredi dağılımını yapıyor ve hesaplarını tutuyorlardı [17]. SSCB’den ayrılıp ba ğımsızlığın ilanıyla Azerbaycan’da da modern anlamdaki bankaların kurulmasının altyapıları oluşturulmuş ve serbest piyasa sisteminin temel kurumlarından olan bankacılık faaliyetleri tam anlamıyla Ağustos 1992’de ayında çıkarılan “Bankalar ve Banka Faaliyetleri Hakkındaki Kanun”dan sonr a başlamış. Merkez Bankası Kanunu ile aynı zamanda yürürlü ğe giren bu kanunla Azerbaycan’da devlet ve özel sektör bankacılığı şeklinde iki kesimli bir bankacılık yapısı oluşturulmuş [17]. Azerbaycan'da bankalar Azerbaycan Milli Bankı'nın (Merkez Bankası) verdi ği lisansla belirtilen yetkiler çerçevesinde ve Azerbaycan Milli Bankası tarafından yayınlanan talimatlara uygun olarak faaliyet göstermektedirler. 2007 yılı itibariyle 2’si devlet 42’si özel olmak üzere 44 adet b anka Azerbaycan’da faaliyet göstermektedir. [17] 44 bankadan 40’ı SWIFT yapabilme yetkisine sahi ptir. Azerbaycan'da faaliyet gösteren bankalardan Türk ortaklı ğı olanlar "Azer-Türk Bank" (sermayenin %50 'si T.C. Ziraat Bankası'na aittir), "Royal B ank of Baku", "YapıKrediBank Azerbaycan’ dır. 12 Tüm banka işlemleri ile ilgili kurallar, bankaların kurulması, bankalar üzeri nden yapılan para hareketleri ilgili tüm gereklilikler Azerbaycan Milli Bankası tarafından belirlenmektedir [15]. Azerbaycan’da ödeme şekli olarak banka çekleri kullanılmamaktadır. 2.3 Ülke Kanunlarının Analizi 2.3.1 Vergi Mevzuatı 2.3.1.1 Devlet Vergileri • Tüzel kişilerin gelir vergisi • Gelir vergisi (belediye mülkiyetinde olan kurum ve te şkilatlardan başka) • KDV (EDV) • Devlet tahvilleri • Tüzel kişilerden alınan emlak vergisi • Yol vergisi • Maden vergisi • Sadeleştirilmiş vergi Gelir vergisi Şirket gelirinden kanunen kabul edilen giderlerinin dü şürülmesi ile şirketin vergilendirilecek geliri belirlenir [27]. “Müesseselerin karlar ı üzerinden %22 vergi tutulur” [28. madde 105.1] Gelir vergisi her yıl Nisan ayının 15’ine kada r kesinleşmektedir.. “Gelir vergisi ödemeleri 3 aylık dönemlerde yıllık verg i tutarının ¼’luk kısımları halinde ödenir” [28. madde 151.1] Geçici vergi için 2 yol vardır: 1- Geçici bilanço üzerinden yapılan hesaplamaya göre vergi ödenir, a ncak hesapta bir hata varsa ceza tahakkuk eder. 2- Devlet varsa önceki senelerdeki vergi oranından ya da takdir yolu i le tahakkuk ettirdiği vergiyi şirketin banka hesabından kesilmesi üzerine bankaya talimat gönderir. Bu durumda şirket ödemeyi kabul edebilir ya da itiraz eder. Ancak bu durumda banka hesabı geçici vergi netle şene kadar bloke kalır. 13 Stopajlar Her 3 aylık dönemde, şirketin faaliyeti süresince ödemiş olduğu stopajlar vergi bakanlığına stopaj hesabı olarak bildirilir [27]. Sigorta Ödemeleri Üzerinden: Sigortalama veya tekrar sigortalama primleri üzerinden sözleşmelerine uygun olarak %4 oranında stopaj ödenir [27]. Uluslararası Nakliyeler: “Azerbaycan ile di ğer ülkeler arasında uluslararası haberleşme veya uluslararası taşımacılık gerçekle ştiğinde, haberleşme veya ulaşım hizmetleri için mukim müessese veya müteşebbis %6 stopaj ödemelidir” [28. madde 125.1]. Türkiye- Azerbaycan arası nakliyelerde, nakliye bedellerine ek olarak Azerbaycan Devletine %6 stopaj ödeniyor. Kayna ğından Vergi : Hukuki sahı ş statüsü olamayan fiziki şahıslara ödeme yapılırken devlete %10 oranında stopaj ödenmelidir. Türkiye’den alınacak danı şmanlık veya süpervizyon hizmetlerinde danışmanlık bedeli üzerinden Azerbaycan Devletine %10 oranında stopaj ödenmelidir. Kiralara uygulanan stopaj: “Ta şınan ve taşınmaz emlak için kira bedeli, keza mukim veya mukim olmayan Azerbaycan’daki daimi temsilciliğin ödediği veya onun adına ödenen royaltı ücreti, gelir Azerbaycan kaynaklarından elde edildi ği takdirde, ödeme kaynağından %14 oranı ile vergilendirilir” [28. madde 124.1]. Kiralanan emlaklar ve taşıtlar eğer şirketten değil de şahıstan kiralanırsa, net kira bedeline ek olarak devlete %14 stopaj bedeli ödeniyor. Kar Payı Transferleri: Azerbaycan’da faaliyet gösteren yabancı bir şirketin Azerbaycan’da elde ettiği kar payını kendi ülkesine aktarabilmesi için Azerbaycan kanunlarına göre bütün vergileri ödenmi ş kar bedeli üzerinden %10 vergi alınmaktadır. “Mukim müesseseler tarafından ödenilen dividentler (kar payları), öde me kaynağından %10 oranı ile vergiye tabi tutulur” [28. madde 122.1]. “Mukim olmayanın daimi temsilciliğinden menfaat (kurumlar) vergisinin yanı sıra, daimi temsilcili ğin net karından mukim olmayana aktardığı (transfer etti ği) her türlü tutarlar %10 oranında vergilendirilir” [28. madde 126]. Diğer Vergiler Emlak vergisi: Şirketlerin sahip olduğu varlıklar her yıl ortalama defter değeri üzerinden %1 oranında vergilendirilmektedir [27]. 14 Sadeleş tirilmi ş Vergi: Baku’de 4%, Azerbaycan’ın di ğer şehirlerinde %2’dir. Henüz KDV ödeyicisi olmamı ş şirketler sadeleştirilmiş vergi ödemektedir [27]. 2.3.1.2 KDV “KDV oranı her bir vergiye tabi i şlemin ve her bir vergiye tabi ithalin değerinin %18’idir” [28. madde 173.1]. KDV dahil ödemeler vergi hesap faturas ı karşılığı banka üzerinden yapılmalıdır. Vergi bakanlı ğının 2008 yılı düzenlemesi ile şirketlerin ödediği KDV’ler ayrı bir KDV depozit hesabında toplanmaktadır [27]. Faturanın bedeli ve faturanın KDV’si ayrı olarak ödenmektedir. Aylık KDV beyannamesine göre tahakkuk eden KDV ödemeleri KDV depozit hesabından Devlet bütçesine ödenecektir. Gelecek 3 yıl içinde KD V’nin %1 oranında düşürülmesi planlanmaktadır [25]. 2.3.1.3 Son Yıllarda Vergi Düzenlemeleri [ 9] • Kurumlar gelir vergisinin %35’ten %22’ye kadar indirilmesi. • KDV’nin %28’ten %18’e kadar azaltılması • Özel ki şilerin gelir vergisinin maksimum %55’ten %35’e indirilmesi • Personel DSFM ödemelerinin %40’tan %22’ye indirilmesi • Vergi sayısının 15’ten 9’a indirilmesi 2.3.1.4 Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler Şirket tarafından harcanan ancak Azerbaycan muhasebe mevzuatı gere ği geçerli masraf olarak kabul edilmeyen, vergilendirilecek gelirden indirilemeyen g iderler grubudur. KKEG’ ler masraf olarak kabul edilmedikleri ve gelirden dü şülemedikleri için şirkete ilave olarak %22 gelir vergisi yükü getirmektedir. “ Şirketin direkt olarak faaliyetine katılmayan giderler vergisel mevzuatta şirket gideri olarak vergiden dü şülemez” [28. madde 109.3]. Kanunen kabul edilmeyen giderlerin kapsamı: • Personel yemek faturaları. • Günlük ofis için yapılan satın almalar, yiyecek, içecek malzemeleri. • Lojman kiraları, lojmanların ısınma, elektrik, telefon faturaları. • Otel faturaları. • Personel sa ğlık harcamaları, ilaç alımları, hastahane tedavi masrafları. 15 • Personel ula şım masrafları ( uçak biletleri) ( ancak görev izni ile gidil irse gider olarak yazılabilir. ) Kanunen kabul edilmeyen giderler için ödenecek KDV şirketin Devlete ödeyeceği KDV’den indirilemiyor. 2.3.1.5 Azerbaycan’da Resmi Ödeme Belgeleri: Kassa medaxil qebzi (tahsilat makbuzu) : Mal ve hizmet tedarikçilerinden ödeme yapılması karşılığında alınan resmi belgedir. Kassa mexaric qebzi (Tediye Makbuzu) : Kasa para çıkışlarında para alan kişiye imzalatılan kasa hesabının resmi olarak tutulmasını sağlayan belge. Vergi hesap faturası : %18 KDV bedelinin gösterildi ği banka ödemesine baz fatura. Hesap faturası (proforma fatura) : Vergi hesap faturası öncesi verilen fatura. Qaime Faktura : Türkiye'deki irsaliyelerin fiyatlandırılmı ş haldeki versiyonudur. Mal ve hizmet alımlarında öncelikle Qaime Fatura daha sonra Hesap ve Vergi hesap faturaları kesilir. Qaime faturlarda KDV gösterilmez. Ödeniş Tap şırığı : Bankadan yapılacak ödemeler için hazırlanan ödeme emri. Tahvil Teslim Aktı : Malzeme veya hizmet alımlarında iş bitiminde, satılan malzemeler veya alınan hizmetlerin listelendiği, vergi hesap faturasına baz olan belgedir. Banka Çekleri : Azerbaycan'da ödemelerde çek kullanımı yoktur. Kasaların banka çekleri ancak şirketin banka hesabından nakit kasasına para aktarılacağı durumlarda kullanılmaktadır. Kasa Çekleri : Kasa fişleri. Market, kırtasiye vb tüm perakende satış yerlerinin ödeme karşılığı verdiği resmi belgedir. 2.3.2 İş (emek) Mevzuatı Azerbaycan İş Kanunu 01 Temmuz 1999 tarihinde yürürlü ğe girmi ştir. 2.3.2.1 İş Sözle şmesi Yapılması Azerbaycan iş kanunları doğrultusunda işçi işe başladıktan en geç 3 gün içerisinde i ş sözleşmesi yapılmalıdır [29, madde 49.2]. İş sözleşmelerinde ilk 3 ay deneme süresi olarak kabul edilir [29, madde 51.1]. Süre belirtilmemi ş ise sözleşme süresiz olarak yapılmıştır [29, madde 45.2]. Türk personel ile sözle şme imzalanmadan önce Emeğin ve Ahalinin Sosyal Müdafası Bakanlı ğından Ferdi İcaze, çalışma izinleri alınmalı, sözleşmeler bu izin doğrultusunda hazırlanmalıdır. 16 2.3.2.2 Yabancı (TC) İş çilerin Hakları 18 ya şını aşmış iş gücü olan her bir yabancı, ücretli çalı şma faaliyeti gerçekle ştirmek için Azerbaycan Cumhuriyetine gelebilir [29, madde 4]. Yabancılar ve vatandaşlığı bulunmayan kişiler Azerbaycan’da çalışırken Azerbaycan vatandaşları ile eşit tutularak tüm işçi haklarını kullanabilir [29, madde 13.1]. Bu madde uyarınca Türkiye’de n getirilen i şçiler Azerbaycan’da iş sözleşmesi imzalanarak Azerbaycan kanunlarına uygun olarak çalı ştırılır. Çalı şma İ zni (Ferdi İ caze) İşlemler [ 58] - Personelin Azerbaycan’a getirilmesinden 1 ay önce şirket müdürü imzası ile çalışma izni için EASM Bakanlı ğına başvurulmalıdır. - Dilekçede personelin kimlik bilgileri, pasaport bilgileri, hangi pozi syonda görev yapacağı ve son 5 yıllık i ş faaliyeti bildirilmelidir. - Bakanlık tarafından incelenip onaylanan dilekçe, immigration şubesine gider. Burada onaylanıp, ödenecek vergiler tahakkuk eder. - Çalı şma izni yıllık alınıp, maksimum 4 yıl uzatılabilir. Yabancı i şçinin maksimum çalışma süresi 5 yıldır. 5 yıllık çalı şma süresi sonunda personel minimum 1 yıl Azerbaycan dı şında olmalıdır. 2008 Yılı Çalı şma İ zni Kanun Düzenlemeleri [ 58] - Artan yabancı personel sayısının sonucu olarak, ülkelere kota getirilm esi planlanmaktadır. - Çalı şma izni vergilerinin arttırılması, yıllık 1000 Manat’a çıkarıl ması planlanmaktadır. 2.3.2.3 Haftalık Çalı şma Saatleri Günlük çalı şma saati 8 saati ve haftalık çalı şma saati de 40 saati geçemez [29, madde 89]. Ancak haftalık çalı şma süresi 6 gün oldu ğunda günlük çalı şma süresi 7 saat haftalık çalışma süresi 42 saat olabilir [29, madde 90]. Günlük mesai saati 12 saat ten fazla olamaz [29, madde 96]. Her bir i şçi için mesai saatlerinden fazla çalışma süresi art arda gelen 2 mesai günü içerisinde 4 saatten, i ş ortamı zor ve zararlı alanlarda ise 2 saatten fazla olamaz [29, madde 100]. 17 Tablo 2.4: Haftalık Normal Mesai Saati Rejimi Normal Mesai 1.Alt. : 5 Günlük Çalı şma Haftası Pzrtesi Salı Çar ş. Perş. Cuma Cmrtesi Pazar 8 8 8 8 8 Toplam 40 Saat 2.Alt. : 6 Günlük Çalı şma Haftası Pzrtesi Salı Çar ş. Perş. Cuma Cmrtesi Pazar 7 7 7 7 7 5 Toplam 40 Saat Tablo 2.5 Haftalık Fazla Mesai Saati Rejimi 1.Alt: Fazla Mesai Pzrtesi Salı Çar ş. Perş. Cuma Cmrtesi Pazar Ofis 4 4 4 İş çi 2 2 2 2.Alt: Fazla Mesai Pzrtesi Salı Çar ş. Perş. Cuma Cmrtesi Pazar Ofis 4 4 4 İş çi 2 2 2 2.3.2.4 Ödemeler ve Fazla Mesai Maaş ve fazla mesai ödemeleri kasadan nakit olarak veya banka üzerinden yapılabilir. İşçi ile anlaşılan maaş-ücret USD olsa dahi ödemeler yerli para birimi AZN olarak yapılabilir. Azerbaycan İş Kanunu doğrultusunda; - Personele net maa şı, - DSMF’ye %3 i şçi payı - DSMF’ye %22 i şveren payı - Vergi Bakanlı ğına maaşına göre tahakkuk eden gelir vergisi ödenir. Gelir vergisi i şçinin brüt ücretine göre 3 gruba ayrılmaktadır. X : Brüt Maa ş 1. Grup X < 200 AZN Gelir Vergisi: (Brüt-60) x %14 2. Grup 200AZN < X < 2000AZN Gelir Vergisi: Brüt x %14 3. Grup 2000AZN < X Gelir Vergisi: 280AZN + (X-2000) x %35 18 İşçi mesai saatleri dışında ilave çalışmalar için ücret almak veya talep etmek hakkına sahiptir [29, madde 9.f]. Fazla mesai çalı şmaları için işçiye saat ücretinin 2 katı kadar fazla mesai ücreti ödenir [29, madde 109]. 2.3.2.5 Tatiller ve Yıllık İ zin Sahada çalışan işçilere verilen yıllık izin süresi 21 gün, ofis çalı şanlarına ve yöneticilere verilen yıllık izin 30 gündür [29, madde 115]. İşçi 6 aylık çalı şma süresini doldurduktan sonra yıllık izin kullanabilme hakkına sahip olur [29, madde 131.1]. Hafta tat ili 5 günlük çalışma haftasında 2, 6 günlük çalı şma haftasında 1 gündür [29, madde 103.1]. Bayram ve resmi tatil günlerinde i şçinin çalıştırılması durumunda ücreti 2 katı olarak ödenir [29, madde 109]. Tablo 2.6: Azerbaycan Yıllık Resmi Tatil Günler 1 Ocak Yılbaşı 20 Ocak 20 Ocak olayları için Milli Yas Günü 8 Mart Kadınlar Günü 20-24 Mart Nevruz Bayramı 9 Mayıs Milli Zafer Günü 28 Mayıs Cumhuriyet Günü 15 Haziran Azerbaycan Halkının Milli Kurtulu ş Günü 26 Haziran Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetler günü 31 Aralık Dünya Azerbaycanlıları Hem şeriliği günü 4 gün Kurban Bayramı 3 gün Ramazan Bayrami 2.3.2.6 Tazminatlar İşveren işçinin kontratını fesih etmeden 2 ay önce i şçiye resmi olarak haber vermelidir [29, madde 77.1]. Azerbaycan kanunları uyarınca i şçinin işveren tarafından işten çıkarılması durumunda ortalama aylık ücreti tutarında ayrılma tazminatı ve ayrıldığı günden itibaren yeni i ş bulana kadar ikinci ve gerekirse üçüncü aylar için ortalama aylık ücret ödenir [29, madde 77.3]. 2.3.2.7 İş Güvenli ği Azerbaycan Cumhuriyeti’nin iş güvenli ği kanunları 30.04.2005 yılındaki de ğişikliklerle beraber 733 numaralı kanunla açıklanmı ştır. Kanun gere ği: 19 - İşçi sağlığı ve iş güvenliginin temin olunması için çalı şma koşullarına uygun i ş yeri və iş ortamı oluşturulmalıdır. - Şantiye bünyesinde hazırlanacak iş güvenli ği ve işçi sağlığı talimatı tüm iş sözleşmelerine ek yapılmalıdır. - İşveren üretim kazaları, meslek hastalıkları sonucu işçiye veya onun bakmakla yükümlü olduğu şahıslara, uğradıkları maddi zararı ve diğer masrafları öder. - İşçinin zorunlu sosyal sigortası için her ay kanuni mebla ğda para ödenilir. 2.3.2.8 Türkiye-Azerbaycan Sosyal Güvenlik Antla şması Taraflardan birinin diğer Taraf Ülkesindeki şube veya daimi temsilcilik bürolarında çalışan şahıslar, Şube veya Daimi Temsilciliğin bulunduğu taraf Ülkenin mevzuatına tabidirler [30, madde 7.5]. Taraflardan birinin mevzuatına göre sigortalanarak çalı şan şahısların, geçici olarak di ğer taraf Ülkesinde oldukları zaman acil ve ertelenmez tedaviye i htiyaçları olursa, tedavi masraflarının ödenmesi, hastanede yatma da dahil olmak üzere kayıtlı bulundukları Ülkenin yetkili sosyal güvenlik kurumları hesabına gerçekle ştirilir [30, madde 11.2]. İşverenleri tarafından belirli bir işin yerine getirilmesi için, geçici olarak di ğer Taraf Ülkesine gönderilen sigortalı şahsın tedaviye ihtiyacı olursa, geçici olarak çalı ştığı Ülkenin ilgili Kurumunca tedavisi sa ğlanır. Tedavi masrafları hastanede yatma da dahil olmak üzere, gönderen Ülkenin sosyal güvenlik kurumu tarafından tedaviyi ya pan ilgili kuruma ödenir [30, madde 11.1]. Taraflardan birinin mevzuatına göre hastalık ve analıkla ilgili y ardım hakkının meydana gelmesi, belirli sigortalılık sürelerinin veya staj süreleri nin tamamlanmasına bağlı olduğu hallerde, bir tarafın Yetkili Kurumu, sigortalılık sürelerini birleştirmek yoluyla diğer tarafın mevzuatına göre tamamlanmı ş sigortalılık sürelerini, aynı zamana tesadüf etmemek şartı ile kendi mevzuatına göre tamamlanmı ş süreler gibi dikkate alır [30, madde 10]. 22.5.1985 tarihinde yürürlü ğe giren 3201 sayılı Kanun ile Türk vatanda şları yurtdışında geçen çalı şma sürelerinin sosyal güvenlikleri bakımından de ğerlendirilmesi amaçlanmıştır. Azerbaycan’da çalışan Türk personel, çalışma süresi tamamlandıktan 20 sonra Türkiye Sosyal Sigortala Kurumuna çalı şılan her gün için 3,5 USD ödeyerek bu süreleri Türkiye’de çalışmış gibi sigorta sürelerine ekletebilir. 2.3.3 Gümrük Mevzuatı 2.3.3.1. Gümrük vergisi ve KDV’sine yönelik kanunlar: [27] Azerbaycan Gümrük Mevzuatı 20 Haziran 199 5 tarihli "Gümrük Tarifel eri Hakkında Kanun"’u ve 1997 tarihinde yürürlü ğe giren Gümrük Mecellesi ile düzenlenmi ştir. Bakanlar Kurulunun 12 Nisan 2001 tarihli 80 sayılı kararı ve 22 Aralık 2006 tarihli 161 sayılı kararları ile ithal edilen mallardan alınacak gümrük ver gilerinin dereceleri ve kapsamları belirlenmiştir [18]. Azerbaycan’da uygulanan gümrük vergileri türleri: [20] • Advalor: Malların gümrük de ğerine göre % olarak hesaplanan vergi • Spesifik: Malın birimine göre alınan gümrük vergisi • Kombine: Her iki vergi türünün de karı şık olarak alındığı gümrük vergisi • Mevsimlik: Bazı mallara uygulanan ve süresi 6 aydan çok olamayan vergi Malların gümrük vergileri %15, %10, %5, %3, %0,5 ve %0 oranlarında olmaktadır. Azerbaycan Cumhuriyeti Gümrük kanununa uygun olarak, malın gümrük de ğerine esasen vergisi hesaplanır, ödenilir ve alınır [31, madde 16.1]. Gümrük vergisi Azerbaycan Cumhuriyeti bütçesine dâhil edilir [31, madde 16.2]. İthal edilen mallara vergiye tabi olan ithal de ğeri üzerinden %18 KDV uygulanır [31, madde 173.1]. Bir malın ithal zamanı gümrük birimlerine sunulması gereken evrakl ar: [8] • Mukavele (satın alma ya da kiralama) • Gümrük yük beyannamesi • Fatura-ithal edilen malın mal de ğerini belirleyen belge • Nakliye belgeleri • Malın menşei şahadetnamesi • Malın kalite sertifikası • Malın uygunluk sertifikası 1 Ocak 1997 yılından itibaren Azerbaycan Cumhuriyetinden ihraç edilen ma llara gümrük vergileri uygulanmamaktadır [8]. 21 Rusya, Ukrayna, Gürcistan, Kazakistan ve Belarus Cumhuriyeti i le Azerbaycan arasında imzalanmış olan ticaret antlaşmaları gere ği bu ülkelerden Azerbaycan’a mal ithal edilmesi durumunda getirilen mallardan ithalat vergisi alınmamaktadır [20]. 2.3.3.3 Geçici İ thalat Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulunun 27.07.1998 tarihli 160 numaralı kararı esasında 1 yıl müddet içerisinde geri götürülmesi kaidesiyle geç ici ithal ile getirilen mallardan gümrük vergisi alınmamaktadır. Bu bir yıllık müddet için y alnızca malın gümrük de ğeri üzerinden gümrük i şlem vergisi ve bu verginin KDV’si alınmaktadır. İlk Giri ş Maliyeti Malın Gümrük De ğeri= A Malın Gümrük İşlem Vergisi= A x %0,3 Malın Gümrük İşlem Vergisi KDV’si= A x %0,3 x %18 Malların kullanım sırasında aşınması veya kullanımdan dolayı miktarının azalması durumları dışında, geçici ithal mallar de ğişmez halde geri götürülmelidir [31, madde 67]. Malların geçici ithal müddetleri Azerbaycan Cumhuriyeti gümrük or ganları tarafından belirlenir ve ithalin maksatları ve şartları göz önünde bulundurularak 2 yıldan fazla olmamalıdır [31, madde 70]. İthalat süresi 1. yılını bitiren malların ithalat sürelerinin uz atılması ve tahakkuk edecek vergilerin ödenmesi gerekir. BBG İ süre uzatım işlemlerini gerçekle ştirmektedir. İdarenin incelemeleri neticesinde gümrük vergileri, i şlem vergisi ve KDV’leri belirlenir. Vergilerin ödenmesini takiben BBG İ eski beyannameleri tekrar uzatılmak üzere onaylar. Geçici ithal getirilen malzemelerin ithalat süreleri uzat ılmak istendiğinde istenen süre için hesaplanacak gümrük vergileri serbest devriye rejimine uygun olarak ödenir. Hesaplanan vergilerin her ay için %3’lük kısmı ödenir. Geçici ithal getirilen malların ithalat süreleri, tahakkuk eden vergileri ve KDV’leri ödenerek, 3 yıl boyunca uzatılırsa mallar serbest devriye hakkına sahip olabilm ektedir. Ödemeler iste ğe bağlı olarak yıllık, 6 aylık, 3 aylık veya aylık devirlerde yapılabilir. %15 vergi kapsamına giren bir malı geçici ithalat süre uzatımı nda mal değeri üzerinden %15 gümrük vergisi alınmasının yanı sıra, hem mal de ğeri hem de gümrük vergisi üzerinden de %18 KDV alınmaktadır. Böylece KDV ve gümrük ver gisi ile birlikte toplam geçici ithalat süre uzatım maliyeti malın de ğerinin %35,7’si olarak gerçekle şmektedir. 22 Tablo 2.7: Geçici İthalat Gümrük Vergisi ve KDV [ 22] Gümrük Vergisi %15 Olan Mal Grupları İ çin Gümrük vergisi GV Malın Degeri x GV % 15.00% Gümrük KDV'si (Malın De ğeri+GV) x %18 20.70% Malın Değeri Üzerinden Toplam Geçici İthalat Maliyeti 35.70% 1. Yıl İçin ödenecek kısım (Toplam x %3) x 12 12.85% Gümrük Vergisi %10 Olan Mal Grupları İ çin 10.00% Gümrük vergisi GV Malın Degeri x GV % 10.00% Gümrük KDV'si (Malın De ğeri+GV) x %18 19.80% Malın Değeri Üzerinden Toplam Geçici İthalat Maliyeti 29.80% 1. Yıl İçin ödenecek kısım (Toplam x %3) x 12 10.73% Gümrük Vergisi %5 Olan Mal Grupları İ çin 5.00% Gümrük vergisi GV Malın Degeri x GV % 5.00% Gümrük KDV'si (Malın De ğeri+GV) x %18 18.90% Malın Değeri Üzerinden Toplam Geçici İthalat Maliyeti 23.90% 1. Yıl İçin ödenecek kısım (Toplam x %3) x 12 8.60% Gümrük Vergisi %3 Olan Mal Grupları İ çin 3.00% Gümrük vergisi GV Malın Degeri x GV % 3.00% Gümrük KDV'si (Malın De ğeri+GV) x %18 18.54% Malın Değeri Üzerinden Toplam Geçici İthalat Maliyeti 21.54% 1. Yıl İçin ödenecek kısım (Toplam x %3) x 12 7.75% Gümrük Vergisi %0.5 Olan Mal Grupları İ çin 0.50% Gümrük vergisi GV Malın Degeri x GV % 0.50% Gümrük KDV'si (Malın De ğeri+GV) x %18 18.09% Malın Değeri Üzerinden Toplam Geçici İthalat Maliyeti 18.59% 1. Yıl İçin ödenecek kısım (Toplam x %3) x 12 6.69% 23 Tablo 2.8: Azerbaycan Gümrük Malzeme Tarif Kodları [ 22] GTIP (mal kodu) Gümrük Vergisi % Malzeme 4418400000 10.00% Ah şap Kalıp Malzemesi 7216690000 5.00% Prefabrik bina profilleri 7302103900 0.50% 1 mt si 20 kg den az olan demir profiller 7308909900 10.00% Çelık in şaat kalıbı 7308409000 15.00% Kalıp Malzemesi avadanlıklar 7318159000 15.00% Pref. Binaların ba ğlantı vidaları, elemanları 7321829000 15.00% Isımak 7604109000 3.00% Prefabrik bina profilleri 8426200000 0.50% Kule vinçler 8528129800 15.00% Elektronikler, Tv 8205700000 15.00% Marangoz Atolyesi Makineleri, avadanlıklar 8537109900 5.00% Marangoz Atolyesi Makineleri 8504909900 5.00% UPS 8431410000 0.50% Beton kovası, kule vinç sepeti 8479100000 0.50% Şah perdah mak., vibratörler 8479909700 0.50% Vibratör hortumları 9403409000 15.00% Mutfak mobilyaları 9406003900 15.00% Prefabrik bina panelleri 9015809100 3.00% Topo ğrafik ölçüm aletleri 9405401000 15.00% Projektörler 24 2.4 Türkiye – Azerbaycan İliş kileri SSCB’nin da ğılmasının ardından bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Türkiye olmuştur. Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra Türkiye- Azerbaycan ilişkilerinin çok yönlü bir şekilde geli ştirilmesi için elverişli fırsatlar, ayrıcalıklar ve daha da önemlisi halkların aynı istek ve arzularından kaynaklanan talepler ortaya çıkmıştır. Azerbaycan su anda Kafkaslar’da ekonomik ve siyasi açıdan en istikrarlı ülke konumundadır. Bu durum, ülkenin yatırım ort amını da olumlu sekilde etkilemekte ve Türk iş çevrelerine önemli imkanlar sunmaktadır [32]. Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı'nın hizmete girmesi , ülkeleri daha da yakınlaştıran bir unsur olmuştur. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki diyalog, devletin en üst kademelerinde ve oldukça kuvvetli bir biçimde devam etmektedir [32]. Azerbaycan ve Türkiye arasındaki iliskiler ekonomik alanda oldugu kadar siyasi ve askeri alanlarda da sıkı bir sekilde sürdürülmektedir. 2.4.1 Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ba ğlar • Aynı milli kökten gelme, gelenek ve göreneklerin yakınlı ğı, dil ve din birliği • Güneybatından Türkiye ile kom şu olması, Türkiye ve Azerbaycan’ın Doğu ve Batı arasındaki kav şak noktalarda yer alması • Her iki ülkenin katıldı ğı İpek Yolu projesi (Baku-Gürcistan-Trabzon) • Türkiye’nin Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olması, Nato ve Avrupa Birli ği gibi örgütlerde ortak stratejik müttefiklik • Türk iş adamlarının Azerbaycan’a yatırımları • Baku-Ceyhan petrol boru hattı ve Baku-Tiflis-Erzurum do ğalgaz boru hattı projeleri • Baku-Tiflis-Kars demiryolu projesi [8] TUSIAB: Azerbaycan Türk Sanayici ve İşadamları Birli ği, Türk işadamlarının Azerbaycan’a yatırım yapmalarını sağlamak ve faaliyetlerine yardımcı olmak amacıyla 1994 yılında kurulmu ş. ATIB: Azerbaycan Türk İş Adamları Birli ği, Türk ve Azerbaycan iş adamlarını bir araya toplayarak, Azerbaycan’ın sahip olduğu iktisadi potansiyelden birlikte yararlanmak ve bir sinerji olu şturmak için kurulmuştur. ATIB, Azerbaycan ve Türkiye arasında sanayi, ticaret, hizmet ve diğer iktisadi ilişkileri geli ştirmek, Azerbaycan’daki 25 Türk şirketlerinin faaliyetleri ile alakalı hukuki konularda destek olmak amacıyla faaliyet göstermektedir. 2.4.2 Türkiye Azerbaycan Ekonomik İlişkileri Türkiye’nin Azerbaycan ile olan ticari ve ekonomik iliskileri dig er bölge ülkelerine kıyasla oldukça yüksek seviyelerde olmasına ragmen, mevcut durum ortak baglara sahip, ortak bir kültürel mirası paylasan ve aynı dili konusan iki ülkenin sahip oldugu potansiyeli yansıtmaktan uzaktır [32]. İhracat ve ithalat işlemlerini Gürcistan ve İran üzerinden karayolu ile gerçekle ştirmekte olan Türkiye'nin Azerbaycan’la dı ş ticarette en önemli sorunu direkt ulaşım bağlantısının bulunmamasıdır. Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan arasındaki de miryolu hattının yapılması ile sorunların çözüleceği tahmin edilmektedir. 2.4.2.1 Türkiye’nin Azerbaycan’a İhracatında Önem Arz Eden Ürünler Türkiye’nin Azerbaycan’a ihracatında makina ve cihazlar, mineral yakıtlar ve yağlar, plastic ürünler, kağıt ve karton, boyalar, demir ve çelik eşyalar, seramik ürünleri, mobilyalar, sabun ve deterjanlar, motorlu kara ta şıtları, eczacılık ürünleri gibi sanayi ürünleri ve şeker ve şekerli ürünler, değirmencilik ürünleri, kakao, hayvansal ve bitkisel yağlar, sebze ve meyveler gibi gıda ve gıda sanayi ürünleri önemli yer tutmakt adır [32]. 2.4.2.2 Türkiye’nin Azerbaycan’dan İ thalatında Önem Arz Eden Ürünler Türkiye’nin Azerbaycan’dan ithalatında en önemli payı (%47) mineral y akıtlar ve yağlar oluşturmaktadır. Mineral yakıtları; ham postlar ve deriler, pamuk, plastik ürünler gibi ürünler takip etmektedir. Polietilen çuvallar çok önemli bir ithalat kalemidir [32]. 0 200 400 600 800 1000 1200 İthalat (milyon USD) 327.2 248.1 230.4 225.2 222.7 307.6 401.2 524.1 694.6 İhracat (milyon USD) 50.3 44 95.5 78 61 121.5 135.2 270.6 332.6 TOPLAM 377.5 292.1 325.9 303.2 283.7 429.1 536.4 794.7 1027 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Şekil 2.7: Türkiye Azerbaycan Ticaret Hacmi [ 35] 26 2005 yılında petrol dı şı sektörlere yapılan yatırımların tamamı Azerbaycan ortaklı Türk şirketleri tarafından yapılmıştır. 2005 istatistik verilerine gore Türkiye, Azerbaycan’da petrol sektörüne 400 milyon USD, petrol dı şı sektörlere 18 milyon USD tutarında yatırım yapmıştır. 0 100 200 300 400 500 Türkiye 6.8 160.3 67.8 31.6 11.8 55.6 30.4 34 18 ABD 2.1 56.7 29.8 11.2 16.9 41.4 42.8 45.5 14.5 İngiltere 0.7 47.4 45.8 6.8 15.7 108.1 97.5 96.7 12.8 TOPLAM (Milyon $) 14.9 460.2 210.4 118 79.3 318.9 250.1 322.1 370 1995 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Şekil 2.8: Ülkeler Bazında Azerbaycan’ın Petrol Dı şı Sektörlerine Yapılan Yatırımlar [35] 1998 yılında Türkiye’nin Azerbaycan ile olan dı ş ticaret hacmi 355 milyon USD olmu ş ve %21 oranla Azerbaycan dı ş ticaretinde 1. sırada yer almı ştır. Ancak 2005 yılına gelindi ğinde hacim 589 milyon USD olmasına ra ğmen Türkiye %7 lik oranla 4. sıraya gerilemi ştir. Dış Ticaret Payı % 12 25 29 28 21 11 8 6 6 5.7 7 0 5 10 15 20 25 30 35 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2002 2003 2004 2005 Dış Ticaret Payı % Şekil 2.9: Türkiye’nin Azerbaycan Dış Ticaretindeki Payı [ 8] 27 Türk firmalarının Azerbaycan’da en faal oldukları alanlar telekomünikasyon, gıda, bankacılık ve sigorta, perakende ticaret, insaat ve insaat malzem eleri, tekstil, otomotiv, tasımacılık, kimyasal maddeler, petrokimya, demir-çelik, egitim , medya, pazarlama ve fırıncılıktır. 2.4.3 Türkiye-Azerbaycan Arasındaki İkili Antla şmalar - Türk Standartları Enstitüsü ve Azerbaycan Standartlar Teşkilatı arasında karşılıklı olarak TSE ve AST’nin tanınması 1990 - Türkiye Cumhuriyeti ve Azerbaycan Arasında Dostluk, İşbirliği ve İyi Komşuluk Anlaşması, Ankara, 24.01.1992 - Türkiye-Azerbaycan Ticari ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması Ankara, 02.01.1992 - Türkiye ve Azerbaycan Arasında Kredi Konusunda Anlaşma İstanbul, 02.11.1992 - Karadeniz Ekonomik İşbirliği Eğitim, Kültür, Bilim ve Haberle şme Anlaşması İstanbul, 06.03.1993 - Türkiye ve Azerbaycan Arasında Bilimsel, Teknik, Sosyal Kültürel ve Ekonomik Alanlarda İşbirliği Anlaşması Ankara, 09.02.1994 - Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması 9 Şubat 1994 - Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti A rasında Askerî Alanda E ğitim, Teknik ve Bilimsel İşbirliği Anlaşması Ankara, 10.05.1995 - Türkiye ve Azerbaycan Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması Bakü, 04.01.1997; Ankara, 25.07.1996 - Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti ve Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Küçük ve Orta Ölçekli Sinai İşletmelerin Geli ştirilmesine İlişkin İşbirliği Hakkında Protokol Ankara, 1997 - Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anla şması 1 Eylül 1997 - Türkiye Cumhuriyeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Sosyal G üvenlik Antlaşması [33,34] 28 3. AZERBAYCAN İNŞAAT SEKTÖRÜ Azerbaycan’da inşaat sektörü, petrol sanayinin verdiği olumlu ivme sonucu en çok geli şme gösteren sektörlerin ba şında gelmektedir. Ekonominin kan damarı petrol sektörü beraberinde buna bağlı inşaat yatırımlarının da artmasına etken olmaktadır. İnşaat sektörü GSY İH içinde %10’lük payla sanayi sektöründen sonra ikinci sırada bulunmaktadır [34]. Ba ğımsızlık öncesi, SSCB döneminde in şaat müesseseleri devlet kuruluşlarıydı, yalnız devlet siparişlerine göre üretim gerçekle ştirmekteydiler. Tüm malzeme ve hammaddeleri devletten alıp, üretimi de devlet hesabına yapmaktaydılar [34]. Ba ğımsızlığın ilanı ile birlikte Azerbaycan inşaat sektöründe Devlet kuruluşları yerine, yabancı şirketler, yerli özel şirketler ve özelleştirilmiş devlet şirketleri yerini almaya başlamıştır. Ekonomik büyüme, yaşam kalitesinin yükselmesi sonucu fiziki altyapının geli ştirilmesi amacıyla yapılan bütün yatırımlar inşaat sektörüne de yansımaktadır. İnşaat sektörü, enerji alanındaki altyapı projeleri nedeniyle 2002 yılında n itibaren oldukça yüksek bir büyüme sergilemi ştir. Azerbaycan Ekonomik Kalkınma Bakanlı ğı verilerine göre 2002 yılında yüzde 43.6 büyüyen sektör, 2003 yılında yüzde 42.8, 2004 yılında yüzde 14.9 ve 2005 yılında yüzde 29.5’luk bir büyüme kaydetmi ş, 2006 yılında ise sektördeki büyüme yüzde 8.5 olarak gerçekle şmiştir. İnşaat Yatırımları (Milyar Manat) 0.00 1.00 2.00 3.00 4.00 5.00 6.00 7.00 19 95 19 96 19 97 19 98 19 99 20 00 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 Yıllara yaygın inşaat yatırımları değişimi İnşaat Yatırımları (Milyar Manat) Şekil 3.1: Azerbaycan’da İnşaat Yatırımları Değişimi [ 8] 29 Ağırlıklı olarak sanayi inşaatlarının oluşturduğu yatırımlar, özellikle 2001 yılından sonra petrol sanayine yönelik inşaatların artımına paralel olarak büyük bir ivme göstermi ştir. Sektör, çok sayıda istihdam yaratması, yatırımların büyük kısmının bu alanda yoğunlaşması ve milli gelire olan büyük katkısı nedeniyle önem arz etmektedir [6]. 3.1 Sanayi Yapıları İnşaatları Geli şen petrol sanayi bu alandaki inşaatların da artmasına sebep olmuştur. Sanayi inşaatını olumlu yönde etkileyen en önemli faktörlerden birisi Bakü-Tif lis- Ceyhan boru hattının ve Güney Kafkasya (Bakü – Tiflis - Erzurum) do ğalgaz boru hattının in şaatı olmuştur. Azerbaycan’da petrol ve doğalgaz sanayisi alanında in şaat işleri ile uğraşan şirketlerden başlıcaları: Mc Dermott, Azfen-Tekfen, AMEC, CCIC ve di ğer yerli ve yabancı şirketlerdir [5]. Tefken İnşaat tarafından gerçekle ştirilen Sangaçal Terminali Projesi ve BTC Ceyhan Terminal Projesi en büyük sanayi in şaatlarının başında gelmektedir. 2005-2006 yılları zarfında “Bölgelerin sosyo-ekonomik kalkınması devlet pro gramı” çerçevesinde Azerbaycan’da 660 sanayi ve imalat tesisi in şa edilmiş ya da renovasyonu yapılarak üretime açılmıştır [5]. Bu program çerçevesinde yapılan ba şlıca inşaatlar Tablo 3.1: Sanayi İnşaatları YER KURULUŞ Abşeron Azbentonit Fabrikası Haçmaz Kafkas konserve fab. Gökçay Azplodeksport MMC Siyezen Tuğla Fab. Şamahı Televizyon montaj fab. Gence Neon un Fab. Gence İnşaat Malzemeleri Üretim tesisi İmişli Şeker Fab. Nahçıvan Gıda depoları Lenkeran Gıda fab. Sederek Un Fab. Şeki Un Fab. 30 3.2 Konut İnşaatları Şu anda kullanımdaki çok katlı binaların % 18’i “Huru şovka” tipli binalardır ki, bunların da kullanım süresi bitmiştir. 200 bin civarında aile 50’li, 60’lı yıllarda in şa edilen konutlarda yaşamaktadır. Bu konutlar günümüzün günlük ya şam taleplerini, sosyal ihtiyaçları karşılamamaktadır. Halkın gelir düzeyindeki artı ş ülkede kalite standartları yüksek daha modern konuta olan talebi arttırmaktadır. Ayrıca konut alımı son yıllarda gittikçe artan bir yatırım aracı haline gelmi ştir. 2002-2006 yılları arasında halkın % 4’ne konut sa ğlanmıştır ki, bu da artan talebin çok küçük bir bölümünü oluşturmaktadır [5]. Konut ihtiyacına olan yüksek talep bu alana yapılan yatırımlarında artmasına sebep olmaktadır. Konut inşaatının ağırlıklı olarak yapıldığı şehirler Bakü, Gence ve Sumgayıt ’tır. 2004- 2005-2006 yıllarında Baku’de yıllık ortalama olarak 265 bin m² konut in şa edilmiştir [5]. Ülkede Konut İnşaatı 533 416 487 559 803 1339 1359 1593 1218 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ülkede Konut İnşaatı bin m² Şekil 3.2: Ülkede Yıllara Göre Konut İnşaatı m² de ğişimi [ 12] 3.3 Altyapı İnşaatları Hızlı kentle şme, çevre ve altyapı ihtiyaçlarını arttırdığından, ekonomik, sosyal ve teknolojik geli şmeye paralel olarak farklılaşan kentsel altyapı ihtiyacının giderilmesi amacıyla ülke altyapı inşaatlarına olan yatırımlar artmaktadır. Azerbaycan yol, elektrik üretim ve dağıtımı, kentsel su şebekeleri, tarım alanlarının sulama sistemleri başta olmak üzere tüm altyapı SSCB döneminden kalmı ş ve acilen yenilenme gereksinimi içindedir [6]. 31 Sosyal ekonomik Devlet geli şim programı do ğrultusunda çok sayıda otoyol ve altyapı projesi hazırlanmakta ve uygulamaya geçmektedir. 2006-2015 yılları iç in “Yol A ğının Geli ştirilmesi Programı” çerçevesinde Azerbaycan Ula ştırma Bakanlı ğı tarafından 3,4 milyar dolarlık yatırım planlanmıştır. Bu program çerçevesinde 9500 km’lik karayolunun inşası ve iyileştirilmesi hedeflenmektedir [24]. Ula ştırma Bakanlı ğı 20 08-2011 yılları arasında 30 yaya alt geçidi, 14 kav şak ve 7 adet katlı otopark yapılaca ğını açıklamıştır. Bakanlık verilerine göre altyapı çalı şmaları için devlet bütçesinden 2006 yılında 50 milyon AZN, 2007 yılında 130 milyon AZN bütçe ayrılmı ştır. 2008 yılı bütçesi olarak 162 milyon AZN planlanmaktadır [60]. Yol onarım çalı şmalarının hızlandırılması amacıyla bölgelerde 7 yeni asfalt fabrikası yapılmı ş, 6 fabrika ise yeniden faaliyete başlamıştır. Azerbaycan şehirlerinde su temini ve kanalizasyon sistemlerinin yenilenmesi konusunda çalışmalar Dünya Bankası gibi kurulu şların desteğiyle artmaktadır. Bu çalı şmalar doğrultusunda ülkenin çeşitli bölgelerinde su ve kanalizasyon hatları in şa edilmiş ve inşa edilmeye devam etmektedir. 2004 Kasım ayında Gence ve Şeki şehirlerinde 100 milyon USD de ğerinde yeni kanalizasyon sistemleri ve su kanalları inşaatı başlamıştır [34]. Halen ülkenin bir çok bölgesi kanalizasyon ve içme suyu ihtiyaçlarının giderilmesi için yapılacak inşaat projelerine ihtiyaç duymaktadır. 3.4 İnşaat Malzemeleri Azerbaycan’da petrol ve doğalgaz projelerine yönelik altyapı yatırımları, Uluslarası Finans kurumlarının yol, köprü, konut finansmanı gibi alt yapı projelerine yönelik kredi desteği, eski işyeri ve konutların yenilenmesi nedenleri ile inşaat sektörünün geli şmesinin doğal sonucu inşaat malzemeleri üretimi artmış ve bu artışın uzun süre daha devam edeceği beklenmektedir [5]. 2003 yılından 2006 yılına kadar in şaat malzemeleri pazarı % 51,8 oranında büyümü ş, bu bağlamda çimentoda % 41,9, in şaat kirecinde % 93,1, tu ğlada % 24,8, in şaat bloklarında (briket vb) % 31, çimentodan yapılan yapı elemanlarında ise % 20 oranında büyüme olmu ştur. 32 0 1000 2000 3000 4000 5000 1 2 3 4 5 6 Yıllar Çimento, bin ton Çimentodan yapılan yapılar, bin m3 İnşaat tuğlası m3 İnşaat alçısı, ton Şekil 3.3: İnşaat malzemeleri üretimi [ 6] Tablo 3.2: Ba şlıca İnşaat Malzemeleri Üreticileri Alan Firma Faaliyet Yapı Kimyasalları BASF Fabrika Yapı Kimyasalları SIKA Fabrika Boya Bilfa Fabrika Boya FAB Fabrika Boya Polisan Fabrika Çelik Bakusteel Fabrika Çelik Baku Polad Dökme Fabrika Tuğla Tuink (Göyçay) Fabrika Tuğla Fah. Kerpiç Fabrika Kiremit Baku Çatı Kremidi Fabrika Kiremit Azİnşaat Holding Fabrika Aluminyum Azalsan Fabrika Aluminyum Azer Aluminyum Fabrika Cam Gence İnşaat Sanayi Fabrika PVC Plaspen Fabrika Çimento: “Holcim” İsviçre şirketler grubuna dâhil olan “Garadagh Çement ATSC” yıllık 1,5 ton civarında çimento üreterek Azerbaycan’da ihtiyacın bir kısmı nı karşılamaktadır. Azerbaycan’da 2007 yılı çimento talebi 2,5 milyon tonun üzerindedir. Bu ara daki fark Ukrayna, Rusya, Özbekistan, Türkiye’den çimento ithal edilerek gider ilmektedir. 2008 ve takip eden yıllarda sektördeki geli şmeye paralel olarak ihtiyacın daha da artacağı tahmin 2000 2001 2002 2003 2004 2005 33 edilmektedir. Yakın zamanda yapılacak 2 çimento fabrikası ile Az erbaycan’ın kendi çimento ihtiyacını karşılayıp dışarıdan çimento ithal etmeyeceği tahmin edilmektedir. Hazır Beton: Azerbaycan Baku şehri civarında faaliyet göstermekte olan hazır beton firmaları, kapasiteleri ve ilgili özellikleri: Tablo 3.3: Azerbaycan Ba şlıca Hazır Beton Santralleri İ sim Saatlik Kapasite Bakü'ye göre lokasyon Çimento Agrega Ocakları AZ-SAKS 100 m³ Ceyran-Batan Merkeze 30 dk Karadağ ile antlaşmalı Kendi yatak ve agrega depoları var AYGUN-C 60-70 m³ Xırdalan Bölgesi, merkeze 30dk Karadağ ile antlaşmalı Kendi yatak ve agrega depoları var İDF MMC 60-70 m³ Xırdalan Bölgesi, merkeze 30dk Karadağ ile antlaşmalı Kendi yatakları yok, dışarıdan temin ediyor. ASBETON 150 m³ Xırdalan Bölgesi, merkeze 30dk Karadağ ile antlaşmalı Kendi yatakları yok, dışarıdan temin ediyor. AKKORD 85 m³ Baku Merkezde, 10 dk Karadağ çimento, Gürcistan, Rusya Kendi yatak ve agrega depoları var GILAN AZER-GUR 60 m³ Yeni Yasamal, merkeze 30 dk Rusya'dan getiriyor. Kendi yatakları yok, dışarıdan temin ediyor. SPARK BETON 50-60 m³ Buyuk Sort Yolu, 30 dk Karadağ ile antlaşmalı Kendi yatakları yok, dışarıdan temin ediyor. BDB-7 60 m³ Merkeze yakin, 10 dk Karadağ çimento ve Rusya Kendi yatakları yok, dışarıdan temin ediyor. Demir: Demir üretimi sahasında “Baku Steel Company” ve “Azertekrar qarametal” fabrikaları faaliyet göstermektedir. İnşaat sektöründeki büyümeye paralel olarak talebin giderek arttı ğı gözlenmektedir. Bu alanda faaliyet gösteren bir di ğer şirket ise “Bakü Polad Dökme” şirketidir. Ancak çimento üretiminde olduğu gibi, demir üretiminde de yerel üretim iç talebi karşılayamadığı için aradaki fark dışardan ithal yoluyla kapatılmaktadır. Ukrayna ve Rusya ba şlıca demirin ithal edildiği ülkelerdir [6]. 34 Agrega: İnşaat sektöründe yaşanan geli şme agregaya olan talebi de arttırmı ştır. Bu alanda bazı beton santrallerinin sahip olduğu tesislerin yanı sıra Berde, Mingeçevir ve Behramtepe’de olmak üzere üç büyük tesis faaliyet göstermektedir. Azerbaycan’ın inşaat malzemeleri talebini yerel üretim kapasitesi henüz karşılayamamaktadır. İthal ürünlerin de satıldığı piyasada Türkiye gerek ürün çe şitliliği gerekse Pazar payı açısından genellikle birinci konumdadır. İnşaat malzemeleri çoğunlukla Türkiye ve Dubai kaynaklı olmak üzere piyasada yer almaktadır. Türkiye ve Dubai kaynaklı ürünler orta ve düşük kaliteli ürünler olarak algılanmaktadır. ABD’li ve Avrupalı ürünler pazarda daha kaliteli olarak algılanmakta ve ödeme gücü yüksek tüketiciler tarafından talep edilmektedir. Tüm dünyada olduğu gibi Azerbaycan in şaat piyasasında da en düşük kalitede ama en ucuz olarak Çin malları görülmektedir [34]. 3.5 Türk Müteahhitlerin Azerbaycan İnşaat Sektöründeki Konumu Azerbaycan gündemini me ş gul eden petrol boru hatları, konut restorasyonu ve konut inşası, savaştan zarar gören ve Azerbaycan’ın 1/5’ine kar şılık gelen yörelerin yeniden inşası, altyapı restorasyonu, sanayi tesislerinin restorasyonu ve inşası, eğlence ve konaklama tesislerinin inşası gibi projeler Türk firmalarının 199 0’larda itibaren Azerbaycan inşaat pazarına girmelerine neden olmu ştur. Azerbaycan inşaat sektörü içinde Türk Müteahhitler %11’lik paya sahiptir [34 ]. Azerbaycan, Türk mütea hhitlerinin yurtdışında gerçekle ştirdiği projeler içinde %1,56 oranında payı ile 12. ülkedir. Türk Müteahhitlerinin Azerbaycan Projeleri Azerbaycan’da faaliyet gösteren yabancı müteahhitlik firmal arı arasında en çok projeyi Türk firmaları gerçekle ştirmiştir. Türk müteahhitlik firmalarının Azerbaycan’da 2007 yılı itibarıyla üstlendiği projelerin toplam tutarı 2.5 milyar dolardır [32]. Azerbaycan’da f aal olan baslıca Türk müteahhitlik firmaları arasında Atilla Doğan, Alarko, Baytur, Borova, Burç, Cenay, Ekpar, Enka, Koray Yapı, Gama, Pet, Tekfen, Tepe, Turan Hazinedaro ğlu, TML, Yücelen ve Zafer İnşaat sayılabilir. Türk firmalarının tamamladıkları baslıca projeler ise Bakü Uluslararası Havaalanı, Bakü-Supsa Petrol Boru H attı’nın Batı Güzergahı, Merkez Bankası Binası, Bakü Tersanesi, Coca-Cola Fabrik ası, UNOCAL Binası, Türk Büyükelçiligi, Ramstore Binaları, Azer Yapı Market Binası, Hazar E ğitim 35 Merkezi, Karadağ Doğalgaz Kompresör istasyonu, SPS, Severnya Kombine Elektrik Santrali ve Ulusal Petrol Sirketi’nin tesisleridir [34]. 3.6 Ülke İnşaat Sektörünün SWOT Analizi Swot analizi, örgütün faaliyette oldu ğu çevreyi anlamak ve yönetmek üzere topladığı bilgileri kullanarak sistematik olarak kendisini de ğerlendirmesi olarak tanımlanır. [37] Streghts (Güçlü Yönler) W eakness (Zayıf Yönler) Oppurtunities (fırsatlar) Threats (Tehditler) Türkiye Müteahhitler birliğinin hazırlamış olduğu 2007 yılı Türkiye İnşaat raporunda yer alan Türkiye inşaat sektörünün swot analizi formatı Azerbaycan in şaat sektörüne uyarlanmıştır. Ülke şartlarında yapılan araştırmalar, edinilen tecrübeler sonucu Azerbaycan inşaat sektörünün güçlü ve zayıf yönleri, sektördeki fırsatlar ve t ehditler Swot analizi ile de ğerlendirilmiştir. Tablo 3.4: Azerbaycan İnşaat Sektörü SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler * Petrol ve do ğalgaz sanayinin paralelinde geli şen sanayi inşaatları * Yetersiz sayıda kalifiye in şaat işçisi, mesleki yeterlilik sisteminin olmaması * GSMH içindeki %10 'luk pay * Dü şük inşaat kalitesi, standardizasyon ve akreditasyon eksikliği * Uluslar arası finans kurulu şlarının sağladığı krediler * Sektöre ait istatistik verilerin kayıt altında tutulmaması * Genç ve ucuz i şgücü * Kurulu, sistematik yapı denetim sistemi olmaması * Devlet programında yer alan altyapı projeleri * M alzeme üretiminin iç talebi karşılayamaması * Farklı in şaat türlerinde faaliyet * Büyük ölçüde sadece petro le bağımlı ekonomik yapı * Her yıl artan konut gereksinimi * Hukuk sistemind eki eksiklikler, boşluklar * Faaliyette bulunan çok sayıda Türk Müteahhit * Bankacılık ve finans sektörünün ihtiyaç duydu ğu düzenlemeler * Ucuz hammadde ve dü şük enerji gideri * Tekelle şme ve haksız rekabet * Baku-Tiflis-Kars demiryolu projesi * Faturasız sa tışlar, kayıtdışı ekonomi * Bürokratik engeller, zaman kayıpları * Tam olarak yerle şmemiş serbest piyasa sistemi * Yüksek gümrük vergileri, gümrüklerde ya şanan zaman kayıpları 36 Tablo 3.4: Azerbaycan İnşaat Sektörü SWOT Analizi Fırsatlar Tehditler * Yüksek petrol potansiyeli, geli şen ekonomi, olumlu ekonomik parametreler * Ülke kanun düzenlemelerinde olabilecek değişiklikler * Bölgesel kalkınma programları * Kur de ğişimleri * Yenilenmeye ihtiyaç duyulan altyapı * Kar şılaşılan risklerin işverenlerle paylaşılamaması * Şehirleşme oranındaki artış * Çözülemeyen sektör sorunları * Artan konut ihtiyacı * Üretimde kayıtdı şılık * İnşaat malzemeleri sektörünün geli şim potansiyeli * Vergi oranlarında yapılabilecek ar tışlar * Sektöre olan devlet ve özel sektör yatırımlarında ki artış * Yabancı i şçi çalıştırma mevzuatında yapılabilecek değişiklikler * Türkiye-Azerbaycan arasındaki ortak ba ğlar * Banka para transferlerinde ya şanabilecek problemler * Türkiye-Azerbaycan arasındaki yüksek ticaret pota nsiyeli * Olası anla şmazlıkların Azerbaycan Mahkemelerinde çözümünde gecikmeler * Ermenistan'la sava ş ihtimali * Proje bütçelerinin yönetilememesi, tamamlanamayan projeler 37 4. PMI PROJE YÖNET İMİ PMI kapsamında proje yönetimi, proje yönetim süreçlerini olu şturan bilgi alanlarının tümünde etkin yönetimi sağlayacak detaylı planlardan oluşur. Proje yönetiminin amacı sahip olunan bilgi, tecrübe, araçlar ve tekniklerin i şverenin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde proje aktivitelerine uygulanmasıdır. Proje yönetim süreçler i, projenin başlatılmasından, sonlandırılmasına kadar geçen zaman diliminde projeleri n doğru planlanması, yürütülmesi, izleme ve kontrolünün sağlanması faaliyetlerini kapsar. Proje yönetim planı, proje yönetimi içinde yer alan alt planların t anıtılması, entegre edilmesi ve koordinasyonu için gereken tüm i şlemleri kapsayan plandır [45]. 4.1 Proje Yönetim Prosesleri Proje yönetim prosesleri projedeki tüm i şlerin tanımlanmasını ve organize edilmesini hedefler [45]. - Ba şlatma Prosesi: Proje organizasyonunu hazırlar, planlama safhasına geçi ş niteliğindedir. - Planlama Prosesi: Proje yönetiminde en önemli prosestir. Proje kapsamının planlanması, maliyet ve süre parametrelerinin belirlenmesini amaçlar - Uygulama Prosesi: Proje planının uygulanması, proje kapsam onay ı, kalite güvence, organizasyon olu şumu, bilgi da ğıtımı, kaynak tedariği ve kontrat yönetimini kapsar. - Kontrol ve İzleme Prosesi: Proje performansları planlanandan sapmayı kontrol e tmek için periyodik olarak kontrol edilmelidir. Proje kapsam de ğişikliklerinin, iş programının, maliyetin, kalitenin, performans raporlarının ve risklerin kontrolünü ve izlenmesini amaçlar. - Kapanış Prosesi: Açıkta kalan tüm konuların sözle şme ile birlikte kapatılmasını amaçlar. Her proses proje yönetimi içerisimde yer alan bilgi alanlar ı için ayrı ayrı ele alınarak değerlendirilmektedir. 38 Şekil 4.1 Proje Yönetim Prosesleri Arası İlişkiler 4.2 Proje Yönetimi Bilgi Alanları PMI proje yönetim rehberi do ğrultusunda proje yönetimi 9 ana bilgi alanı altında toplanmaktadır [45]. 4.2.1 Proje Entegrasyon Yönetimi Entegrasyon yönetiminde proje planının olu şturulması, proje planının uygulanması ve tüm değişikliklerin kontrol edilmesi hedeflenir. Proje planının olu şturulmasında hedef - Proje uygulamasına rehberlik etmek, - Proje planlama kabullerinin doküman altına alınması - Proje birimleri arasında ileti şimi kolaylaştırmak, - İlerlemelerin ölçülmesi ve kontrolü için ana bir şablon oluşturulması Proje planı proje uygulamasının yönetilmesini ve kontrol edilmesini sa ğlayan resmi ve onaylanmış bir dokümandır. Değişiklik kontrol sistemleri değişiklik taleplerinin kabul edildiği veya reddediliği bir kontrol tablosu üzerinden yönetilir. 4.2.2 Proje Kapsam Yönetimi - Proje İş Kapsamının Ba şlatılması: Yeni bir projeye ba şlanacağını veya mevcut projenin devam edece ğini bildirir. Proje kapsamı ile ilgili stratejik planlar olu şturulur. - Proje İş Kapsamının Planlanması: Projede yapılacak i şlerin sınırlarının belirlenmesi için proje kapsamı yazılı olarak belirtilmelidir. Başlatma Prosesi Kapanı ş Prosesi Kontrol ve İ zleme Prosesi Uygulama Prosesi Planlama Prosesi 39 - Proje İş Kapsamının Tanımlanması: Projenin zaman, maliyet ve kaynak tahm inlerinin doğru olarak yapılabilmesi için iş kapsamının ayrıntılı olarak tanımlanması gereklidir. Projedeki i ş paketleri alt bölümlere ayrılmalı, tüm yapılacak işlerin icmali hazırlanmalıdır. - Proje İş Kapsamının Kabul Ettirilmesi: Proje kapsamının i şveren tarafından onayının resmileştirilmesidir. - Proje İş Kapsam Değişikliklerinin Kontrol Edilmesi: İş değişikliklerinin meydana gelmesi olumlu bir durumsa, i ş değişikliğine sebep olabilecek faktörlerin arttırılması, kapsam değişikliklerinin tanımlanması ve meydana gelen de ğişikliklerin yönetilmesi amaçlanır. 4.2.3 Proje Zaman Yönetimi Projenin zamanında tamamlanması hedeflenir. Proje zaman yönetimi ka psamında ele alınananlar; - Aktivitelerin tanımlaması, aktivite listelerinin oluşturulması - Aktivitelerin sıralanması - Aktivite sürelerinin belirlenmesi - İş programının olu şturulması - İş programının yönetilmesi Aktivitelerin sürelerinin belirlenmesinde kısıtlar, kabuller, geçm iş projelerden elde edilen veriler, kaynak planlama, kaynak tedarik olanakları etkili olmaktadır. Aktiviteler arası ilişkiler tanımlanarak proje a ğ diyagramları olu şturulur. I şverenlerin öncelikli olarak bitirilmesini talep ettikleri iş paketler iş programı içerisinde öncelikli hedef tarihler olarak belirtilir. 4.2.4 Proje Maliyet Yönetimi - Kaynak Planlaması: Proje süresince kullanılacak olan insan, maki ne-ekipman ve mazleme kaynakları öncelikli olarak planlanır. - Maliyet Tahmini: Projenin tamamlanmasına kadar gerekli olac ak kaynak miktarlarının sebep olacağı maliyetler belirlenir. Maliyet tahmininde proje içerisinde ku llanılacak tüm kaynak maliyetleri düşünülmelidir. Henüz dizayn a şamasında maliyet etüdlerinin yapılaması uygulama öncesinde maliyeti azaltacak alternatif lerin üretilmesine yardımcı olacaktır. 40 - Maliyetin Bütçelendirilmesi: Hazırlanan maliyet tahminler inin proje i ş paketlerine dağıtılması, her iş paketi için bütçelerin belirlenmesi. - Maliyet Kontrol: Maliyet kontrolünün amaçları; projenin maliyet performansına bakılarak planlanandan ne kadar sapıldığının belirlenmesi, maliyet veri tabanında tüm değişikliklerin doğru olarak yapıldığının kontrolü, yanlış, yanıltıcı değişikliklerden kaçınılması, Revize edilmi ş maliyet tahminleri ile proje bütçesi güncellenir. Tamamlanma Maliyeti : Belirlenen tarihe kadar gerçekle şmiş maliyetler artı performans indeksi ile çarpılmış kalan işlerin bütçesi veya revize edilmiş kalan işlerin bütçesi. 4.2.5 Proje Kalite Yönetimi - Kalite Planlama: Hangi kalite standartlarının proje ile i lgili oldu ğu ve bu satndartların nasıl sağlanacağı belirlenir. Hem yönetim kalitesi hem de uygulamanın kalitesi hedeflenir. Örne ğin, istenen yönetim kalitesi maliyet ve süre konularında düzenlemelere ihtiyaç duyarken, üretimin kalitesi detaylı bir risk analizi çalışmasına ihtiyaç duyar. Kalite gerekliliklerini sa ğlanmanın faydaları; yüksek verimlilik, dü şük maliyet ve işveren memnuniyetidir. Kalite yönetim planı organizasyonun yapısını, sorum lulukları, prosedürleri, prosesleri ve kaliteyi yönetmek için gerekli kaynakları t anımlar. - Kalite Güvence: Kalite güvence, kalite sistemi içerisinde planlanan ve uygulanan tüm aktivitelerin kalite standartlarını karşıladığını temin eder. Kalite güvence bütün proje boyunca uygulanır. Kalite güvence sistemi içerisinde olu şturulan kalite geli ştirme, projeye artı fayda sa ğlayacak ve proje katılımcıları için olumlu olacak aktivitelerle ilgilenir. - Kalite Kontrol: Proje sonuçlarının ilgili standartları sa ğlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Sağlamayanlar belirlenir, gerekli düzeltici çalı şmalar yapılır. Kalite kontrol tüm proje boyunca devam etmelidir. Proje sonuçları hem üretim sonuçları olan imalatları hem de yönetim sonuçları olan maliyet ve süre performanslarını içerir. Kalite denetleme, ölçme ve test etme faaliyetlerini içerir. 4.2.6 Proje İnsan Kaynakları Yönetimi İnsan kaynakları yönetimi projede çalı şan tüm personelden maksimum düzeyde fayda sağlamayı hedefler. 41 - Organizasyonal Planlama: Projedeki sorumlulukların ve rollerin bel irlenmesini ve dokümante edilmesini içerir. Projedeki roller ve sorumluluklar proje k apsam yönetimi ile yakın olarak ilişkilendirilmelidir. - Personel Temini: Projenin ihityaçlarını sa ğlayacak insan kaynaklarının temin edilmesidir. Personelin; geçmi ş tecrübeleri, kişisel ilgileri, ki şisel özellikleri projeye uygunlu ğunun belirlenmesinde önemli parametrelerdir. - Takımı Olu şumu: Takım olu şturma aktiviteleri, özellikle ve temel olarak takım performansını artıracak aktivitelerdir. Proje takımı için fazla çalışmaların sağlanabilmesi amacıyla prim sistemi geli ştirilmelidir. Proje personelinin e ğitim ihtiyaçları planlanmalı, karşılanmalı, takımın kapasitesi arttırılmalıdır. 4.2.7 Proje İleti şim Yönetimi Proje ileti şim yönetimi projeye ait bilgilerin, zamanında ve do ğru olarak toplanması, yedeklenmesi ve dağıtımını içerir. - İletişim Planlama: Proje birimleri içerisindeki bilgi alı şverişi ve iletişimin sağlanması planlanır. Kimin hangi bilgiye ne zaman ihtiyacı var ve bu bilgiye nasıl ulaşabilir sorularına cevap aranır. İletişim planlama organizasyonel planlama ile yakından ilgilidir. Organizasyonun yapısı projedeki ileti şim ihtiyaçlarını belirleyecek önemli bir etkendir. Proje ileti şim ihtiyaçları proje organizasyonu içindeki sorumluluk ili şkilerine, projeye dahil olan departmanlara ve uzmanlara gore belirlenir. - Bilgi Da ğıtımı: Bilgi da ğıtımının amacı proje birimlerine istenen bilgileri zamanında iletmektir. Bilgi da ğıtımının, yazılı, sözlü, proje içi ve proje dı şı, organizasyonda dikey veya yatay olmak üzere tip ve kapsamları belirlenir. - Performans Raporlama: Mevcut durumun raporlanması, proje şu anda hangi durumda? İlerlemelerin raporlanması, proje takımı neler yapabildi? Gelec ek tahminler, projenin gelecek perfomansının ve durumunun öngörülmesi. 4.2.8 Risk Yönetimi - Risklerin Belirlenmesi: Hangi risklerin projeyi etkileyebil eceği ve bu risklerin özellikleri belirlenir. Hem iç hem de dı ş riskler belirlenir. İç riskler proje takımının kontrol edebileceği, personel belirleme, maliyet tahminleri gibi risklerdir. Dı ş riskler ise proje takımının kontrolü dı şında olan enflasyon değişimleri ve hükümet kararlarıdır. Projelerde kar şılaşılan başlıca risk grupları; ihtiyaçların de ğişmesi, dizayn hataları ve 42 yanlış anlaşılmalar, iyi anlaşılmamış rol ve sorumluluklar, zayıf tahminler, yetişmiş tecrübeli personel eksikliği. - Risk Ölçme: Risklerin projeye olacak etkileri belirlenir. P roje birimlerinin risk toleransları hedeflenir. Projenin gerçekle şmiş maliyetleri göz önünde bulundurulur ve bütçeyi etkileyecek riskler ile birlikte proje maliyet tahminl eri ve bütçe alternatifleri hazırlanır. Proje i ş programının simulasyon yöntemi ile modellenmesi, projedeki süresel risklerin görülmesi, i ş programı alternatiflerinin olu şturulması ve stratejilerin geli ştirilmesi bakımından önemlidir. - Risk Kar şılama: Risk olu şturan bazı tehditlerin elenmesi, riskin etkisinin azaltılması veya riskin sonucunun kabul edilmesi ve ihtiyat planlarının hazırlanması. 4.2.9 Proje Tedarik Yönetimi - Tedarik Planlama: Proje ihtiyaçlarını en iyi şekilde karşılayacak ürün ve servislerin organizasyon dı şından temin edilmesini amaçlar. Nasıl, ne, ne zaman ve ne kadar tem in edilmesi planlanır. Potansiyel tedarikçilerin ara ştırılması ve belirlenmesini içerir. Projenin kapsamı, tedarik planlaması için projede hangi ürünlere i htiyaç duyulduğunun belirlenmesi bakımında önemli bilgiler verir. Tedarik planlama ye rel piyasada hangi ürün ve servislerin kimden, hangi ko şullar altında temin edilebileceğinin belirlenmesi bakımından önem taşır. - Talep Planlama: Belirlenen tedarikçilerden fiyat teklif leri talep edilir. Alınan fiyatlar, tedarikçi kapasite ve özellikleri doğrultusunda fiyat karşılaştırma tabloları oluşturulur. Eğer aynı ürün, aynı özelliklerde birçok tedarikçiden temin edilebiliyorsa, karşılaştırmada fiyat en önemli karar kriteridir. - Talep: Potansiyel tedarikçilerle teklif alınması öncesi t oplantı düzenlenmesi. Tedarikçilerin istenen teknik şartnameler ve kontrat şartları ile ilgili detayları tamamiyle anlamalarının sağlanması. Tekliflerin alınması ve tedarikçi onaylarından sonra satıcı ve alıcı arasında resmi ilişkinin sağlanması amacıyla kontrat hazırlanması aşamasına geçilir. - Kontrat Yönetimi: Satınalma kontratlarında amaç tedarikçinin kontr at gerekliliklerini yerine getirmesinin sa ğlanmasıdır. - Kontrat Kapanışı: Tedarik i şlemlerinin talep edilen şartlarda gerçekle şmesinden sonra satıcıya kontratın kapatıldığı resmi olarak bildirilir. 43 5. AZERBAYCAN PROJE YÖNET İM PLANI Azerbaycan proje yönetim planında PMI proje yönetiminde belirtilen proje yönetimi bilgi alanları yerel ülke şartlarında değerlendirilerek başlangıç ve planlama safhaları olarak hazırlanmıştır. Türk müteahhit firma için proje gereksinimlerini kar şılayacak plan ve stratejiler ortaya konmu ştur. - Kapsam yönetimi: Kapsamı tanımlanmı ş bir proje ele alınmadı ğı için ayrı bir bölüm olarak değerlendirilmemiştir. Risk yönetiminde İşveren talepleri doğrultusunda kapsamın değişmesi proje süre ve bütçesini etkileyecek bir risk olarak değerlendirilmiştir. - Süre yönetimi: Ülke şartlarında proje süresine etki edebilecek de ğişkenler tanımlanıp, planlama yaparken kullanılması gereken veriler açıklanarak ele alınmı ştır. - Maliyet Yönetimi: Yerel şartlarda bütçe oluşturulması, bütçeyi etkileyebilecek değişkenlerin tanımlanması, Müteahhit firmanın bütçe kontrolünde hangi noktalara dikkat etmesi gerekti ği açıklanarak ele alınmıştır. Projedeki tüm birimlerin koordinasyonlu olarak çalışmasını sağlayacak maliyet yönetimi yazılım sistemi çalışması hazırlanmıştır. - Kalite Yönetimi: Azerbaycan şartlarında kaliteyi etkileyebilecek değişkenler ele alınıp Müteahhit firmanın kalite hedefleri doğrultusunda kalite yönetim rehberi hazırlanmıştır. - İnsan Kaynakları Yönetimi: Hem yerli hem de Türk personelden oluşturulacak organizasyonun yönetimi ülke şartlarında değerlendirilmiş, anahtar organizasyon şeması oluşturulmuştur. - İletişim Yönetimi: Maliyet yönetimi yazılım sistemi çalı şması ve kalite yönetim rehberinde proje birimleri arası ileti şimin sağlanması konusu ortaya konmuştur. Ayrı alt plan olarak değerlendirilmemiştir. - Risk yönetimi: Sözle şme yönetimi ile ilişkilendirilerek ele alınmış, Türk müteahhit firma için ülke şartlarında yapılacak sözleşmelerin, karşılaşılabilecek muhtemel riskleri yönetebilecek şekilde hazırlanması gerekti ği vurgulanmı ştır. 44 - Tedarik Yönetimi: Ülke şartlarında malzeme tedarik olanakları süre yönetimi içerisinde kaynak planlaması olarak ele alınmıştır. Ayrıca maliyet yönetim sistemi içerisinde ülke şartlarında talep-sipariş-satın alma ilişkileri ortaya konmuştur. Ş ekil 5.1 Proje Yönetimi Alt Planlar PROJE YÖNET İM PLANI BÜTÇE&F İNANSMAN YÖNET İM PLANI İŞ GÜVENL İĞİ YÖNET İM PLANI SÜRE YÖNET İM PLANI İNSAN KAYNALARI YÖNET İM PLANI KAL İTE YÖNET İM PLANI SÖZLE ŞME&R İSK YÖNET İM PLANI 45 5.1 BÜTÇE&F İNANSMAN YÖNETİMİ İnşaat projelerinde ba şarının kriteri, projeleri zamanında ve belirlenen bütçeler içerisi nde tamamlayabilmektir. Bütçe olu şturulurken projenin kapsamı ve yapılaca ğı ülkenin yerel şartları da değerlendirilerek proje gider grupları olu şturulmalıdır. Hazırlanacak bütçenin yanında, bütçe limitlerinin kontrol edilebildiği, proje süresince olu şacak tüm para hareketlerinin kayıt altına alınabildiği ve ortak bilgi payla şımının sağlanabildiği bir proje maliyet yönetim sisteminin kurulması ve yönetilmesi gerekmektedir. 5.1.1 Proje Bütçesi Projeye ait olan tüm bilgiler, kontrat şartnameleri, iş kalemleri, ihtiyaç duyulan kaynak tipi ve miktarları, kabul edilecek adam-saatler, yerel şartlardaki kaynak maliyetleri, proje süresince oluşacak genel gider kalemleri, kabul edilecek ihtiyat payı Azer baycan şartlarında yapım öncesi veri tabanı olarak hazırlanmalıdır. Hazı rlanacak veri tabanı doğrultusunda proje ba şlangıç bütçesi olu şturulur. Proje ilerleyi şinde gerçekle şen maliyetler doğrultusunda, veri tabanında planlanan bütçe rakamları revize edilir. Bütç eyi oluşturan gelirler ve maliyetler, projenin niteli ğine ve gereksinimlerine göre de ğişik düzey ve ayrıntıda ana gruplara, alt gruplara ve alt kalemlere a yrılır. İnşaat projesi bütçe gelirlerinin ve giderlerinin ana grup açılımları: Proje Gelir Grupları Proje Gider Grupları Ana Sözleşme Gere ği Hakedilecek Gelirler Tasarım ve Projelendirme Mal iyetleri Sözleşme Avansı Malzeme satınalmaları, nakliye ve gümrükl emeler Ara Hakedi ş Ödemeleri Altyüklenici Avansları, Hakedi ş Ödemeleri İş Değişikliklerinden Kaynaklana Gelirler Makine Ekipman Satınalma, Kiralama, Yedek ve Sarf Malzeme Giderleri Hak Talepleri Şantiye Mobilizasyon ve Demobilizasyon Giderleri Sigorta Tazminat Gelirleri Personel maa ş, ulaşım, çalışma izni, oturum giderleri Faiz Gelirleri Şantiye İşletme giderleri Makine-ekipman Satış Gelirleri Merkez Genel Giderleri Sigortalar Teminat Mektubu Komisyonları Finansman Giderleri Vergiler İhtiyat Nakiti 46 5.1.1.2 Bütçe İhtiyat Payı Proje bütçesine dahil edilen ihtiyat bedeli bütçe planlaması içeri sinde yer alan risk oranını göstermektedir. İhtiyat payları projede beklenen fakat kesin olmayan durumlarda kullanılmak üzere bırakılır. Bu durumlar ‘bilinen bilinmeyenler’ olar ak adlandırılır [39]. Azerbaycan şartlarında - Projeye i ş kapsamına ait yetersiz bilgi - Saha koşullarından dolayı öngörülmeyen ek i şler, - Artan enflasyon oranı, - Kur riskleri - Bürokratik i şlemlerde kişi veya kurumlara yapılması gereken kayıt dı şı ödemeler - İş kazaları durumunda ödenecek tazminatları - Ülke kanunlarına uyum sa ğlanması sürecinde ödenebilecek cezalar bütçe ihtiyat bedeli kapsamında öngörülmelidir. Ba şlangıç bütçesinde proje ilk ke şif bedelinin %20-25’i oranında bütçe ihtiyat payı kabul edilebilir. 5.1.1.3 Nakit Akı şı Planlaması Bütçe içerisinde gelir ve giderlerin kontrolü ve yönetiminin yanında zamanlamaları da önemlidir. Projelerin (-) bakiyeden kaçınarak, ödemelerde gecikmeler e sebep vermeden, ciddi finansman maliyetlerinin altına girmeden yürütülebilmesi i çin sağlıklı bir Proje Nakit Akı şı planlanması ve yönetimi şarttır. Proje nakit akı şı, hazırlanan bütçede belirtilen gelir ve giderlerin ne zaman hangi miktarlarda ge rçekleşeceği dikkate alınarak hazırlanmalıdır. Proje nakit akı şının kritik olduğu görülürse, satın almalar uzun vadelerle yapılmalı, yüklü ödemeler yakın tarihlere getirilmemelidir. E ğer hakediş ödemelerinde nakit kesintiler (avans kesintisi) veya ödeme tarihinde gecikmeler öngörülmü şse bu durumlar nakit akışına yansıtılmalı, olası finansman ihtiyaçları önceden belirlenmelidir. Etkili bir bütçeleme ve denetim, Müteahhit’in çeşitli koşullar altında maliyetleri doğru tahmin edebilmesine bağlıdır. Müteahhit maliyet tahminine dayanarak gelecekteki nakit akışını da kestirebilir. Bu yolla finansal gereklilikleri de görebilecek v e gerekli önlemleri alabilecektir [38]. 5.1.1.4 Proje Tamamlanma Maliyeti Gelinen tarihe kadar projenin fiili tamamlanma %’ si dikkate al ınır, yüklenilmiş giderler ve hak edilmiş gelirler hesaplanır. Gerçekle şmiş maliyetler doğrultusunda proje bütçesi 47 revize edilir. Projenin tamamlanmasına kadar, yüklenilmesi öngörülen gi derler ve hak edilmesi öngörülen gelirler ayrıntılı olarak hesaplanır. Gerçek çi projeksiyonunun yapılmasıyla, projenin tamamlanmı ş halinin gelir/gider dengesi ve ula şılacak kar oranı belirlenir. 5.1.2 Maliyet Yönetimi Etkin maliyet yönetiminin anlamı, mal sahibinin mali sınırları içinde gerçekçi bir proje bütçesinin hazırlanmasını, sözleşmedeki koşullar çerçevesinde maliyet yönetimi teknik becerileri ile projenin en ekonomik biçimde planlanmasını, tasarlanma sını ve yapımını sağlamaktır [39]. 5.1.2.1 Maliyet Parametreleri Azerbaycan şartlarında proje maliyet yönetiminde de ğerlendirilmesi gereken parametreler: Katma De ğer Vergisi: Tahsil edilen ve ödenen KDV’lerin takibi ve kontrolü sa ğlıklı bir maliyet yönetimi için şarttır. Proje maliyet kontrol sorumlusu tarafından aylık bazda şirketin ödediği ve şirkete ödenen toplam KDV dengesi muhasebe ile koordineli olarak takip edilmelidir. Ülke kanunlarınca geçerli masraf kabul edilmeye n bazı gider kalemleri (KKEG) KDV’leri ödenmi ş olsa dahi vergilendirilecek gelirden indirilememektedir. Bu giderler ve bunların KDV’leri maliyet olarak kayıt altında tutul malıdır. Şirkete ödenen ve şirketin ödediği KDV’ler dengelenmeli, KDV beyannameleri ile devlete ödene cek KDV’ler projenin nakit akı şına yansıtılmalıdır. Vergi Planı: Projelerin tüm parasal hareketleri Azerbaycan kanunlarına uygun ol arak muhasebeleştirilmeli, vergi kanununa uygun olarak tahakkuk eden vergileri ödenmelidir . Azerbaycan’daki vergi çe şitleri, çifte vergilendirmeyi önleyen antla şmalar, vergi oranları, vergi dönemleri nakit akı şlarında göz önünde bulundurulmalı, projenin gelir- gider dengesi ve bütçesi olu şturulurken bu oranlar dikkate alınmalıdır. Şirketin ödediği fazladan KDV’yi Azerbaycan vergi mevzuatı gere ği, ödeyeceği diğer gelir vergisi, stopaj ve personel vergileri ile mahsupla ştırabildiği avantajı proje nakit akı şlarında değerlendirilmelidir. Azerbaycan Devleti’ne tüm vergileri ödendikten sonra %10 kar transfer vergisi ödenece ği proje bütçesi içerisinde öngörülmelidir. 48 Çapraz Kur Riski Yönetimi: Azerbaycan yerli para birimi Manat’ın son yıllarda Dolar karşısındaki kur değişimine bakıldığında Manat’ın Dolar karşısında sürekli olarak değer kazandığı görülmektedir. Bu durum özellikle orta ve uzun vadeli projelerde dola r bazında bütçe planlaması yapılması halinde, iş ilerledikçe başlangıçta öngörülmeyen bütçe artışlarına neden olabilmektedir. Ba şlangıçta öngörülen dolar bütçe rakamları, ülke koşullarında yerel para birimi Manatın Dolar karşısında sürekli değer kazanması sonucunda proje süresince ciddi sapmalara u ğrayabilir. 5.1.2.2 Yazılım Sistemi Koyulan hedeflerin ve kaynakların en iyi şekilde koordine edilmesi için etkin bilgi paylaşımı şarttır. Bilgiye kolaylıkla eri şilebilen, bilgi akı şının etkin biçimde yönetilebildiği proje yönetim sistemleri, zaman kazandırmanın yanı sıra do ğru raporlama ve kararlarla yönetim sürecini daha etkin kılmaktadır. Zamanın çok önemli olduğu inşaat sektöründe tüm para hareketlerini koordineli bir sistem içerisinde olabildiğince otom ize edebilen bir maliyet yönetimi yazılım sistemi kurulması, projenin planlanan bütçeler içerisinde tamamlanabilmesi için önemli bir aşamadır [40]. Eklerde verilen Tablo B.1’de Azerbaycan projeleri maliyet takibine yönelik yazılım sistemi çalışmaları hazırlanmıştır. Kullanıcı olarak yer alacak proje birimlerinin program üzerindeki görev ve sorumlulukları belirtilmi ştir. Tüm birimlerin birbirleriyle olan ilişkileri şematik olarak açıklanmıştır. Program üzerinde; - Azerbaycan şartlarında oluşacak tüm para hareketlerinin kurulacak yazılım sistemi üzerinden Türkiye merkez ofisi ile koordineli olarak kontrol edilmesi, - Muhasebe, teknik ofis ve lojistik departmanlarının aynı veri tab anı üzerinde çalıştırılması, - Şefliklerin malzeme taleplerini yapabilmeleri, ambar durumunu ve talepten siparişe geçi şleri takip edebilmeleri, - Ambarcının lojistik mühendisinin onaylarını zaman kaybetmeden takip ede bilmesi, ambar giri ş çıkışlarını sistem üzerinden yaparak güncel olarak ambarın mevcut durumunun görülebilmesi, - Talep-sipariş-satın alma ve ödeme emirlerinin ilişkilendirilmesi, 49 - Yapılan taleplerin ve siparişlerin maliyet kontrol sorumlusu tarafından takip edilebilmesi, - Güncel olarak revize edilen birim fiyatlar do ğrultusunda bütçe yöneticisinin daha sağlıklı tahminler yapabilmesi, - Tahakkuk eden ödemelerin sisteme işlenmesi ile daha doğru nakit akış tahminlerinin yapılabilmesi, - Projenin tüm kaydi durumunun sistem üzerinden takip edilebilmesi, - Muhasebenin sisteme ödeme belgelerini girmesiyle teknik ofisin harcamaları güncel olarak takip edebilmesi hedeflenmektedir. Programda yer alan onaylardan sadece lojistik mühendisinin ambardan malzeme çıkış onayı dijital olarak yapılacaktır. Di ğer tüm onaylar ıslak imzalı olarak yapılacak ve görevlendirilecek personel tarafından dosyalanacaktır. Yazılım sistemi çalışmaları doğrultusunda Logo, Netsis ve 1S firmaları ile görü şmeler yapılmıştır. Logo firması sa ğladığı teknik destek, program üzerinde İngilizce, Türkçe ve Azerice dil seçenekleri ve Azerbaycan muhasebe sistemine uygun kayıt tutulabilmesi nedeniyle ile müteahhit firmanın ihtiyaçlarını karşılayabilecek kapasitede kabul edilmiştir. 5.1.2.3 Ambar ve Stok Kontrolü Ambar ve stok kontrolü gerçekle ştirilmiş imalat miktarıyla kullanılan malzeme miktarının karşılaştırmasını verebileceği gibi, projedeki ilerleme durumunu tespit etme imkanını da verir. Malzeme zayiatları gider yönetiminin önemli bir parçasıdır. Sipariş emirleri doğrultusunda satın alınan malzemelerin, makine ekipmanların ambar giri ş kayıtlarının yapılması, stoklanması, malzeme çıkış kayıtlarının tutulması ve sarfiyatlarının raporlanması etkin bir stok kontrolü için gereklidi r. Stokların etkin yönetimi, artan rekabet koşullarında proje verimlili ğini ve karlılığını arttırabilecek en büyük etkenlerden biridir [41]. Kritik stok seviyeleri, malzeme talepleri doğrultusunda lojistik mühendisi tarafından kontrol edilmeli, yönetilmelidir. Ambarda projenin ihtiyaçlarını kar şılayacak ölçüde, gerekti ği kadar malzeme bulundurulmalı, nakit akışını etkileyebilecek fazladan stok maliyetlerinin altına girilmemelidir. 50 5.1.3 Bütçe&Finansman Yönetim Planı Tablo 5.1: Proje Yönetimi / Bütçe-Finansman Yönetim Planı Bütçe Yapım öncesi bütçe veri tabanı hazırlanması Ülke şartlarını da değerlendirerek başlangıç bütçesinin olu şturulması Bütçe ihtiyat payının belirlenmesi, gereken zamanlarda kullanılması Gerçekle şen verilere göre ba şlangıç bütçesinin revize edilmesi, revize proje bütçeleri oluşturulması Belirlenen periyotlarda proje bütçesi, tamamlanma maliyeti kontrolü Maliyet Yönetimi Yazılım Sistemi Tüm birimlerin aynı veri tabanı altında çalıştırılması, koordinasyonun sağlanması Tüm parasal kayıtların tek bir çatı altında toplanması Maliyet parametreleri veri tabanı oluşturulması, sistem üzerinden revize edilmesi Masrafların henüz yüklenilmeden önce farkedilmesi Masrafların amaca ve bütçeye uygun şekilde yüklenilmesi Yüklenilen Maliyetin karşılığı olan gelirin hak edilmesinin ve tahsil edilmesinin takibi Kağıt yükünün, hata olasılıklarının ve zaman kaybının azaltılması Malzeme taleplerinden, sipariş ve satın almaya geçi şlerde zaman kayıplarının azaltılması Teknik Ofis - Muhasebe arasında kar şılıklı bilgi payla şımı ve kontrolü Azerbaycan kanunlarına uygun vergi planının olu şturulup, nakit akışlarında öngörülmesi KDV dengesinin takip edilmesi. Güncel kasa, banka hesap bakiye kontrolleri Türkiye-Azerbaycan ofisleri arası etkin ve doğru bilgi payla şımı Ambar Yönetimi Kritik stok kontrolü Stok maliyetlerinin kontrol altında tutulması 51 5.2 SÜRE YÖNET İMİ Doğru planlama, programlama ve koordinasyon projenin istenen kalitede, zamanda ve öngörülen bütçe içinde tamamlanması açısından gereklidir [39]. Proje kapsamı doğrultusunda belirlenen hedef süreler, bu hedeflere ulaşmak için takip edilecek ve yönetilecek programlar, projenin en ba şından ana hatları ile belirlenmelidir. Süre yönetim programları ba şlangıçta ne kadar detaylı hazırlanabilirse, projenin ilerleyen safhalarında gecikmelere sebep olabilecek problemlerin, aktiviteler in öngörülebilmesi ve gerekli tedbirlerin alınabilmesi de o kadar ba şarılı olabilmektedir. Zamanın para demek olduğu tüm organizasyon bireyleri tarafından benimsenmelidir. Şekil 5.2: Süre Yönetimi Programlar 5.2.1 Ülke Şartlarında De ğerlendirme Süre yönetiminde etkili olacak ülke verileri; Mobilizasyon Planı: Altyapı sistemleri yenilenmeye ihtiyaç duyulan Azerbaycan’da projenin yapılaca ğı yerin görülmesi, zemin ko şullarının incelenmesi, müteahhit tarafından değerlendirilmesi ve bu değerlendirme ile mobilizasyon programının oluşturulması gerekir. Türkiye’den getirilecek şantiye binaları ve ekipmanların, nakliye ve montaj süreleri mobilizasyon programının ana verileridir. Gümrükl erde meydana gelebilecek zaman kayıpları mobilizasyon planı içerisinde dü şünülmelidir. Tasarım: Ön tasarım a şamasında tasarımcı ile yapım grubu arasında ileti şim sağlanmalı, yapım aşamasında oluşacak zaman kayıplarını azaltmak için Azerbaycan yerel koşulları Master İş Programı Tasarım İş Programı Yapım İş Programı Altyüklenici İhaleye Çıkı ş Programı Malzeme Temin Programı Mobilizasyon Programı Makine Ekipman Temin Programı 52 da düşünülerek, yapılabilirlik incelemeleri önceden yapılmalıdır. Proje t eslim programı ve terminler öncelikle belirlenmelidir. Tasarım Türkiye’de yapılıyorsa, Azerbaycan’da da yerli bir tasarım firması ile anlaşılmalıdır. Yerli firmanın koordinasyonu ile projelerin Azerbaycan yerel normlarına uyumlu olarak tasarlanması ve ilg ili yerel otoritelerden projelerin onayları sa ğlanmalıdır. Ayrıca tüm tasarım dokümanları resmi onaylar için Azeri diline çevrilmelidir. Çeviri i şlemleri için harcanacak zaman, tasarım programı içerisinde öngörülmelidir. “Baku Şeher İcra Hakimli ği” ve “Fevkalade Haller Nazırlı ğı” projelerin yerel normlara uygunlu ğunu onaylayan kurumlardır. Kaynak İhtiyacı: Günümüzde artık Türkiye’de üretilen in şaat malzemelerinin birçoğu Azerbaycan yerli piyasasından da temin edilebilmektedir. Ancak mevcut çimento fabrikalarının yerel talebi karşılayamamasından dolayı zaman zaman çimento sıkıntısı çekilebilmekte, beton santralleri sınırlı miktarlarda beton verebilmektedir. Ayrıca bazı hazır beton santrallerinin gündüz beton verebilme yetkisi yoktur, sadec e gece beton verebilmektedirler. Azeri işçiler, mutlaka Türkiye’den getirilecek i şçilerle karma yapıda çalıştırılmalı, verimlilikleri arttırılmalıdır. 2008 yılı yabancı i şçilerin çalışması ile ilgili kanun düzenlemeleri sonucu Türkiye’den getirilecek i şçiler için çalışma izni alınması zorlaştırılmış ve çalışma izni vergileri arttırılmı ştır. Mevcut düzen çoğunluk olarak yerel işçi kullanımını zorunlu kılmaktadır. Ba şlangıç için %30 Türk / %70 Azeri i şçi oranı kabul edilebilir. Hava Ko ş ulları: Azerbaycan/Baku şehrinin iklim özellikleri gere ği ortalama rüzgar hızı yüksektir. 11 m/sn yi geçen rüzgar hızlarında kule vinç çalı ştırmak iş güvenli ği kanunlarınca tehlikeli ve yasaktır [58]. Ayrıca son yıllardaki yo ğun kar yağışları da ülkede yıllık 10-15 güne kadar varan i ş durmalarına sebebiyet vermektedir. Çalı şma Saatleri: İş programı olu şturulurken Azerbaycan mevzuatı haftalık çalışma süreleri, yıllık resmi izinler, fazla mesai düzenlemeleri göz önünde bulundurul malıdır. 5.2.2 İş Programı Olu ş turulması İş programı proje yönetiminin tamamlayıcı parçasıdır. Tasarım f irmasının projeleri Müteahhit’e proje teslim programına uygun olarak verebilmesi, yapım ın sürekliliği ve hedeflenen sürelere ulaşılması için önemli bir aşamadır. 53 Aktivitelerin Tanımlanması: Projenin kapsamı içerisinde yer alan i şler mümkün olan en fazla detay düzeyi ile açıklanmalıdır. Proje i ş paketleri yönetilebilecek aktivite detaylarına bölünmeli, projenin aktivite listesi hazırlanmalıdır. He r bir aktivitenin özellikleri, kapsamı tanımlanmalıdır. Aktivitelerin İliş kilendirilmesi: Proje aktivitelerinin sahip oldu ğu özellikler ve kısıtlar doğrultusunda ağ diyagramları olu şturulmalıdır. Aktivitelerin ilişkilendirilmesinde uygulama ekiplerinin de deste ği alınmalıdır. Aktiviteler arası ilişki kurmada: - Hangi aktiviteler bu aktiviteden ba ğımsız olarak yapılabilir? - Hangi aktiviteler bu aktivitenin ba şlamasından önce bitmelidir? - Hangi aktiviteler bu aktivite ile paralel olarak ba şlayabilir? - Hangi aktiviteler bu aktivitenin bitiminden sonra ba şlamalıdır? Sorularından yararlanılmalı, bu sorulara verilecek cevaplar aktiviteler arası ilişkileri belirlemelidir [42]. Aktivitelerin Kaynak Planlaması: Aktivitelerin gerektirdi ği kaynaklar (malzeme, ekipman, iş gücü) her bir aktivite için hesaplanmalı, kaynakların ne zaman kullanıma hazır olacağını gösteren tedarik planları hazırlanmalıdır. Azerbaycan yere l olanakları doğrultusunda malzeme tedarik programı, makine-ekipman tedarik progra mı ve iş gücü tedarik programı olu şturulmalıdır. - Malzeme Tedarik Programı: Aktivitelerin gerektirdi ği malzeme taleplerinin karşılanması için malzemeye ihtiyaç duyulmadan önce, tedarik işlemlerini başlatmak, zaman ve maliyet kayıplarını önlemek için hazırlanacak programdı r. Yerel piyasadan tedarik edilemeyen malzemeler için yurtdışı tedarik olanakları, nakliye yolları, maliyet ve süre parametreleri hazırlanan program üzerinden yönetilmelidi r. Türkiye’den malzeme tedarik edilmesi durumunda nakliye malzeme maliyetini arttıran önemli bir unsurdur. Baku-Tiflis-Kars demiryolu hattının tamamlanması ile Türki ye’den malzeme tedarik olanakları kolaylaşacak ve nakliye maliyetleri azalacaktır. Ülkede zaman zaman ya şanan çimento ve dolayısıyla hazır beton sıkıntısı karşısında, santiye sahasında yer sorunu olmayan ve yüksek miktarda betona ihtiyaç duyulan projeler için şantiye bünyesinde beton santralleri kurulmalıdır. Çimento ihtiyacı önceden stoklanmalı yerel piyasadaki krizlere ve fiyat artışlarına karşı önlem alınmalıdır. 54 Demir tedarikinde son yıllarda Rusya’da artan in şaat potansiyeli nedeniyle sıkıntı yaşanmaktadır. Projenin ihtiyaç duydu ğu demir miktarının önemli bir kısmı öncelikli olarak Ukrayna’dan ithal edilmelidir. Güncel Malzeme Fiyatları Tarih: 16.Nis.2008 USD/AZN kuru: 0.8303 Beton Birim Fiyat Açıklama B 20 m³ 100 AZN 120 $ B 25 m³ 108 AZN 130 $ B 30 m³ 120 AZN 145 $ KDV hariç, pompa bedeli dahil Kereste Birim Fiyat Açıklama 5x 10 10x 10 m³ 250 AZN 301 $ Nakliye ve KDV hariç Demir Birim Fiyat Açıklama Ǿ 8 ton 955 AZN 1,150 $ Ǿ 10 ton 996 AZN 1,200 $ Ǿ 12-14 ton 985 AZN 1,186 $ Ǿ 16-18 ton 975 AZN 1,174 $ Ǿ 20-22-25-28 ton 980 AZN 1,180 $ Nakliye ve KDV hariç Çimento Birim Fiyat Açıklama P Ç 42.5 ton 133 AZN 160 $ Nakliye ve KDV hariç - Makine-Ekipman İş Programı: Projenin ihtiyaçları do ğrultusunda kullanılacak makine-ekipmanların hazır olarak sahaya teslim planları hazırlanmalıdır. Müteahhit’in sahip olduğu makine-ekipmanların yanı sıra ilave olarak proje için ihtiyaç duyulan ekipmanların satın alma yoluyla mı yoksa kiralama yoluyla mı tedarik edileceğine karar verilmeli, yeni makine-ekipman ihtiyaçları program üzerinden takip edilmeli, vaktinden 55 önce tedarik işlemlerine başlanmalıdır. Yerli piyasada kiralık kule vinç olanakları kısıtlıdır, bu yüzden müteahhit firma kule vinç ihtiyacı ya kendi makine parkından, Türkiye’den geçici ithalat ile getirerek kar şılayacaktır, ya da Almanya’dan Baku teslim bedellerini alıp, proje süresince kullanılacak amortismanına göre de ğerlendirilmelidir. - İş Gücü Tedarik Planı: Proje aktivitelerinin gerektirdi ği iş gücünün i şlerin teknik özelliklerine göre ne kadarının yerli piyasadan ne kadarının Türkiye ’den karşılanacağına karar verilmeli, planlanmalıdır. İş gücü planlamasında, kanuni kısıtlamalar, i şçilerin verimlilikleri, teknik kapasiteleri ve maliyetleri beraber düşünülmelidir. Aktivite Sürelerinin Tespiti: Aktivitelerin gerektirdi ği kaynak miktarlarının belirlenmesi, kullanılacak yapım yöntemlerine ve teknolojiye karar ve rilmesi ile her bir aktivitenin tamamlanma süreleri hesaplanır. Aktivite sürelerini etkileyecek en önemli etkenlerden biri kullanılacak Türk/Azeri i şçi dengesidir. Proje içerisinde Türkiye’den kaynak kullanımını gerektirecek aktiviteler varsa bunların öncelikli olarak analiz edilmesi, sürelerinin planlanması gereklidir. Aktivite sürelerinin hesaplanması için kullanılacak parametreler: - Adam-saat Verileri: Adam-saat, herhangi bir i ş kalemindeki bir birimlik imalat için bir işçinin saat cinsinden çalışacağı süre’dir [43 ]. İş programında aktivite sürelerinin hesaplanması için kullanılacak adam-saatler Azeri-Türk işçi oranına göre hesaplanmalıdır. Karma yapıda gerçekle şecek verimlilikler Türkiye’de gerçekle şen işçi verimliliklerine göre daha dü şük olarak kabul edilmelidir. - Bolluklar: Süreyi etkileyecek değişkenlerin analiz edilmesi, gecikmelerin öngörülebilmesi veya olu şabilecek gecikmeler için programlarda bolluklar bırakılması gereklidir. Resmi i şlemlerde ve proje onaylarında kar şılaşılabilecek bürokratik gecikmelerde ve yapım a şamasında oluşacak verimsizliklerde kullanılmak üzere bolluklar ayrılmalıdır. Her gecikmede bolluktan kullanılan süre miktarı , kalan bolluk miktarı, erken biten işlerde bolluğa eklenen miktarlar raporlanmalı ve kayda alınmalıdır [39]. Bolluklar aktivite sürelerinin %si olarak kabul edilip programa eklenebilir . Programın Olu ş turulması: Aktivitelerin tanımlanması, ilişkilendirilmesi, aktivite kaynak ihtiyaçlarının ve aktivite sürelerinin belirlenmesi sonucu proje ya pım iş programı oluşturulur. İş programı olu şturulmasında Azerbaycan haftalık çalışma süreleri, fazla çalışma izinleri, yıllık resmi tatil günleri dikkate alınmalıdır. 56 5.2.3 Yapım İş Programının İ zlenmesi İş programının güncellenmesinde hedef, i şin fiili (gerçek) gidi şinin planlanan ile karşılaştırılarak tarafların işi, öngörülen tarihte bitirebilmesi için nasıl çalı şılacağını gösteren gerçekçi ve eksiksiz bir raporun hazırlanmasıdır [39]. İş programının güncellenmesi için saha çalı şanları ile planlama departmanı arasında yazılı bir sistematik kurulmalıdır. İş programına göre sahaya günlük talimatlar aktarılmalı, bu talimatlar uygulama ile kontrol edilmelidir [42]. Günlük olarak aksamadan gelen imalat bilgileri do ğrultusunda program üzerinde ilerlemeler kayıt edilmelidir. Aylık olarak hazırlanan faaliyet raporlarında; - Her i ş paketi için %’sel ve her aktivite için miktarsal tamamlanmalar belir tilmelidir. - Yapılan imalatları yazılı olarak anlatılmalı, çekilen fotoğraflar ile desteklenmelidir. - Proje ba şında planlanan süreler ve proje süresince gerçekle şen süreler karşılaştırmalı olarak verilmeli, planlanan ile gerçekle şen arasındaki sapma ortaya konmalıdır. - Türk ve Azeri karma yapıda kurulan işçi gruplarının günlük raporlar sonucu her ay sonunda toplam gerçekle şen adam-saat verileri belirtilmeli, gerçekle şen işçilik verimleri doğrultusunda başlangıçta kabul edilen verimler revize edilmelidir. - Proje bünyesinde çalı şan altyüklenicilerin ve müteahhittin tüm direk, endirekt personel sayıları belirtilmelidir. - Proje bünyesinde kullanılan, müteahhit ve altyüklenicilerin makine e kipman tipleri ve sayıları listelenmelidir. - İhale edilmiş ve ihale edilecek iş paketleri ayrı ayır olarak belirtilmelidir. - Her i ş paketi için gerçekle şmiş maliyetler ve tamamlanma maliyetleri ayrı ayrı olarak açıklanmalıdır. - Takip eden ay için koyulan imalat hedefleri belirtilmelidir. 5.2.3.1 Süresel etki analizi: Proje süresince kar şılaşılan gecikmelerin projeye süresel etkisi miktar olarak belirlenmelidir. Bu analizde amaç gecikmenin sebep olduğu süresel etki ve onun o günkü ve geçmi ş gecikmelerle ili şkisini ortaya koymaktır. Azerbaycan inşaat proje yönetimi süresince, süresel etki analizleri yapılmal ı, gecikmelerin sebeplerinin iş gücü yetersizli ğimi, yerel işçilerin verimsizliğimi, makine-ekipman yetersizliğimi, tasarımdaki gecikmeler mi oldu ğu araştırılıp raporlanmalıdır. Her analiz, 57 sözleşme maddeleri, sözleşme çizim ve şartnameleri, yazılı ve sözlü talimatlara dayandırılmalıdır [39]. İşveren tarafından kaynaklanan süresel gecikmelerde proje süre uzatımı hak talepleri, İşveren onayına sunulmalıdır. Gecikmeler yerel i şçi verimsizliğinden kaynaklanıyor ise İşverenden maliyet farkı onayı alınarak çalıştırılan Türk işçi sayısı arttırılmalıdır. Proje tasarım grubundan kaynaklanan gecikmelerde, e ğer tasarım işveren sorumluluğunda ise kontrat maddeleri doğrultusunda gecikmenin sebep olduğu maliyet farkı işverenden talep edilmelidir. Malzeme tedarikinde yaşanan sorunlardan dolayı gecikmeler meydana gelmi ş ise, malzeme tedarik planı iş programı paralelinde revize edilmeli, kritik malzemelerin tedarik süreleri daha erken başlatılmalıdır. 5.2.3.2 İhaleye Çıkı ş İş Programı: Yapım iş programında belirlenmi ş olan iş paketleri ve belirlenen hedef terminler doğrultusunda ihaleye çıkış iş programı hazırlanmalıdır. Özellikle Türkiye’den de altyüklenicilerin davet edilece ği ihalelerin önceden programlanması gerekir. Türkiye’den ihaleye davet edilecek altyükl eniciler, doğru teklif fiyatları verebilmeleri için yerel şartlarda üstenecekleri genel gider maliyetleri konusunda bilgilendirilmelidir. Ayrıca Türkiye’den getirilecek alt yüklenicinin Azerbaycan şartlarında yeni bir şirket kurdurularak mı, temsilcilik açtırılarak mı yoksa mevcut yerli altyüklenicilerle ortaklık kurdurularak mı çalıştırılacağına karar verilmelidir. İhale sonuçları belli oldukça, ihale edilmiş işler ve ihale edilecek işler ayrıntılı olarak program üzerinde ayrılmalı, takip edilmelidir. A yrıca ihale edilmiş iş paketlerinin sözleşme rakamları yüklenilmiş maliyetler olarak maliyet kontrol sistemine kaydedilmelidir. 5.2.3.3 Alt Yüklenici Yapım İş Programı: Proje süresince çalı ştırılacak Türk ve Azeri altyüklenicilere yapım programı paralelinde haftalık hedef program lar hazırlanmalı/hazırlatılmalı, sözle şmelerine ek yapılmalı, bu hedefler doğrultusunda çalıştırılmalıdır. Günlük ve haftalık olarak hedeflenen imalat miktarl arı belirtilmeli, yerli altyüklenicilerin de süre yönetimi ve hedef sürelere ulaşmak konusunda bilinçlendirilmesi sağlanmalıdır. 58 5.2.4 Süre Yönetim Planı Tablo 5.2: Proje Yönetimi / Süre Yönetim Planı Verilerin Analizi Proje Kapsamı, aktivite listesi Proje i ş paketlerinin sıralanması, aktivitelerin ilişkilendirilmesi Aktivite kaynak miktarlarının hesaplanması Nakliye ve gümrükleme süreleri Proje teslim terminleri ve onay süreleri Tasarım dökümanlarının Azericeye çevrilmesi Adam-saat kabulleri, aktivite süre hesapları Programların Olu ş turulması Proje Teslim Programı Mobilizasyon Programı Yapım İş Programı Malzeme Tedarik Programı Makine-Ekipman Tedarik Programı İhaleye Çıkı ş İş programı Altyüklenici Yapım İş Programı Süre Yönetimi Yerel çalışma mevzuatına uygun i ş programının olu şturulması Planlama departmanı ile uygulama ekipleri arasında bilgi akı şının sağlanması Planlanan ile gerçekle şen verilerin karşılaştırılması, iş programının revize edilmesi İşveren istekleri doğrultusunda proje kapsamında yapılacak de ğişikliklerin iş programına yansıtılması Süresel etki analizleri, gecikmelerin analiz edilmesi Hedeflenen proje tamamlanma süresine ula şılması 59 5.3 İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ 5.3.1 Organizasyon Yapısı Organizasyon yapısı, projenin kapsadı ğı iş için öngörülen planlama, uygulama, kontrol sistemleri ve projenin yapılaca ğı ülke şartları ile uyumlu olmalıdır. Organizasyon içerisinde her birey, projenin genel hedeflerini ve bu hedeflerin g erçekleştirilmesi için kendilerine düşen payı (bireysel hedefleri) bilmelidir [59]. Projenin kapsamı içerisindeki i ş grupları belirlendiktan sonra bu fonksiyonları yerine getirecek ki şi ve birimler oluşturulmalıdır. Çalı şanların görev, sorumluluk ve yetkilerinin neler olduğunun saptanması, görevlerin birbiriyle olan sınırlarının ve bağlantılarının çizilmesi, görev-sorumluluklar arasında dengeli bir dağılımın sağlanması amacıyla görev tarifleri yapılmalıdır [59]. Organizasyon da ğılımı proje i ş kapsamı ile uyumlu olmalıdır. Organizasyonda her i şin bir sorumlusu olmalı, hiç bir fonksiyon sahipsiz kalmamalıdır. 5.3.2 Personel Programı Organizasyon içerisinde hangi personelin projeye ne zaman dahil olaca ğını ve ne kadar süre çalışacağını gösteren, proje i ş programına paralel personel programı hazırlanmalıdır. Yönetici personelin, bütçe sınırları ölçüsünde proje orga nizasyonuna erken dahil edilmesi, proje ihtiyaçlarının belirlenmesi ve organizas yon planlamasına katkıda bulunmaları açısından önemlidir [45]. Organizasyon şeması işin gidi şine göre büyür ve i şin sonuna doğru küçülür. İşin sonuna doğru fonksiyonlar (i şlevler) aynı kalsa bile bunlar ayrı ayrı ki şilerdeyken bir kişiye birden fazla fonksiyon bağlanır. İşin başlangıcında organizasyon şemasındaki değişimler planlanmalı, sayıların artıp, maksimum olacağı ve sonra tekrar azalacağı terminler öngörülmelidir [44]. Organizasyonda yer alacak personelin proje süresi ne bağlı sayı dağılımı planlaması, personel bütçe planlaması için de önemli bir veridir. Azerbaycan proje yönetim sisteminde personel i ş programı hazırlanması, hangi personelin projeye ne zaman dahil olaca ğı, Türkiye’den gelecek personelin ve yerli personelin projede çalı şma süreleri, koordinasyonu, personel maliyetlerinin nakit akışında öngörülebilmesi bakımından önemlidir. Personel i ş programı ile özellikle yerli personele göre maliyeti çok daha fazla olacak Türk personelin ne vaktinden önce 60 sisteme dahil olup gereksiz maliyet altına girilmesi ne de va ktinden geç dahil olup organizasyonda aksaklıklara ve gecikmelere yol açılması önlenmi ş olur. Türk personel için personel sözleşmesi öncesi alınması gereken çalı şma izinleri de personel programı üzerinden takip edilmelidir. 5.3.3 Organizasyon Olu ş umu Projenin ihtiyaç duydu ğu personel kaynağının belirlenmesi, işe uygunluk, tecrübe, mesleki eğitim personel seçimlerinde önemli parametrelerdir. Yabancı bir ülkede proje yönetimi gerçekle ştirecek müteahhit firmanın, kendi ülkesinden personel temin etmesinin yanında yerel personel de kullanma zorunluluğu vardır. Her ülke insanı kendine has alışkanlıklara adetlere ve inanışlara sahiptir. Bu farklılıklar yönetim şekline etki eden faktörlerdir [44]. Personel seçimlerinde yerel ülke ins anlarının özellikleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Azeri toplumunun Türk toplumuna yakınlığı, dilin benzer oluşu, kültürel benzerlikler iki farklı ırktan olan insanları bir arada yönetebilmek için önemli avantajlardır. Yerli personel seçimlerinde, Türk firmalarında tecrübe sahibi, referansı olan kişilerin tercih edilmesi, bu kişilerin organizasyona daha kolay adaptasyonun sa ğlanması ve istenen verimin alınabilmesi için önemlidir. Ba şlangıçta edinilen deneyimler ile zaman geçtikçe daha uygun personel seçimi gerçekle ştirilebilir. 5.3.3.1 Türk Personel Maliyetleri Yerli veya Türkiye’den personel seçimlerinde en önemli etkenlerden biri üstlenilecek maliyetlerdir. Türkiye’den getirilecek personel için üstlenilecek ba şlıca maliyet grupları: - Çalı şma izni vergisi ve her yıl uzatım masrafları - Yıllık oturum ve yıllık vize maliyetleri - Türkiye-Azerbaycan-Türkiye ulaşım masrafları - Net maa ş + DSMF primleri (%3 ve %22) + personel gelir vergisi - Barınma ( şantiye tesisleri ve kiralanacak lojmanlar ), yemek vb. Proje hedefleri do ğrultusunda proje yönetimi organizasyonu olu şumu Proje Müdürünün belirlenmesi ile başlar. Organizasyon yapısı do ğrultusunda proje müdürü altında çalışacak grup şefleri belirlenir [59]. 61 Şekil 5.3: Müteahhit Firma Anahtar Organizasyon Şeması 5.3.3.2 Personel Dosyalanacak Belgeler Kişisel Bilgiler - Kimlik bilgileri, pasaport bilgileri, - Türkiye ve Azerbaycan banka hesap bilgileri, - Türkiye noter onaylı çalışma sertifikaları, mühendislik, mimarlık diplomaları, Takip Edilecekler, - Pasaport geçerlilik süresi, - Vize, çalı şma izni geçerlilik süreleri - Oturum geçerlilik süreleri, - İzin geli ş-gidi ş tarihleri, toplam izin süreleri, Raporlar - Maaşlar, DSMF ödemeleri, personel gelir vergileri, - Aylık personel avansları, - Personel tazminatları ve izin hakları, Devlete İbraz Edilen Belgeler - Personel listeleri, sayıları, kimlik bilgileri, - Ödenen maa şlar, vergiler, - Azeri dilinde, imzalı personel sözleşmeleri, BAKÜ-PROJE MÜDÜRÜ TÜRK İYE MERKEZ PROJE KOORD İ NATÖRÜ YERL İ DANI ŞMANLAR Teknik Ofis Şefi Mali İşler Şefi Kaba& İnce İşler Şefi Mekanik Şefi Elektrik Şefi 62 5.3.4 Organizasyon Yönetim Planı Tablo 5.3: Proje Yönetimi / Organizasyon Yönetim Planı Proje ihtiyaçlarını kar şılayacak personel organizasyonunun yerel kanunlara uygun olarak oluşturulması Organizasyon içerisinde yer alacak bireylerin yetki ve sorumlul uklarının açıkça tanımlanması Yabancı (Türk) i şçi çalıştırma mevzuatının takip edilmesi, kanuni gerekliliklerin yerine getirilmesi Personel i ş programı olu şturulması Personel maliyetlerinin personel i ş programı do ğrultusunda nakit akışına yansıtılması Mühendis Kadroları Proje gerekleri do ğrultusunda Türk/Azeri mühendis kadrolarının olu şturulması Üstlenilecek personel maliyetlerinin analiz edilmesi, bütçe planl amasında öngörülmesi. İş çi Kadroları Yerli ve Türk işçilerin verimliliklerinin değerlendirilmesi. Maliyet ve verimlilik parametreleri doğrultusunda TR-AZE i şçi gruplarının oluşturulması. Yerel iş gücünü etkin kılmak için Türkiye'den usta gruplarının getirilmesi. Danışmanlar Proje yönetimine yardımcı yerli danı şmanların kullanımı, kanunları takip edebilmek ve yerel şartlara uyum sağlamak açısından önemlidir. Mali Danışman: Azerbaycan muhasebe sistemine hakim, devlet vergi denetleme mekanizmasını bilen, vergi kanunlarını, de ğişiklikleri takip eden ve proje yönetimini zamanında uyaran, banka ve finans kurumları ile ilişkilerde yönlendirici olabilecek danışmanın kullanılması Hukuk Danı şmanı: Resmi kurumlarla ili şkileri düzenleyen, İşveren sözleşmesi, personel sözleşmeleri ve altyüklenici sözleşmelerinin hazırlanması ve yönetiminde yerel şartların gereklerini bilen, sosyal sigorta, emek kanunlarını ve de ğişikliklerini takip eden ve proje yönetimini zamanında uyaran danı şman kullanılması Türkiye Ofis Türkiye harcamalarının takibi, bütçe kontrolü, bilgi payla şımı Projeye lojistik destek, kaynak ihtiyaçlarının takip edilmesi, giderilme si Tasarım koordinasyonu 63 5.4 KAL İTE YÖNETİMİ 5.4.1 Toplam Kalite Toplam kalite yönetimi bir organizasyonun her seviyesinde takım çal ısmasını ön plana alarak proje kalitesini arttırmaya ve mü şteriyi maksimum düzeyde tatmin etmeye yönelik bir kavram olarak tanımlanabilir [46]. Kalite yönetim si stemi standart işleyiş sisteminin etkinliğini arttırmak amacıyla kullanılmaktadır. İşleyiş sistemi organizasyonun bulundu ğu yerel şartlarda işveren taleplerini karşılayacak şekilde tasarlanmaktadır. Toplam kalite yönetim sistemi ürünün kalitesini kontrol etmekten ziyade ürünü ortaya çıkaran üretim sürecinin devamlı olarak geli şimi ile ilgilenir. TKY kalitenin yönetimi ile değil yönetim sisteminin kalitesi ile uğraşır. Bu yakla şımda üretim sürecini kontrol için istatiksel yöntemler kullanılır. Burada yönetimin rolü bütün sistem problemlerini çözmek değil, sistem problemlerinin etkin bir şekilde belirtilmesidir. 5.4.1.1 İnşaat Sektöründe Kalite Yönetimi İnşaat sektöründeki değişim, özellikle Türk inşaat şirketlerinin uluslar arası projelerde rol almaları inşaat şirketlerini Kalite Yönetim Sistemi uygulamaya yöneltmi ştir. Şirketlerin bir kalite standardından bahsedebilmesi için bu standartların uluslararası boyutta şirket bünyesinde oluşturulması, dokümante edilmesi ve uygulanması gerekmektedir. Kalite el kitapları, kalite hedef ve politikaları, prosedürler, talimatlar, formlar, kayıtlar ve daha pek çok dokümanın oluşturulmasında önemli bir bilgi birikimi ve emek ihtiyacı vardır. Olu şturulan dokümanlar çerçevesinde yönetilen kalite sisteminin en üst düzey yöneticiden en alt çalışana kadar bilinir ve işletilir hale getirilmesi ise ayrı bir çaba istemektedir [50]. İnşaat endüstrisinin fonksiyonu müşteriye (mal sahibine) ihtiyaçlarını kar şılayacak bina, tesis ve diğer yapıları sağlamaktır. TKY sisteminin amacı mal sahibinin ihtiyaçlarını etkin bir şekilde saptamak ve bu ihtiyaçları karşılayacak yapıyı en ekonomik şekilde inşa etmektir. Yapı üretim sürecinde kalitenin sağlanması ve böylece maliyeti yüksek hataların minimize edilmesi mal sahibinin memnuniyetini sağlar [46]. Üretim sürecindeki her bir taraf (malsahibi, tasarımcı, yüklenic i) üç role sahiptir: tedarikçi, işleyici ve müşteri [48]. Bu üç rol in şaat sürecinin her seviyesinde görülür. 64 Malsahibi ihtiyaçlarını tasarımcıya verir; tasarımcı mal sahibinin müşterisidir. Tasarımcı plan ve şartnameleri hazırlar; yüklenici tasarımcının mü şterisi olarak plan ve şartnameleri uygular ve in şaatı tamamlar. Malsahibi bina ve tesisleri yükleniciden devralır; burada malsahibi yüklenicinin mü şterisidir. İnşaat projesi böylece bir üretim süreci olarak tanımlanabilir. 5.4.1.2 Kalitenin Maliyeti Kalite maliyetinin pek çok tanımından biri de kalite yönetiminin maliyeti artı yeniden yapılan işlerin maliyetidir [49]. Yapılan ara ştırmalar inşaat sürecinde, yeniden yapım işlerinin maliyetinin kontrat toplamına göre kayda de ğer bir oranda olduğunu ortaya koymaktadır [46]. Kalite maliyeti = Kontrol maliyeti + Hatanın maliyeti Burada: Kontrol maliyeti = Önleme maliyeti + Tesbit maliyeti Hatanın maliyeti = İç hataların maliyeti + Dı ş hataların maliyeti Müş teri ihtiyaçları Tasarımcı tarafından kaydedilen Yüklenici tarafından uygulanan Müş teri tarafından algılanan Şekil 4.4: Bina Üretim Sürecinde Bilgi Kaybı [ 46] 65 İnşaat kapsamında, önleme maliyetleri yüklenicinin hatalardan kaçınmak için uyguladı ğı aktivitelerin maliyetleridir. Malsahibinin karar degi ştirmesi sonucu ortaya çıkan maliyetler, tasarım ve yapılabilirlik analizlerinin maliyetleri önleme maliyetleri kapsamında sayılır. Tesbit maliyetleri de ürün/servis, ve süre cin belirtilen ihtiyaçlara uygun olup olmadı ğını belirlemede kullanılan kalite kontrol aktivitelerinden oluşan maliyetlerdir. İç hatalar firmanin kendi kontrolündeki aktivitelerden oluşan hataları içerir. Örne ğin yüklenicinin şartnameye uygun olmayan bir malzemeyi kullanması iç hata maliyetini arttıracaktir. Dış hatalar ise firmanın kendi kontrolünde olmayan akivitelerden oluşan hataları içerir. Alt yüklenicilerin yaptığı hatalar buna örnek gösterilebilir [47]. Yüksek kalite, uzun vadede daha düşük bakım maliyeti ve daha yüksek gelir sa ğladığı için en ucuz olandır. Gerçek ucuzluk ancak verimlilik ve kalite ile sa ğlanabilir. 5.4.2 Ülke De ğerlendirmesi Azerbaycan’ın ekonomik geli şimi, artan döviz giri şi, kişi başı gelir düzeyindeki büyüme potansiyeli zamanla kaliteli inşaata olan talebi de arttırmaktadır. Ülke in şaat sektöründeki artan rekabet düzeyi, kullanılan makine-ekipman teknolojiler inin ve yapım yöntemlerinin yenilenmesini gerektirmektedir. Yabancı Müteahhit fi rmaların ülkeye giri şi ile inşaatların kalite ve teknoloji düzeyi artmakta, özellikle Türkiye’den getirilen kalifiye işçi gruplarının yerli i şçilerle beraber çalıştırılması ile verimi yüksek, daha kaliteli iş üreten yerli işçi grupları olu şturulmaktadır. Sektördeki rekabet ve geli şme potansiyelinin yanında ülkede halen yaygın olan ucuza mal etme anlayışı, inşaat malzemelerinde kalitesiz ve ucuz malzeme kullanımının tercih edilmesine sebep olmakta, bu durumda kalite standartlarından yoksun inşaatların her geçen gün ülkede artmasına sebep olmaktadır. 28 A ğustos 2007 tarihinde Baku’de yeni inşa edilmiş 16 katlı bir binanın kalitesiz malzeme kullanımı, projesine uygun olm ayan fazla kat çıkılması sebeplerinden dolayı kendi ağırlığında çökmesi olayından sonra ülkede geni ş çapta bir denetim başlatılmış, birçok şantiye denetlenmiştir. Ancak bu denetimlerin münferit olaylardan sonra değil sistemli bir mekanizma kurularak yapılması gerekmektedir. 66 Ülke verileri de ğerlendirildiğinde, başarılı bir proje kalite yönetimi gerçekle ştirebilmek için kaliteyi yönetmekten çok kaliteyi yaratmak gerekmektedir. 5.4.3 Kalite Yönetim Planı Azerbaycan proje yönetim planı içerisinde proje kalite planı, sözle şme imzasının ardından, şantiye yapım aşaması başlamadan önce Proje Müdürü koordinasyonunda Şantiye Kalite sorumlusu tarafından hazırlanmalıdır [51]. Tablo 5.4: Proje Yönetimi / Kalite Yönetim Planı 1/3 Şantiye Kalite Yönetim Sorumlusunun atanması. Projenin ana faaliyetlerini, i ş kapsamını içeren proje tanımının hazırlanması. Şantiye hedeflerinin belirlenmesi ve yazılı hale getirilmesi İzlenecek kilit performans kriterlerinin belirlenmesi Organizasyonel Yapı ve E ğitim İhtiyaçları Şantiye organizasyon şemasında yer alacak teknik ve idari personelin görev tanım larının yapılması Hangi pozisyonlarda Türk, hangilerinde yerli personelin kullanılaca ğının belirlenmesi. Personel İş Programının Hazırlanması Projeye özel Azeri ve Türk personel takım çalı şması eğitiminin hazırlanması, nitelikli insan gücü e ğitimi Türk Personel resmi çalı şma izinlerinin alınması Şantiyenin eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi ve eğitim planının hazırlanması Problem Çözme ve İ yile ştirme Karşılaşılan problem, hata-eksik-kusurlu imalatlar ve İşveren (veya temsilcisinin) şikayetlerinin değerlendirilerek, düzeltici faaliyet başlatma kararının verileceği toplantı veya düzenlemenin belirlenmesi Karşılaşılması muhtemel problemlerin veya risklerin değerlendirilerek önleyici faaliyet başlatma kararının verileceği toplantı veya düzenlemelerin belirlenmesi. Kazanılan tecrübeler sonucu risk yönetimi parametrelerinin belirlenmesi ve takibi. İş veren Memnuniyetinin Takibi İşverenden gelen memnuniyet veya şikâyetin kayda alınması, de ğerlendirilmesi ve düzeltmelerin belirlenmesi. İşverenle yapılacak toplantıların periyodu, toplantı notları formatı ve kayıt yönteminin belirlenmesi Doküman Kayıt Yönetimi Azerbaycan Devletine ibraz edilecek resmi belgelerin listelenmes i, dosyalanması 67 Tablo 5.4: Proje Yönetimi / Kalite Yönetim Planı 2/3 Muhasebe doküman kayıt sisteminin hazırlanması, Azerbaycan vergi denetimlerine hazırlıklı olunması. Proje dahili ve harici yazı şmalarının kaydı, saklanması ve dağıtımı ile ilgili kuralların belirlenmesi Şantiyede kullanılacak/kullanılan standartlar, yasal düzenleme ler, şartnameler vb. referans dokümanların belirlenerek temin edilmesi ve bu dokümanların dış kaynaklı dokümanlar listesi olarak dosyalanması Proje faks ve yazı şma formatlarının belirlenmesi. Azeri dilinde yapılacak resmi yazışmalar ve Türkçe yapılacak şirket içi yazışmaların formatlarının belirlenmesi. Şantiyede yapılacak toplantıların sıklığı, katılımcıları, gündemi ve kayıt tutma yönteminin belirlenerek yazılı hale getirilmesi Yapım Yöntemlerinin Olu ş t urulması Projeye özel olarak hazırlanacak yapım yöntemlerinin ne zama n ve hangi grup tarafından hazırlanacağını gösteren planların olu şturulması. Yapılabilirlik yöntemlerine karar verilmesinde, yerel şartların, normların incelenmesi, araştırılması, raporlanması Makine Ekipman Yönetimi ve Kalibrasyonlar Makine bakım sisteminin tanımlanması (bakım planları, bakım yöntemleri, makine sicilleri vb) Makine ekipman listesi ve iş programının olu şturulması Makine arızalarının kayıt altına alınması için yöntem belirlenmesi Türkiye’den geçici ithalatla getirilen makine-ekipmanları n geçici ithalat i şlemlerinin ve süre uzatımlarının takibi. Ölçüm ve izleme cihazlarının kalibrasyon durumunun kontrol edilere k, kalibrasyon periyodunun belirlenmesi ve kayıtlarının tutulması Azerbaycan kanunları gere ği tüm motorlu inşaat makineleri için teknik pasaportların alınması. Proje Tasarım Faaliyetleri Tasarım dokümanlarının sahaya aktarılması için gerekli ona y prosedürlerinin belirlenmesi tanımlanması. Dokümanların dağıtımında kullanılacak doküman teslim veya doküman gönderme formlarının oluşturulması Tasarım dokümanlarının güncellenmi ş versiyonlarının takip edileceği proje takip tablosunun oluşturulması 68 Tablo 5.4: Proje Yönetimi / Kalite Yönetim Planı 3/3 Projelerin ilgili resmi kurumlardan onaylarının takibi. Gelen tasarım dokümanlarının kaydı, kontrolü, şantiye içi dağıtımı (kimlere ve kaç kopya dağıtılacağı) Satın Alma ve Tedarikçiler Yerli tedarikçilerin araştırılması, çalışılabilir tedarikçilerin listelenmesi Teklif alma, karşılaştırma kriterleri ve metodunun belirlenmesi ( teklif karşılaştırma tablosu vb.) Gelen Malzeme kontrol yöntemi ve kabul kriterlerinin belirlenm esi (Neye göre, kim kontrol edecek, hangi özellikleri kontrol edilecek, nereye kaydedilecek ... vb.) ve yazılı hale getirilmesi Hatalı, eksik veya kusurlu gelen malzemeler için nasıl ka yıt tutulacağına ilişkin form ve sorumlunun belirlenmesi, tedarikçilerin kalite kontrol kıstaslarının belirlenmesi. Ambarların ve açık depolama alanlarının belirlenmesi (Hangi ambar /alanda hangi malzemeler, nasıl depolanacak) Bilgi İşlem Tüm birimlerin koordinasyonlu olarak çalıştırılabildiği maliyet kontrol sisteminin oluşturulması. Dosyaların hangi sıklıkta yedeklenece ğinin belirlenmesi, yedek bilgi depolarının, ar şivlerin oluşturulması. Şantiyedeki yazılım ve donanımların listelenmesi. Saha Kontrol Sahada kontrol edilecek tüm imalatlar için kontrol sorumlusunu, kontrol yöntemini, kabul kriterlerini, kontrolün nasıl yapılacağını ve sonuçların nereye kaydedileceğini tanımlayan ve/veya referans gösteren dokümanların belirlenmesi Sahada yapılan kontrol ve ölçüm faaliyetlerinin performansını izlemek, yerli ve Türk işçilerin verimliliklerini karşılaştırmak amacıyla veri toplanacak karakteristiklerin belirlenmesi, bu verilerin analiz ve raporlama yönteminin tanımlanması Sahada tespit edilen uygun olmayan-eksik-kusurlu imalatların kay da alınması için yöntem, format ve sorumlulukların belirlenmesi Altyükleniciler Altyüklenicilerin referanslarının, iş gücü ve makine-ekipman kapasitelerinin değerlendirilmesi Altyüklenici ihaleye çıkış programının olu şturulması. Yerel kanunlara uygun Azeri dilinde, altyüklenici tip sözle şmesinin hazırlanması Altyükleniciler performans, kalite analizleri ve verimlilik ölçümleri. 69 5.5 SÖZLE ŞME VE RİSK YÖNETİMİ 5.5.1 Sözle şme Yönetimi: İnşaatın başlangıcından teslimine kadar olan süreçte, sözleşme işin her aşamasını doğrudan ilgilendirdi ğinden, proje yönetimi içerisinde sözleşme yönetimi önemli bir rol oynar. Sözleşme yönetimi, taraflarca imzalanan şekli ile sözleşmenin yürümesi ve uygulamada do ğabilecek sözleşme anlaşmazlıklarının en az düzeyde olmasını sağlayarak, inşaatın sözleşmede kabul edilen süre ve bütçe kısıtları içinde tamamlanmasını temin eden dinamik bir süreçtir [52]. Sözleşmenin amacı ; hakları, görevleri, zorunlulukları ve sorumlulukları taraflar arasında oluşturmak ve risk dağılımını sağlamaktır. Sözleşmenin uygulanması tarafların iyi niyetine, birbirleriyle olan ilişkilerine bağlıdır. İnşaat kontratı sözleşmeyi yapanın bu işi üstlenmek için uygun gördü ğü fiyat ile kontrol edilebilir ve kontrol edilemez riskleri kabul etmesi arasında bir dengelemedir [53]. 5.5.2 Risk Yönetimi: Risk, in şaat projelerinin tamamında, her zaman mevcuttur ve kontrol edilmesi için bütün ilgili tarafların çaba harcaması e n uygun yoldur. Risk yönetiminde mümkün olan en çok sayıda riski analiz etmek hedeflenir [ 53]. Daha sonra bu risklerin etkilerinin nasıl azaltılacağı irdelenir. Proje süresince kar şılaşılan başlıca riskler: - Maliyet bütçesi, öngörüsü, tahmini, teklifi dahilinde kalamamak. - Onaylar, tasarım, in şaat ve yerleşim için şart koşulan süreler dahilinde kalamamak - Kalite, işlev, amaca uygunluk, güvenlik ve çevrenin korunması için gerekli teknik standartların karşılanamaması. Bir in şaat projesinde yer alan riskin büyük yükü müteahhit ile i şveren üzerindedir ve sigortacılar yangın veya çökme gibi dü şük olasılıklı ancak büyük etkili riskleri taşırlar. Proje yönetiminde herhangi bir riski alacak taraf, o riskin olu şmasına neden olan etkeni en doğru biçimde kontrol edebilecek taraf olmalıdır [53]. İnşaat kontratlarında açıkça ifade edilen şartlarla riskler taraflar arasında paylaştırılır. Projelerin ilk a şamaları var olan potansiyel bir riski yok etmek ya da gerçekle şen bir riskin etkilerini en aza indirmek için en uygun a şamadır. Projenin yarı yolu a ştığı sırada bir riskin etkilerini azaltmak çok daha pahalıya mal olacaktır. 70 5.5.2.1 Kontrol edilebilir riskler: Yönetimsel ve işlevsel riskler bu grup kapsamına girer. İşin verimliliği ve kalitesi müteahhidin yönetebileceği risklerdir. 5.5.2.2 Kontrol edilemez riskler: Ülke enflasyon oranın artı şı müteahhidin kontrolü dışında olan bir faktördür. Sabit fiyatlı tasarla ve anahtar teslim inşa et veya garanti edilen maksimum fiyatlı sözleşmelerde enflasyon artışı riski müteahhit üzerinde olduğu için bu durumlarda müteahhidin riskini azaltacak şekilde işveren ile de mutabık kalınarak sözleşmeye risk primi maddesi eklenmelidir. Eskalasyonlu birim fiyatlı sözleşmelerde, kontrol edilemez riskler sonucu ortaya çıkan maliyet artışları İşveren ile birlikte belirlenecek eskalasyon katsayısı ile karşılanmalıdır. Tavan maliyet + kar sözle şmeler için enflasyon artışları ve dolayısı ile maliyetlerdeki artışlar büyük oranda işveren sorumluluğundadır. Ancak bu durum müteahhittin tavan maliyete daha çabuk ulaşmasına sebep olacağı için sözleşmede kontrol edilemez riskler sonucu maliyet artışlarında, tavan maliyetin işveren onayı ile revize edilip arttırılmasını öngören maddelere yer verilmelidir. Sözle şme Çe şidi İşveren Müteahhit Tasarla ve Anahtar Teslim İnşa Et Sabit Götürü Fiyat Garanti edilen maksimum fiyat ile yönetim ücretlendirilmesi Sabit Olmayan Götürü Fiyat Maliyet artı hedef fiyat ile sabit fiyat Tamamlama Üzerine Yeniden Ölçülen Oranların Planlan ması Maliyet artı iş çilik sözle şmeleri ile yönetim ücretlendirmesi Şekil 5.5: Sözleşme Tipleri, Müteahhit İşveren Risk Da ğılımı [53] 5.5.3 Ülke Risk De ğerlendirmesi Azerbaycan proje yönetiminde, sözle şme yönetimi kapsamında Müteahhit açısından değerlendirilmesi gerekecek riskler 71 5.5.3.1 Proje Bütçesini Etkileyebilecek Riskler - İşveren tarafından işin kapsamında veya miktarında yapılacak değişiklikler - Enflasyon artışına paralel fiyat artışları - Ülke kanunlarında yapılabilecek de ğişiklikler, vergi oranlarının de ğişmesi - Proje süresinin a şılması sebebiyle artabilecek genel giderler - Yerli iş gücünün verimsiz kalması ve istenen kaliteyi sa ğlamaması sonucu Türkiye’den kullanılacak iş gücü miktarının arttırılması - Tasarımda yapılan fakat önceden fark edilmeyen hatalar - Ülke şartlarında yapılmak durumunda kalınacak, bütçede öngörülmemi ş kayıt dışı ödemeler 5.5.3.2 Proje Süresini Etkileyebilecek Riskler - Yer tesliminde gecikmeler - Proje teslim programında gecikmeler - Projelerin yerel otoriteler tarafından onaylarında gecikmeler - Beklenmeyen zemin ko şulları - İşveren tarafından işin kapsamında veya miktarında yapılacak değişiklikler - Kötü hava koşulları sebebiyle iş veriminin düşmesi (kar, yüksek rüzgar hızı) - Yerel işçi verimsizliği - Piyasa talebini kar şılayamayan çimento kapasitesi sebebiyle beton santrallerinin istenen kapasite de beton verememesi - Talebi karşılayamayan demir miktarının ülke dışından tedarikinde yaşanabilecek gecikmeler - Gümrüklerde ya şanabilecek engeller, zaman kayıpları 5.5.3.3 Proje Nakit Akı şını Etkileyebilecek Riskler - İşverenin düzenli ödeme yapmaması, avans ve hakediş ödemelerinde gecikmeler - Vergi oranlarında de ğişiklikler - Yerel para birimi AZN’nin kur de ğişimleri ve zamanında yapılmayan ödemelerde yaşanacak kur kayıpları - Hakedi ş kesintileri - Banka para transferlerindeki kısıtlamalar - İşverenin işçilik ve malzeme fiyat artışlarında fiyat farkı ödememesi 72 - Zamanından önce tedarik etmek zorunda kalınan malzemeler için ödenen avans bedelleri - Önceden nakit akı şlarda öngörülmemi ş kayıt dışı ödemeler 5.5.3.4 Di ğer Riskler - Projenin yerel normlara uygunlu ğu ve yerel şartlarda uygulanabilirli ği - Teknik şartnamelerin yerine getirilmesinde olu şan beklenmedik sorunlar ve güçlükler - Türkiye’den getirilecek personel için istenen sayıda yerel çalı şma izinlerinin alınamaması - Yabancı personel (TC) çalı ştırma mevzuatında yapılabilecek değişiklikler - Kaynak sağlamada ortaya çıkabilecek engel ve güçlükler - Bürokratik engeller - İş kazaları, olası kazalar için ödenecek tazminatlar 5.5.4 Sözle şme&Risk Yönetim Planı Sözleşmenin imzalanması, avans ödemesi ve yer tesliminden sonra, sözleşme uygulaması da ba şlar. Sözleşme maddeleri yerel şartlarda karşılaşılabilecek riskler de göz önünde bulundurularak de ğerlendirilmelidir. Azerbaycan şartlarında resmi sözleşme Azeri dilinde hazırlanacağı için, sözleşme maddelerinin her iki taraf içinde aynı şekilde anlaşılır olmasına özen gösterilmelidir. İşin ilerleyen aşamalarında, karşılaşılan sorunların çözümü için gösterilen çabalar, hak taleplerine dönü şecektir [52]. Sözleşme içerisinde yer alacak maddelerle, proje süresince kar şılaşılması muhtemel riskler ve etkileri yönetilebilmelidir. İşveren yazılacak resmi yazılar Azerbaycan dilinde hazırlanmalıdır. Eklerde yer alan Tablo A.2’de Latif U ğur tarafından hazırlanan, Fidic İnşaat İşleri Genel şartnamesi maddelerine göre Müteahhit/Kontrolluk/ İşveren arasındaki sorumluluk-risk paylaşımı değerlendirmesi Azerbaycan şartlarına uyarlanarak anlatılmıştır. Tabloda Fidic İnşaat İşleri Genel şartnamesinin madde numaralarına ve maddelerin kısaca tanımlarına yer verilerek, sorumluluk ve riskleri üstlenecek veya paylaşacak taraf ve taraflar belirtilmiştir. Bu tablo ile amaçlanan Türk Müteahhit firmanın Azerbaycan’da İşveren’lerle yapacağı sözleşmelerde üstleneceği riskleri 73 İşveren ile paylaşabilmesi için yer vermesi gereken maddelerin Fidic şartnamesi maddeleri baz alınarak açıklanmasıdır. Tablo 5.5: Proje Yönetimi / Sözle şme&Riski Yönetim Planı Proje süre, bütçe ve kalite hedeflerine ula şacak şekilde sözleşmenin yönetilmesi Sözleşmenin Azerbaycan Adalet Bakanlı ğı tarafından onaylanması. Risk Payla şımı Proje ile ilgili muhtemel risklerin belirlenmesi Sözleşme ile Müteahhit ve İşveren arasında risk paylaşımı Kontrol edilemeyen riskler sonucu olabilecek maliyet artışlarında sorumluluk paylaşımı Ülke şartlarına uyum sağlama sürecinde karşılaşılacak risklerde sorumluluk paylaşımı Bürokratik risklerin çözümünde İşveren yardımı alınması Ödemelerde olabilecek gecikmeler için Müteahhit'in nakit akı şını koruyacak önlemlerin alınması Hak Talepleri Sözleşmenin lehte ve alehte olan hususlarının incelenmesi Sözleşme ve eklerindeki ilgili hükümlere dayandırılarak talebin açıklanması Hak taleplerinin zamanında ve usulüne uygun olarak yapılması İşveren tarafından kaynaklanan gecikmelerin, i ş kapsam ve değişikliklerinin proje süre ve bütçesine yansıtılması talebi 74 5.6 İŞ Ç İ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENL İĞİ YÖNETİMİ 5.6.1 İş Güvenli ği Genel anlamda i ş güvenli ği, çalışanların, işletmenin ve üretimin her türlü tehlike ve zararlardan korunmasını içermektedir. İş kazalarını ve bunların neden olduğu kayıpları en aza indirmek amacıyla, bilimsel araştırmalara dayalı güvenlik önlemlerinin saptanması ve uygulanması do ğrultusundaki çalışmalar kısaca “i ş güvenli ği” terimi içinde toplanmaktadır [54]. Tüm dünyada, inşaat çalışanları diğer sektörlerdekilere oranla 3 kat daha fazla ölüm ve 2 kat daha fazla yaralanma riski ile karşı karşıyadır. Bu kazalar hem çalı şanlara, hem işverenlere, hem de topluma önemli maliyetler yüklemektedir. İnşaatlarda güvenli ğin sağlanmasında müteahhit, taşeron, tüm çalışan işçiler birlikte sorumluluk sahibi olmalıdır [54]. Mesleki hastalıklar ve kazalar bir firmanın vey a projenin bütün saygınlı ğını zedeleyebilir, uzun vadede iş gücü verimlili ğini düşürebilir. Özellikle yurtdışında iş yapan Türk müteahhitlerin bulundukları ülkenin piyasasına kendilerini kabul ettirmeleri aşamasında iş kazaları ile karşılaşmaları, firmanın imajını kötü yönde etkileyebilecek en büyük faktörlerden biridir. 5.6.2 İş Kazaları Ço ğu inşaat işinin zorlu ve tehlikeli yapısı, onu birçok kazaya açık hale getirmekte dir. İş kazaları kendi içinde ikiye ayrılmaktadır: [54] 5.6.2.1 Teknik İş Kazaları: Kullanılan araç, gereçlerin yetersiz ve bozuk olmasından, çalışılan koşulların yeteri kadar güvenli olmamasından kaynaklanan kazalardır. 5.6.2.2 Bireyin Neden Oldu ğu İş Kazaları: Kendi içinde üçe ayrılmaktadır: Fizyolojik Nedenler: Bireyin yaptı ğı işin fizyolojik yapısına uygun olmayı şı, çalışma biçiminin yanlış olması, fizyolojik yorgunluk veya günlük çalı şma süresinin fazla olması, yetenek, sağlık ve beslenme Bireysel Nedenler: Yaş, eğitim seviyesi, iş tecrübesi Psikolojik Nedenler: İşçilerin işinden memnun olup olmaması, duygusal faktörler, zeka düzeyi, reaksiyon zamanı ve ayırt etme gücü. İşçilere ödemelerin zamanında yapılmamasından dolayı oluşacak konsantrasyon kayıpları malzeme kayıplarına ve iş kazaları oranında artışa sebep olacaktır. 75 5.6.3 Ülke Verileri 5.6.3.1 İş Kazaları İ s tatistikleri Azerbaycan’da meydana gelen i ş kazaları oranları Türkiye verileri ile karşılaştırılacak olursa; Türkiye’de i ş kazalarının %10’u in şaat sektöründe meydana gelmektedir. Türkiye’de tüm iş kazalarının %1,3’ü ölümle sonuçlanırken, in şaat sektöründeki iş kazalarının %3,8’i ölümle sonuçlanmaktadır [61]. Azerbaycan’da gerçekle şen iş kazalarının %46,7’si in şaat sektöründe meydana gelmektedir [55]. Ülkede ölümle sonuçlanan i ş kazalarının oranı %39’dur. Bu oran içerisinde %33 in şaat sektöründeki iş kazalarının ölümle sonuçlanma oranı’dır [56]. Ülkede meydana gelen i ş kazalarının tümünün resmi kurumlara bildirilmemesi sonucu kaza verileri ile ilgili kesin resmi kayıtlar tutulamamaktadır. 5.6.3.2 Denetimler Azerbaycan inşaat sektöründeki yüksek ivmeye paralel olarak sektörde meydana gelen i ş kazaları ve işçi ölümlerindeki artışlar sonucu 2007 yılı Mart ayında Azerbaycan Emek ve Ahalinin Sosyal Müdafaası Nazırlı ğının kontrolündeki Devlet Emek Müfettişliği “ İnşaat Sektöründe Emeğin Muhafazası” programını ba şlatmıştır. Program çerçevesinde Müfettişlik birçok inşaat şirketini denetlemiştir. Yapılan kontrollerde: - İnşaat şirketlerinin çalıştırdığı işçiler ile iş sözleşmesi yapıp yapmadığı - Yapılmış iş sözleşmelerinin kanuna uygunlu ğu - İnşaat sahasında gerekli i ş güvenli ği tedbirlerinin alınıp alınmadığı - İşçilere kişisel iş güvenli ği araç, gereçleri temin edilip edilmedi ği ve bunların kullanılıp kullanılmadığı kontrol edilmiştir. Yapılan kontroller sonucu inşaat şirketlerinin iş sözleşmeleri yapılması ve iş güvenli ği kurallarına uyulması konularında gereken özeni göstermedi ği raporlanmıştır. Raporun sonucunda birçok inşaat şirketinin işçilerini sözleşmesiz olarak çalıştırdığı, sözleşmeli olanların, sözleşmelerinde belirtilmiş ücretlerinin sosyal fona daha az ödeme yapılması için düşük gösterildi ği tespit edilmiştir. İşçilere koruyucu araç gereç sa ğlanmadığı, sağlananların da kullanılmasının kontrol edilmediği raporlanmıştır [57]. İstatistikler ülke inşaat sektöründe en çok iş kazasının işçilerin yüksekten düşmesi şeklinde (%19,7) gerçekle ştiğini göstermektedir [57]. Bunun yanında kullanılan makine-ekipmanların teknik standartlara uygunlu ğunun kontrol edilmemesi, işçilerin 76 koruyucu araç gereç kullanmasının sa ğlanamaması, işçilerin iş güvenli ği kuralları konusunda eğitilmemesi ülkedeki iş kazalarının başlıca sebepleridir [57]. 5.6.3.3 Düzenlemeler Meydana gelen i ş kazaları ve ölümlerin artması, ülkede denetimlerin sıklaşmasına, cezaların artmasına sebep olmuştur. Emek müfettişliği sözleşmesiz işçi çalıştırılmasının tespiti durumunda işverenlere 500 AzN’den 38.500 AzN’ye kadar varabilecek ( 600 USD-42.000 USD) cezaların verilece ğini belirtmiştir. [55] Ayrıca müfetti şlik iş kazası olup ta bunun bildirilmediğinin tespit edilmesi durumunda 2200 AZN (2 600 USD) ceza verileceğini açıklamıştır [57]. Yeni düzenlemeler gere ği iş kazaları, kazanın ağırlık derecesine bakılmadan Devlet Emek Müfettişliğine bildirilmelidir. Emek müfettişliğinin oluşturduğu komisyon tarafından kaza tahkiki yapılır, kazada işçinin ve yetkililerin suçluluk dereceleri belirlenir. İşveren, işçinin uğradığı zarar karşısında kanuna uygun olarak maddi sorumluluk taşır. Ödenecek tazminatın miktarı i şçinin kazadan önce aldığı ortalama maaşına ve kaybettiği çalışma kabiliyeti % sine bakılarak komisyon tarafından belirlenir. İşçi hayatını kaybetmişse belirlenen tazminat kişinin bakmakla sorumlu olduğu ailesine ödenir [58]. Azerbaycan kanunları uyarınca 50 i şçiden çok işçinin çalıştırıldığı işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenli ğinden sorumlu bir personelin istihdam edilmesi gerekmektedir. İşçilere işe başlatılmadan önce eğitim verilmeli, eğitim sonunda işçiler sınavdan geçirilmelidir [58]. Şantiyede kullanılacak motorlu makineler için Azerbaycan mevzuatına uygun çalı şma pasaportları alınmalıdır. Makine-ekipmanlar periyodik olarak kontrolden geçirilmelidir. Rüzgar hızının 11m/sn ve daha yüksek oldu ğu günlerde kule vinç çalıştırılması tehlikeli ve kanunen yasaktır [58]. 5.6.4 İş Güvenli ği Yönetim Planı Tablo 5.6: Proje Yönetimi / İş Güvenli ği Yönetim Planı Minimum iş kazası oranının hedeflenmesi Tüm proje çalı şanlarının iş güvenli ği konusunda bilinçlendirilmesi Meydana gelen i ş kazalarının analiz edilmesi, sebeplerinin araştırılması İş kazalarına sebep olan durum ve davranışlara karşı ileriye dönük önlemler 77 Tasarım İncelenmesi Tasarım aşamasında projenin incelenmesi, i ş güvenli ği konusunda proje unsurlarının değerlendirilmesi Olası tehlikelerin önceden öngörülmesi, önlemlerin alınması Personel İşe giri ş öncesi personel sağlık raporlarının alınması, periyodik sağlık kontrolleri İşçilerin fiziksel özelliklerine, yaşlarına ve tecrübelerine uygun i şlerde çalıştırılması Kişisel koruyucu (baret, kemer, lastik eldiven, lastik ayakkabı, maske vb.) araç- gereçlerin temini. Kişisel koruyucu araç-gereçlerin teslim tuta ğı ile teslimi, kullanılmasının kontrolü Hem Azeri hem de Türkçe şantiye iş güvenli ği talimatları hazırlanması İşe başlatılmadan önce işçilere iş güvenli ği kuralları konusunda eğitim verilmesi, sınav yapılması Deneyim gerektiren, tehlike arz eden i şlerde tecrübe sahibi işçilerin tercih edilmesi İş güvenli ği kurallarına uymayan işçilerin uyarılması, tutumu devam edenlerin işten çıkarılması Alt Yükleniciler Sözleşmelerde yaptıkları işin iş güvenli ği tedbirlerinden sorumlu olduklarının açıkça belirtilmesi. Haftalık toplantılarda i ş güvenli ği tedbirlerinin ve işçi eğitimlerinin de konu edilmesi. Durum değerlendirmeleri yapılıp ileriye yönelik önlemler alınması Yüksekte Çalı şma Betonarme platformlarının dö şeme kenarlarına düşmeyi önleyecek korkuluk yapılması, serbest çalışmayı sağlamak için döşeme kenarına korkuluklu iskeleler hazırlanması. Döşeme kenarlarının uyarı niteliğinde kırmızı-beyaz renkli şerit bant ile sarılmalısı Basamakları yapılmamı ş betonarme merdiven döşemelerine kayma veya düşmeyi önleyecek ahşap basamaklar ve kova boşluğu kenarlarına ise uygun korkuluklar yapılması İşçilerin çalışma sırasında emniyet kemeri kullanmasının sağlaması, yaptırım uygulanması Makine-Ekipman Makinelerin teknik yeterlilik ve kalibrasyonlarının kontrol edilmesi Azerbaycan mevzuatına uygun motorlu ekipmanlar için kullanım pasaportl arı alınması Bazı ekipmanların kullanımı için el kitapları hazırlanması 78 6. SONUÇ VE DE ĞERLENDİRMELER Azerbaycan ekonomisinde son yıllarda artan doğrudan yabancı yatırımlar, düşük enflasyon oranları, sıkı mali politikalar ve başarılı para politikaları sayesinde yüksek büyüme oranları yakalanmış, dengeli bir bütçe olu şturulmuş ve makroekonomik istikrar büyük ölçüde sağlanmıştır. Hükümet, bu çerçevede petrol gelirlerinin, ekonominin di ğer sektörlerinin kalkındırılmasında kullanılmasını amaçlayan bazı uygulamala ra gitmekte ve bu sayede ekonomide çeşitlilik sağlanarak, kalkınmanın sürdürülebilirliğinin temin edilmesi amaçlanmaktadır. Azerbaycan’da ekonomik istikrarın olumlu olarak etkilediği sektörlerin başında inşaat sektörü yer almaktadır. Sektörün önümüzdeki dönemlerde de büyüme trendine devam etmesi, enerji sektörünün yanı sıra devlet tarafından finanse edile n altyapı projeleri ve özel sektör tarafından finanse edilen konut, iş merkezi ve otel gibi in şaat projelerinin artarak devam etmesi beklenmektedir. İnşaat sektöründeki yüksek ivmeyle beraber ülkede Türk Müteahhitlerin üstlendiği projeler de artmaktadır. Türk müteahhit firmalar ülke sektöründe ge rek yeni firma kurarak gerekse yerli firmalarla ortaklık yaparak yer edinmekte dir. Azerbaycan’da taahhüt işi gerçekle ştirecek Türk Müteahhit firma için yapım öncesi proje yönetim plan ı içerisinde değerlendirilecek bilgiler; Bütçe&Maliyet Yönetimi - Gerçekçi bir proje bütçesi hedeflenmesi için i şe başlamadan önce projelerin mümkün olan en fazla detay düzeyinde hazırlanmış olması, proje i ş kapsamının açıkça ortaya konmuş olması gereklidir. - Öngörülmemi ş maliyet artışlarında proje bütçesini korumak için bütçe içerisinde ihtiyat payına yer verilmelidir. 79 - Azerbaycan enflasyon oranındaki artış, yerel para birimi Manat’ın Dolar karşısında son yıllarda sürekli değer kazanması, proje maliyetlerini etkileyebilecek önemli etkenlerdir. Maliyetlerin sürekli arttığı ülke ortamında, proje bütçelerinin yönetilebilmesi için bütçe veri tabanları hazırl anmalı, yerel rayiçlerdeki değişimlere paralel olarak veri tabanları revize edilmelidir. - Azerbaycan’da ilk proje deneyimi ile elde edilen veriler gelec ekte olası projelerde teklif bütçeleri hazırlanması aşamasında kullanılabilir, rekabet avantajı sağlayabilir. - Kayıt dışı ekonominin haksız rekabete sebep olduğu Azerbaycan’da proje bünyesinde yapılan tüm harcamalar mümkün olduğunca resmi belgeler karşılığında yapılmalıdır. - Azerbaycan ve Türkiye ofislerini aynı veri tabanında birleştirecek yazılım sistemi kurulması, her iki ülkede de proje adına yapılacak para hareketlerinin kayıt altı nda tutulması ve ortak bilgi payla şımının sağlanması için gereklidir. - Banka para transferlerindeki kısıtlamalar göz önünde bulundurularak, proje nakit akışları periyodik olarak revize edilmeli, olası nakit sıkıntılarında önceden önlemler alınmalıdır. Nakit akı şlarında ödenecek vergilerde dü şünülmelidir. - Proje tamamlanma maliyeti belirlenen zaman aralıklarında ra porlanmalı, projenin kayıtlı parasal durumu ile fiili gerçekle şen iş miktarı karşılaştırılmalı, değerlendirilmelidir. Süre Yönetimi - Proje teslim programı, yapım programı için anahtar niteli ği taşımaktadır. Projelerin Azerbaycan yerel otoritelerinden onaylarının yapım pro gramına uygun olarak alınması, olası gecikmelerde yapım programının revize edilmesi gereklidir. - Türkiye’den getirilecek makine-ekipmanlar için nakliye planları ha zırlanmalı, Azerbaycan gümrüklerinde ya şanabilecek gecikmeler programlarda öngörülmelidir. - Altyüklenici ihale süreçlerinde zaman kayıpları yaşanmaması için, Türkiye’den de firma davet edilmesi düşünülen ihalelerin programlarına öncelik verilmelidir. - Maliyet ve verimlilik faktörleri değerlendirilerek, projede kullanılacak Azeri/Türk iş gücü dengesine karar verilmelidir. 80 - Hazırlanan i ş programı ve kabul edilen süreler, gerçekle şen verilere göre revize edilmelidir. - Planlanan sürelerdeki gecikmeler, bütçe içerisinde süreye ba ğlı genel giderlerin de artmasına sebep olacağı için olası gecikmelerde, gecikmenin proje bütçesine etkisi raporlanmalıdır. O rganizasyon Yönetimi - Proje organizasyon şeması ve personel listesi, proje ihtiyaçları do ğrultusunda hazırlanmalıdır. Azerbaycan’da resmi dil olan Azericenin Türkçeye yakınlığı organizasyonun olu şturulmasında önemli bir avantajdır. - 2008 yılı kanun düzenlemeleri ile Azerbaycan’da çalı şacak yabancı personel için çalışma izni vergileri arttırılmı ştır. Türkiye’den getirilecek personelin, Azerbaycan şartlarında temin edilemeyen veya projede verilecek görevi yeri ne getirebilecek aynı özelliklere sahip personelin yerli piyasad a bulunmaması durumlarında tercih edilmesi gerekmektedir. - Hazırlanan personel programı do ğrultusunda Türk personel için resmi çalışma izni işlemleri başlatılmalı, sözleşme imzası öncesi izin işlemleri tamamlanmalıdır. - Organizasyon içerisinde yer alacak Türk ve Azeri personel için g örev tanımları yapılmalı, yetki sınırları belirlenmelidir. - Yerel mevzuatın takip edilmesi ve adapte olunması sürecinde yerli danışmanların kullanılması gereklidir. Kalite Yönetimi Azerbaycan’da Proje Yönetimi gerçekle ştirecek Türk Müteahhit Firma için Kalite Yönetimi hedefleri; - İşveren taleplerini karşılamak, - Yapılan işin kalitesini arttırmak, - Azerbaycan İnşaat piyasasına daha iyi giri ş yapabilmek ve sektör içerisinde yer edinebilmek, - Azerbaycan şartlarına uygun sistematik kayıt tutmak, - Şirket içi ve dışı iletişimi geli ştirmek, - Uluslararası projelerde rekabet avantajı elde etmek, - Yönetimin her alanında verimliliği ve üretimi arttırmak, 81 - Üst yönetimin taleplerini kar şılamak, - Operasyonlarda maliyeti kontrol edebilmek, - İç performans değerlendirme sisteminde ilerlemek, - Hata sorumluluk sürecinde daha az problemle kar şılaşmak, - Gelecekte kar şılaşılabilecek problemler için gereken önlemleri almak, - Yerel işçilerin, altyüklenicilerin verimliliklerini ve kalitelerini arttırmak, - Yerel tedarikçilerle iletişimi geli ştirmek, çalışılabilir tedarikçi listesi oluşturmak, - Daha az tekrar yapım veya onarım maliyeti üstlenmek, - Tasarım değişikliklerini daha az ve erken yapmak, uygulamaya olan etkisini azaltmak. Sözle ş me&Risk Yönetimi - Resmi sözle şme Azeri dilinde hazırlanacağı için hem Türk dilinde hem de Azeri dilinde farklı yorumlanabilecek anlam karmaşalarına sebep olabilecek maddelere yer verilmemelidir. - Azerbaycan şartlarında Müteahhit firma olarak üstelenilecek riskler analiz edilmelidir. - Kabul edilmiş politika ve stratejiler çerçevesinde, belirlenmi ş süre ve bütçeyi aşmaksızın, anlaşmazlığa düşmeksizin, sözleşmenin hedefe ulaşması etkin bir şekilde sağlanmalıdır. - Azerbaycan’da yapılacak ilk projede sözle şme uygulaması a şamasında karşılaşılan olumsuzluklar, bunların sebepleri, daha sonraki projelerde deneyim oluşturmak için analiz edilmeli, değerlendirilmelidir. İstatistikî veriler halinde, sorunların çözüm yöntemleri sebep sonuç ilişkisi içinde arşivlenmelidir. - İş ilerleyişinde ortaya çıkacak anlaşmazlıklarda, hak talepleri zaman kaybedilmeden, sözleşme maddelerine dayandırılarak, usulüne uygun olarak yapılmalıdır. İş Güvenli ği Yönetimi - Ülke in şaat sektöründe son yıllarda artan iş kazaları sonucunda, özellikle çalıştırılacak yerli işçilere iş güvenli ği tedbirleri konusunda eğitimler verilmelidir. - İstatistiksel olarak en çok meydana gelen i ş kazası olan yüksekten işçi düşmelerine karşı alınacak önlemler planlanmalı, öncelikli olmalıdır. 82 - Şantiyede meydana gelen i ş kazalarının nedenleri araştırılmalı, hangi güvensiz durum veya davranıştan kaynaklandığı, hangi i şçilerinin ihmalinin ya da hatalı davranışının olayda etkili olduğu v.b. ayrıntılar saptanmalı ve ileriye dönük önlemler planlanarak uygulamaya konmalıdır - Olası i ş kazaları ülke sektörüne yeni girmi ş Türk Müteahhit firmanın itibarına zarar vereceği için tedbirler konusunda gereken önem verilmeli, bütçe ve süre ayrılmalıdır. Sonuç olarak, Azerbaycan’da taahhüt işi gerçekle ştirecek Türk Müteahhit firmalar için ülke tanıtımı yapılıp, inşaat sektörünün mevcut durumu incelenmiştir. Yapılan araştırmalar sonucu ülke verileri ortaya konarak yapım aşaması öncesi proje yönetim planına yardımcı olacak değerlendirmeler ve fikir verecek bilgiler hazırlanmı ştır. Ancak bu tezdeki yaklaşımlar, eldeki projelere ve güncel ko şullara adapte edilip uygulanmalıdır. 83 KAYNAKLAR [1] The Religion Economic Working Group , Azerbaycan Raporu 2006, http://www.american.edu/cgp/track2/T2CountryReports/azericountry-tr.pdf [2] Azerbaycan Cumhuriyeti Ülke Tanıtımı , http://www.turan.tc/turk/azerbaycan/azerbaycan.html , 2006 [3] http://www.yesevi.org/tdbm/azerbaycan.html , 2004 [4] http://azerbaycan.ihh.org.tr/genelbilgiler/cografikonum/cografikonum.html , 2006 [5] 2006 Raporu , Azerbaycan’da Genel Ekonomik Durum ve İnşaat Sektörünün Durumu [6] Bölgesel Kalkınma Enstitüsü 2005, Azerbaycan Ülke Raporu [7] Statistical Yearbook of Azerbaijan-1999 , Baku [8] ATIB 2006 Raporu , Azerbaycan Ekonomisi "E ğilimler ve Geli şim Perspektifleri" [9] AKDİŞ M., 1999 Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile Ekonomik İlişkiler, Dış Ticaret Dergisi, T.C. Dı ş Ticaret Müsteşarlığı yayını, Sayı:14 [10] Azerbaycan Resmi Gazetesi , 13 Aralık 1997 [11] Azerbaycan Ülke Raporu , 1996, T İKA Yayını No:32, Ankara [12] The State Statistical Committee Of Azerbaijan http://www.azstat.org/ , 2007 [13] Azerbaycan İ q tisadiyyatı 1999, Baku Asya Universitesi, s.229. [14] NASSIBLI N., 2000 , Azerbaijan Geopolitics and Oil Pipeline Issue, Perceptions, Volume IV [15] Dünya Bankası Raporu, Ş ubat 2006 , Payments and Securities Clearance and Settlement Systems in Azerbaycan [16] Nabucco Pipeline , http://en.wikipedia.org/wiki/Nabucco_Pipeline , 2008 84 [17] Azerbaycan’da Bankacılık ve Mali Kurumlar , http://makdis.pamukkale.edu.tr/Mak8.htm , 2004 [18] http://www.azembassy.org.tr/yatirim.htm , 2005 [19] Azerbaycan Milli Bankası , www.nba.az [20] Gümrük Tarifi 2004 , Azerbaycan Respublikası Nazirler Kabineti [21] Dünyamalı VEL İYEV 1998 , Beynelxalq İqtisadiyyat, Azerbaycan Universiteti Ne şriyyatı, [22] Baku Ba ş Gümrük İdaresi, Görü şme Notları, Haziran 2007 [23] Güngörmü ş G. , Büyük Umutlar - Talihsiz Geli şmeler Ve Yapılması Gerekenler http://gamzegungormuskona.blogspot.com/2007/ 0 8/kona-gamze-gngrm-panorama- hakemli-e.html, 2007 [24] Azerbaycan Road Network Programme , www.icondirect.net/news , 2007 [25] http://capital.trend.az , 2007 [26] Baku Meteoroloji İ s tasyonu [27] Azerbaycan Cumhuriyeti Vergi Bakanlı ğı, www.taxes.gov.az [28] Azerbaycan Cumhuriyeti Vergi Kanunu 2006 [29] Azerbaycan Cumhuriyeti Emek Kanunu 2006 [30] Sosyal Güvenlik Antla şması , Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında [31] Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Gümrük Komitesi , http://az-customs.net/az/ [32] Azerbaycan Ülke Bülteni, Kasım 2007 , Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu [33] Azerbaycan-Türkiye İliş kileri , http://azerbaycan.ihh.org.tr/uluslararasi/azerbaycanturkiye.html [34] Yakubov, R .,2006 Azerbaycan Kamu Yatırım Projelerinin ve Türk Müteahhit Firmalarının Azerbaycan’daki Durumunun De ğerlendirilmesi, Y.Lisans Tezi, İTÜ Yapı İşletmesi [35] Türkiye İ s tatistik Kurumu , www.tuik.gov.tr 85 [36] Azerbaycan Cumhuriyeti Ülke Bülteni 2005, Dış Ticaret Müsteşarlığı [37] SWOT Analizi , www.swotanalizi.com [38] Topçu, G.,(1989), Yapı Üretim Sürecinde Maliyete İlişkin İşlemler : Tahmin, Planlama, Kontrol, İ.T.Ü., İstanbul [39] İnşaat (Proje) Yönetiminin Hizmet ve Uygulama Standardı, TMMOB İstanbul Şubesi, 1. Baskı [40] Malzeme İhtiyaç Planlaması (MRP), http://www.ias.com.tr/solutions/canias- ver.html [41] Filiz , A., Lojistik ve Stok Yönetimi, www.bilgiyönetimi.org_cm.htm [42] Kafadar, C., İş Programı Hazırlarken Dikkat Edilecek Hususlar http://www.1insaat.com/datapool/index/parentId/285/id/290 [43] Kuruo ğlu, M., Bayo ğlu, İ., Yapı Üretiminde Adam-saat De ğerlerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Ara ştırma ve Sonuçları, http://www.yapirehberi.net/Dosya-isletme.htm [44] Akkaya, F., 1996 Şantiye El Kitabı, Bilimsel ve Teknik Yayınlar Çeviri Vakfı Basımevi, İstanbul [45] A Guide to Project Management Body of Knowledge , Third Edition u 1.3 [46] Günaydın, H., Toplam Kaliye Yönetimi, İzmir İleri teknoloji Enstitüsü [47] İnşaat Sektöründe Toplam Kalite Yönetimi , Makale www.serki.com [48] Juran, J.M. (Ed.). 1988. Juran’s Quality Control Handbook ( 4th ed .). McGraw- Hill, New York, NY. [49] Neese, T.A., and Ledbetter, W.B. 1991. Quality Performance Management in Engineering/Construction. AACE Transactions. [50] Çerçi, E., Ergönül, S. İnşaat Şirketlerinin Geli şimi Açısından Kalite Yönetim Sisteminin Değerlendirilmesi [51] ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi , 2007 , Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret A.Ş. [52] Uyanık, N., 2006 İnşaat İşlerinde Sözleşme Yönetimi, Beta Basım Yayın [53] Uğur, L., 2006 İnşaat Sektöründe Riskler ve Risk Yönetimi, Türk Müteahhitler Birli ği 86 [54] Kazaz, A., İşçi Sağlığı ve İş Güvenli ği, Sunum, Akdeniz Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği, Yapı İşletmesi Ana Bilim Dalı [55] Yeni Azerbaycan Gazetesi , http://www.yeniazerbaycan.com/news/5187.html [ 56] http://azerbaijan.news.az/index.php?Lng=aze&Pid=12691 [57] Şükürlü, N.,2008 Emek ve Ahalinin Sosyal Müdafaası Nazırlı ğı,Devlet Emek Müfettişliğinin Reisi Nebi, 2008 Yılı Kanun De ğişiklikleri Konferans Notları [58] Aliyev , E. , İş Güvenli ği Görü şme Notları, 22 Şubat 2008 [59] Kafadar, C., Şantiye Organizasyonu, http://www.1insaat.com/datapool/index/parentId/285/id/293 [60] Yol Altyapı İnşaatlarına Yatırımlar 2008 Yılında 30 Kat Arttırıldı , http://capital.trend.az/?show=news&newsid=1155 569&catid=519&subcatid=481&lang= EN [61] Müngen, U. 2007 , İş Güvenliği Ders Notları, İTU İnşaat Fakültesi 87 EKLER 88 Tablo A.1: ALTYÜKLEN İC İ SÖZLE ŞMES İ ANA BA ŞLIKLAR TÜRKÇE-AZER İCE KAR ŞILIKLARI TÜRKÇE AZER İCE NO ALTYÜKLEN İC İ SÖZLE ŞMES İ / SUBPODRAT MUKAVELES İ 1 KISALTMALAR / QISALTMALAR 2 SÖZLE ŞMEN İN KAPSAMI / MÜQAV İL ƏN İN PREDMET İ 3 F İYAT, TAR İFELER VE TEKN İK ŞARTNAME / Q İYM ƏT, TAR İF ƏL ƏR V Ə TEXN İK İ ŞƏRTNAM Ə 4 TARAFLARIN SORUMLULUKLARI / T ƏR ƏFL ƏR İN M ƏSUL İYY ƏT İ 5 İŞİN SÜRES İ VE İŞ PROGRAMI / İŞ MÜDD ƏT İ V Ə İŞ PROQRAMI 6 İŞ YER İN İN TESL İM İ VE İŞE BA ŞLAMA / İŞ YER İN İN T ƏHV İL VER İLM ƏS İ V Ə İŞƏ BA ŞLAMA 7 ÖDEMELER / ÖD ƏN İŞ 8 TEM İNAT VE AVANS / T ƏM İNAT V Ə AVANS 9 İŞİN BA ŞINDA BULUNMA / İŞİN ÜSTÜND Ə DURMA 10 İŞİN DENETLENMES İ / İŞƏ N ƏZAR ƏT 11 YÜKLEN İC İ VE ALTYÜKLEN İC İ SORUMLULUKLARI / PODRATÇI V Ə SUBPODRATÇI T ƏMS İLÇ İL ƏR İN İN S ƏLAH İYY ƏTL ƏR İ 12 İŞÇ İLER İN DE ĞİŞT İR İLMES İ / İŞÇ İL ƏR İN D ƏY İŞD İR İLM ƏS İ 13 ALACA ĞIN DEVRED İLMES İ / ALACA ĞIN H ƏVAL Ə ED İLM ƏS İ 14 VERG İLER VE SOSYAL S İGORTA SORUMLULUKLARI / VERG İL ƏR V Ə SOSYAL SI ĞORTA ÖHD ƏL İKL ƏR İ 15 ALTYÜKLEN İC İ ADINA ÖDEME / “SUBPODRATÇI” ADINA OD ƏN İŞ 16 İŞİN GEC İKMES İ, VAKT İNDEN ÖNCE B İT İR İLMES İ VEYA DURDURULMASI / İŞİN GEC İKM ƏS İ, VAXTINDAN TEZ B İT İR İLM ƏS İ v ə ya DURDURULMASI 17 FORS-MAJOR İLAVA MÜDDET VER İLMES İ / FORS-MAJOR. ƏLAV Ə MÜDD ƏT VER İLM ƏS İ 18 İŞİN ARTIP-AZALMASI / İŞİN ARTIB-AZALMASI 19 F İYATLARIN DE ĞİŞMES İ / Q İYM ƏTL ƏR İN D ƏY İŞM ƏS İ 20 İŞÇ İ VE İŞGÜVENL İĞİ / ƏM ƏY İN MÜHAF İZ ƏS İ V Ə İŞİN T ƏHLÜK ƏS İZL İY İ 21 İŞÇ İ SA ĞLI ĞI VE İŞGÜVENL İĞİ H İZMETLER İ / SA ĞLAMLI ĞIN QORUNMASI V Ə İŞİN T ƏHLÜK ƏS İZL İY İ X İDM ƏTL ƏR İ 22 S İGORTALAR / SI ĞORTALAR 23 SÖZLE ŞME SORUMLULUKLARININ ÜÇÜNCÜ ŞAHISLARA DEVR İ / MÜQAV İL Ə ÖHD ƏL İKL ƏR İN İN ÜÇÜNCÜ ŞƏXSL ƏR Ə H ƏVAL Ə ED İLM ƏS İ 24 SÖZLE ŞMEN İN FESHED İLMES İ / MÜQAV İL ƏN İN L ƏĞV ED İLM ƏS İ 25 ALTYÜKLEN İC İN İ İST İFA ETMES İ VEYA SANAT İCRASININ YASAKLANMASI / “PODRATÇI”NIN İFLAS ETM ƏS İ V Ə YA S ƏN ƏT İN İ İCRA ETM ƏY İN İN QADA ĞAN ED İLM ƏS İ 26 İŞİN KABULU / İŞİN Q ƏBULU 27 İŞİN YAPILDI ĞI SAHANIN TEM İZLENMES İ / İŞ GÖRDÜYÜ SAH ƏN İN T ƏM İZL ƏNM ƏS İ 89 NO ALTYÜKLEN İC İ SÖZLE ŞMES İ / SUBPODRAT MUKAVELES İ 28 D İĞER ŞARTLAR / D İG ƏR ŞƏRTL ƏR 29 TARAFLARIN ADI VE HUKUK İ ÜNVANLARI / T ƏR ƏFL ƏR İN ADI V Ə HÜQUQ İ ÜNVANLARI 30 SÖZLE ŞME EKLER İ / MÜQAV İL ƏY Ə ƏLAV ƏL ƏR 31 D İKKATE ALINMAYAN HALLER / N ƏZ ƏR Ə ALINMAYAN HALLAR 32 ANLA ŞMAZLIK HALLER İ / MÜBAH İS ƏL ƏR İN H ƏLL İ 33 MÜDDETLER / YEKUN MÜDD ƏALAR 34 TARAFLARIN BANKA B İLG İLER İ / T ƏR ƏFL ƏR İN REKV İZ İTL ƏR İ Sorumluluk/Yetki Yüklenici Kontrolluk İşveren Açıklama 4.1 Taşerona Verme İşlerin bir kısmının Taşerona verilmesi X X Mütaehhit'in hem yerli hem de di ğer ülkelerden (Türkiye) taşeron çalı ştırabilmesi için kontrollük onayı 6.4 Çizimlerin gecikmesi ve gecikme bedeli İşveren sorumluluğundaki çizim ve talimatların yükleniciye verilmesinde gecikme olması X X Müteahhit'e süre uzatımı verilmesi, Azerbaycan şartlarında artacak genel giderlerden dolayı sözleşme bedeline ek yapılması. 8.1 Yüklenicinin genel sorumlulukları İşlerin gerekli özen ve çaba ile gerçekle ştirilmesi, gerekli gözetim, iş çilik, malzeme, demirba şın temini X Müteahhit tarafından Azerbaycan şartlarında İşveren memnuniyetini sağlayacak standartlarda işlerin gerçekle ştirilmesi için gerekli kaynak ihtiyaçlarının belirlenmesi Hidrolojik ve zemine ait bilgilerin temini ve yükleniciye verilmesi X İşveren, proje arsası, zemin özellikleri ve mevcut hatlar ile ilgili Müteahhit'i bilgilendirmelidir. Maliyeti etkileyebilecek zemin koşulları, hidrolik ve iklimsel koşullar, yapılması gereken çalı şmalar, ulaşım, yeme, yatma olanakları konusunda işyerinin görülmesi, değerlendirilmesi. X Müteahhit doğru bütçe tahmini yapabilmek için Azerbaycan şartlarında proje maliyetlerini etkileyebilecek tüm değişkenleri incelemeli, bilgi sahibi olmalı, değerlendirmelidir. 12.2 Olumsuz fiziksel engeller yada koşullar İşyerinde iklimsel koşulların dışında öngörülmeyen fiziksel engeller yada koşullarla karşılaşılması X Gerektiğinde mevcut altyapı hatlarının deplase edilmesi 14.1 Sunulacak Program Gerekli form ve ayrıntıdaki bir iş programının hazırlanıp sunulması X Yerel şartları da değerlendirerek, gerçekçi i ş programının hazırlanması 14.3 Sunulacak Nakit Akış Tahmini Hakedişler için 3'er aylık dönemlerle ayrıntılı nakit akış tahmini verilmesi X Ülke şartlarında proje bütçesinin do ğru olarak yönetilebilmesi için Müteahhitin nakit akış tahminleri hazırlaması 16.1 Yüklenicinin çalı şanları İşyerinde tecrübeli teknik yardımcılar, gerekli ehliyette formenler, ustabaşılar ve iş çiler bulundurma X Proje yönetim kadrosunun ve sahada çalı ştırılacak kalifiye işçi kadrosunun Türkiye ve Azeri, karma yapıda temini 19.1 Çevrenin emniyeti ve güvenliğin korunması İşlerin kimseyi tehlikeye sokmayacak şekilde muhafaza edilmesi, her türlü ışık, korkuluk, çit, uyarı sinyali ve nöbetçinin temin ve muhafazası X Azerbaycan kanunlarına uygun olarak iş güvenliği tedbirlerinin alınması. Özellikle ülkede en çok i ş kazasına neden olan iş çilerin yüksekten dü şmesine karşı gerekli önlemlerin alınması İşverenin risklerinden doğan zarar ve ziyanın giderilmesi X Sözleşme bedeline ekleme yapılması kontrollükçe düzenlenir. Risklerin birlikteliği sonucu ortaya çıkan zarar ziyanın giderilmesi X X Bu durumda yüklenici ve işverenin oransal sorumluluğu hesaba katılır 21.3 Tahsil edilemeyen paraların sorumluluğu Sigortalanmayan ya da sigortacılardan tahsil edilemeyen zarar X X Azerbaycan'da yapıtırılacak sigortalarda, zararın tahsil edilememesi durumunda, oransal sorumluluk hesaba katılır. 24.2 İş çilere kaza ve yaralanma sigortası İş çilere kaza ve yaralanma sigortası yapılması X Azerbaycan'da artan i ş kazaları sonucu 2008 yılından itibaren işçilere sa ğlık sigortası yapılması zorunluluğu getirilmiştir. 36.3 Test masrafları Sözleşmede belirtildiği taktirde testlerin masraflarının karşılanması X 36.4 Öngörülmeyen testlerin masrafları Sözleşmede belirtilmemiş veya öngörülmemiş testlerin masrafları X X Testlein bedeli, test sonuçları uygun olmadığı taktirde yüklenici, aksi halde işveren tarafından karşılanır. 40.3 84 günü aşan durdurma Durdurmadan sonraki 84 günlük süre zarfında çalı şma izni verilmemesi halinde yeniden başlama izni istenmesi X Durdurma sözleşmede öngörülmemişse, yüklenicinin bir kusuru yada sözleşme ihlali dahilinde değilse, iklim şartlarından dolayı gerekli değilse ve emniyet için gerekli de ğilse 53.1 Hak taleplerinin bildirilmesi Ek ödeme talebinde bulunma X Bunu gerektiren durumun ortaya çıkmasında sonraki 28 gün içinde kontrollu ğa bildirilmeli 20.3 İşverenin risklerinden doğan zarar ve ziyan Madde numarası ve başlığı TABLO A.2 FIDIC İNŞAAT İŞLERİ GENEL ŞARTNAMES İNE GÖRE İşyerinin görülmesi11.1 AZERBAYCAN ŞARTLARI SÖZLE ŞME SORUMLULUK R İSK PAYLAŞIMI DE ĞERLENDİRMESİ 90 53.2 Güncel kayıtlar Talepler için tutulan tüm kayıtların tetkik edilme izninin ve kayıtların kopyalarının kontrolluğa verilmesi X Hak talebi yapılacak konular için zamanında, sözleşme maddelerine dayanarak kayıtların hazırlanması 53.3 Hak taleplerinin kanıtlanması Talep edilen miktar ve gerekçenin kontrolluğa sunulması X X Hak talebinin, hazırlanan kayıtlarla beraber kontrolluk onayına sunulması 53.5 Hak taleplerinin ödenmesi Uygun görülen talep ve ilgili miktarların yükleniciye ödenmesi X Kontrolluğun onayladığı hak taleplerinin İşveren tarafından yükleniciye ödenmesi 54.3 Gümrükten geçirme Yüklenicinin donanımının, malzemelerinin gümrükten geçirilmesine yardım için elden gelen çabanın gösterilmesi X Azerbaycan gümrüğündeki yaşanabilecek bürokratik engeller ve beklemelere karşı işverenin müteahhite yardımcı olması 60.2 Aylık Ödemeler Aylık Ödemeler için i şverene olur verilmesi X Müteahhitin nakış akışını olumsuz yönde etkileyebilecek zaman kayıpları yaratılmadan hakedişin sözleşmede kararlaştırılan süre içinde incelenip, onaylanıp, ödeme için İşverene sunulması 60.10 Ödeme süresi Ara hakedişlerin yükleniciye sözleşmede belirlenen süre içinde ödenmesi X Gecikmelerde oluşacak finansman kayıpları, kur kayıpları için sözle şmeye gecikme faizi maddesi eklenmesi 67.1 Kontrolluğun kararı İşveren ile yüklenici arasında anlaşmazlık halinde başvurulacak merci X 69.4 Yüklenicinin işi durdurma hakkı Hakediş onayını takib eden 28 gün içinde ödememenin yapılmaması halinde işverene ve kontrole 28 gün önceden bildiri vererek işi durdurma yada çalı şma hızını düşürme X Bu durumdan dolayı yüklenici zarara uğrarsa, kontrol bunu tespit ederek işverene bildirir ve gerekirse süre uzatımı ve ek ödemelerin yapılmasını talep eder 70.1 Maliyet artışı yada azalışı İş çilik ve malzeme maliyetlerinde yükselme yada düşüşler ve işin maliyeti ile ilgili diğer hususlardaki maliyet değişmelerinin sözleşme bedeline yansıtılması X X Azerbaycan yerel şartlarında oluşacak maliyet artışlarının, sözleşme bedeline eklenmesi 70.2 Sonraki mevzuat Mevzuat değişikliklerinden kaynaklanan maliyet artışlarının sözleşme bedeline yansıtılması. X Azerbaycan kanunlarında olabilecek değişikliklerin proje bütçesine etkisinin işveren-müteahhit arasında dengelenmesi 71.1 Parasal kısıtlamalar Para transfer kısıtlamaları dolayısıyle yüklenicinin bu durumlar nedeni ile uğrayacağı zararın karşılanması X Azerbaycan mevzuatına göre banka para transferlerindeki kısıtlamalardan dolayı yüklenicinin nakış akışlarıında olabilecek sıkıntıların çözümünde i şveren yardımı 72.1 Kurlar Ödeme yapılan döviz ile ülke para birimi arasındaki kur değişimilerinin ödemeleri etkilemesini önlemek X AZN kurunda olabilecek dalgalanmalara karşı kur sabitleyici önlemlerin alınması TABLO A.2 FIDIC İN ŞAAT İŞLER İ GENEL ŞARTNAMES İNE GÖRE AZERBAYCAN ŞARTLARI SÖZLE ŞME SORUMLULUK R İSK PAYLA ŞIMI DE ĞERLEND İRMES İ 91 PROGRAM ÜZER İNDE BİRİMLERİN SORUMLULUKLARI 1 Saha Şeflikleri ONAY ONY T İPİ ORTAM a. Onaylı bir malzemenin sahaya istenmesi veya satın alma talebi verilmesi. a.1 SISTEM a.2 Ambardan sahaya malzeme talebini yapar. SISTEM a.3 Malzeme ambarda mevcut değilse, satınalma talebini yapar. SISTEM a.4 Siparişi verilmiş malzemelerin onay ve tedarik durumunu takip eder. SISTEM b. b.1 ony1 ıslak imza manuel b.2 SISTEM b.3 Talepten siparişe çevrilmi ş malzemelerin onay ve tedarik durumunu takip eder. SISTEM 2 Lojistik Mühendisi ONAY ONY T İPİ ORTAM a. SISTEM b. Kiralik makine-ekipman listelerinin revize edilme si, takibi. SISTEM c . Malzeme taleplerinin de ğerlendirilmesi SISTEM c . 1 Ambarda malzeme mevcutsa ambar çıkı ş izni verilir. ony2 dijital SISTEM c . 2 Ambarda malzeme belirlenen kritik stok seviyesinin altında ise Tekrar alımlar Malzeme sipariş listesi hazırlanır. SISTEM PM onayı alınır. ony3 ıslak imza manuel Tedarikçi listesinde daha önce çalı şılmış firmalardan malzeme siparişi yapılır. manuel Yeni firmalar araştırılıp, tedarikçi listesine eklenir malzeme sipari şi yapılır. manuel Satın almanın yapıldığı lojistik muhendisi tarafından sisteme i şlenir. SISTEM Diğer birimler siparişi sistemden takip eder. SISTEM Yeni alımlar Malzeme araştırma ve isteme şartnamesi oluşturulur. manuel Tedarikçi piyasa ara ştırması. (Türkiye-Azerbeycan) manuel Teklifler toplanır ve Mukayese tablosu oluşturulur. manuel PM ve İşveren (gerekiyorsa) onayı alınır. ony4 ıslak imza manuel Malzeme sipariş edilir. SISTEM Diğer birimler siparişi sistemden takip eder. SISTEM d. SISTEM e. Çalı şılabilir tedarikçi listelerini revize eder. SISTEM f. SISTEM g. manuel h. ony5 ıslak imza manuel i. Ambar demirba ş , malzeme kodlarını günceller. SISTEM j. Geçici ithal makine-ekipmanların beyanname uzatım tarihlerini takip eder. SISTEM 3 Ambarcı ONAY ONY T İPİ ORTAM a. SISTEM b. ony6 ıslak imza manuel c . SISTEM d. Günlük giren ve çıkan malzeme listelerini düzenle r, lojisti ğe rapor eder. ony7 ıslak imza manuel e. Kritik stok kontrolünü yapar. SISTEM TABLO B.1 AZERBAYCAN PROJELER İ MALİYET TAK İBİNE YÖNEL İK YAZILIM S İSTEM İ ÇALI ŞMASI İrsaliye ya da Faturalardan sistem üzerinde malzeme stok miktarlarını revize eder. Malzeme birim fiyatlarını ve malzemelerin tüm lojis tik maliyetlerini veri tabanı olarak hazırlar, revize eder. Türkiye'den gelen veya Azerbeycan' da satınalınan D emirbaşların miktarının, durumlarının ve zimmetlerinin takibi. Ambardaki malzemelerin stok durumu ve kritik stok miktarında olup olmadıklarının kontrolünü yapar. Eldeki projelere göre kullanılması gerekti ği anlaşılan ana, yardımcı ya da sarf malzemenin talep edilmesi Projelerde görülen yeni bir malzemenin sipari şi için dizayn şefliği ile koordine olarak gerekli teknik şartname ve miktar keşfi çalı şmasını yapar. (İlgili taşeronları da çalı ştırabilir.) PM onayı alınır. İlgili çalı şma tamamlandıktan sonra sisteme talep olarak girişi yapılır. Ambardan sipariş edilmiş ve onaylanmış malzemelerin çıkı şını takip eder, lojistik mühendisi onayı ile cıkı ş formunu düzenler. Gelen malzemelerin irsaliyelerini sayarak ve kontro l ederek teslim alır. Ay sonu hesap kesiminde, irsaliyelerin tahvil-tesli m aktı ve vergi hesap faturası uyumlarını kontrol eder. Malzeme talep formu-sipari ş formu-fatura-ödeme emri maliyet kontrol sistemi üzerinde ilişkilendirilir. Satınalma elemanının faturalarını, aylık malzeme fa turalarını, kiralık ekipman faturalarını aylık olarak listeleyip, Maliyet Kontr ol Sorumlusu ve PM onayına müteakip ödeme emirleri olarak muhsabeye gönderir. 92 PROGRAM ÜZER İNDE BİRİMLERİN SORUMLULUKLARI 4 İdari İşler ONAY ONY T İPİ ORTAM a. ony8 ıslak imza manuel b. ony9 ıslak imza manuel c . SISTEM 5 Baku Muhasebe ONAY ONY T İPİ ORTAM a. manuel b. Sisteme bu belgeleri girer; man./SIS. b.1 Lojistik satınalma faturalarını, man./SIS. b.2 İdari işlerin PM onayı ile aktardığı faturaları, man./SIS. b.3 Teknik Ofisin PM onayı ile aktardığı Taşeron hakediş-avans faturalarını, SISTEM b.4 Aylık banka hareketleri sonucu oluşan banka komisyonlarını, SISTEM b.5 İşveren Hakediş, avans ödemelerini, SISTEM b.6 Tüm para hareketlerinin KDV dengesini, SISTEM b.7 Stopaj takiplerini ve sistem giri şlerini yapar. SISTEM b.8 Yıllık vergi planını sistem üzerinden düzenler, ödenemeleri sisteme girer. SISTEM b.9 Kasa peşin harcamalarını ve iş avanslarını sisteme girer. SISTEM b.10 Faiz / hurda satı ş/ sigorta / vb. gelirleri girer. SISTEM c . Ödenmi ş faturaların ödendi bilgilerini girer. SISTEM d. Haftalık ödeme planını hazırlar, PM onayına sunar . ony10 ıslak imza manuel e. ony11 ıslak imza man./SIS. f. ony12 ıslak imza man./SIS. g. manuel 6 Baku Teknik Ofis ONAY ONY T İPİ ORTAM a. SISTEM b. Alt yüklenici tekliflerinin i şveren onayına sunulması, alt yüklenici onayı. ony13 ıslak imza manuel c . ony14 ıslak imza manuel d. İşveren hakedişlerini veri tabanından oluşturur, PM onayı ile i şveren onayına sunar. ony15 ıslak imza man./SIS. e. SISTEM f. SISTEM g. Muhasebe ile uyumlu Maliyet kodlarını açar ve gün celler. SISTEM h. Çalı şılan altyüklenici listelerini sistem üzerinden düze nler, revize eder. SISTEM ı. Muhasebe ile haftalık kasa va banka çıkı şlarının mutabakatını yapar. SISTEM 7 Türkiye Ofis ONAY ONY T İPİ ORTAM a. SISTEM b. SISTEM c . SISTEM d. ony15 ıslak imza manuel e. Aylık sistem raporlarının alınması SISTEM * Azerbaycan projesi için i ş gücü, makine-ekipman, malzeme ihtiyaçlarının takip edilip karşılanması. Türkiye'den Baku projeleri için yapılan tüm harcama ların takibi, sistem giri şi ve raporlanması. Sipariş ve tahakkuk üsülüne göre bütçe takibi, nakit akı şı ve raporlaması yapılır. Sistem tamamen dijital ortamda yürütülecek ancak on ayların hepsi (Lojistik ambar malzeme çıkı ş onayı hariç) ıslak imzalı olarak alınacak, ilgili biri tarafından dosyalanacak. Türkiye Alt Yüklenici ihalelerinin gerçekle ştirilmesi, Alt Yüklenici listesinin revize edilmesi. Baku projeleri için Türkiye'den gerçekle şen tüm faturaların Proje Koordinatörü tarafından ödeme onayının alınması Personel memuru izin durumlarını takip eder, PM ona yı ile uçak biletleri, vize harçları gibi harcamaları yapar ve muhasebeye ileti r. Tüm gerçekle şmiş harcamaların belgeleri Maliyet Kontrol Sorumlusunu n kontrolünden geçer, tüm belgelerin üzerine Azerbayc an muhasebesi ile uyumlu olarak hazırlanmış , proje maliyet kodları girilir. Ta şeron sözle şme bedellerinin ve malzeme siparişlerinin yüklenilmiş maliyet olarak kayıt edilmesi Kasa, banka günlük hesap durumlarını PM bilgisine s unar Ta şeron hakedişlerini düzenler, kesintileri yürütür. MKS ve PM ona yı ile ödenmek üzere muhasebeye aktarır. TABLO B.1 AZERBAYCAN PROJELER İ MALİYET TAK İBİNE YÖNEL İK YAZILIM S İSTEM İ ÇALI ŞMASI Aylık işletme faturalarını (Yemek, telefon, internet, elekt rik, su, atık su, tamir, bakım, vs.) takip eder, onaylar. Personel memuru aylık avans listelerini düzenler ve PM onayı ile sisteme girer. Teknik ofisten, idari i şlerden ve lojistikten gelen tüm belgeleri (fatura, tahvil teslim aktı, kasa fi şi, sözle şmeler, teminat mektupları, vb.) Azerbaycan vergi si steminin resmi denetimine hazır olacak şekilde arşivler. İşletme faturalarını aylık olarak tasnif eder, listel er, PM onayını alıp ödeme emri ile beraber Muhasebeye ödenmek üzere yollar. Kırtasiye, temizlik sarf malzemeleri, cay, su, araç yakıtları, i ş güvenli ği araç gereçleri gibi harcamaların kritik stoklarını takip eder, sat ınalma için lojisti ğe talepte bulunur. 93 94 ÖZGEÇM İŞ 26.07.1981 tarihinde Kırklareli’nde do ğan Adem HERSEK 1992 yılında girdi ği Kırklareli Anadolu Lisesinden mezun olduktan sonra 1999 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği bölümüne girmeye hak kazanmı ştır. 2004 yılında bu bölümden mezun olup inşaat mühendisi unvanını almıştır. 2004 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Yapı İşletmesi Anabilim Dalında Yüksek Lisans yapmaya hak kazanmı ştır. 2005 yılında Koray Yapı Endüstrisi ve Ticaret A.Ş. teklif hazırlama ve ihale departmanında teknik ofis mühendisi olarak işe başlamıştır. 2006 Temmuz ayında Koray Yapı Azerbaycan bölge ofisinde teknik of is mühendisi olarak göreve ba şlamış ve halen Azerbaycan projeleri kapsamında görev yapmaktadır.