Sıcak hava dalgaları ile inme vakaları arasındaki ilişkinin incelenmesi: Kayseri örneği (2016-2021)
Loading...
Files
Date
Authors
Department
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Type
Abstract
Küresel iklim değişikliği, 21. yüzyılın en kapsamlı çevresel risklerinden biri olarak insan sağlığını giderek artan bir biçimde tehdit etmektedir. Bu değişimin en belirgin sonuçlarından biri olan ekstrem hava olayları ve özellikle sıcak hava dalgaları (SHD), dünya genelinde halk sağlığını tehdit eden temel çevresel faktörler arasında yer almaktadır. Yüksek çevresel sıcaklıkların yarattığı termal stres, insan fizyolojisi üzerinde, özellikle de kardiyovasküler ve serebrovasküler sistemler üzerinde yıkıcı etkiler oluşturmakta; inme (felç) gibi ölümcül seyredebilen veya kalıcı sakatlık bırakan akut sağlık sorunlarını tetiklemektedir. Aşırı sıcaklığa bağlı olarak gelişen sıvı kaybı (dehidrasyon), plazma hacmindeki azalma ve kan viskozitesindeki artış, serebral damarlarda trombotik olayların ve iskemik enfarktüslerin gelişme riskini yükselten temel fizyolojik mekanizmalar olarak öne çıkmaktadır. Literatürde sıcak hava dalgalarının sağlık üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmaların sonuçları genel olarak, yaşlı nüfusun bu etkilerden daha fazla zarar gördüğü ve sıcak hava dalgalarının yalnızca şiddetinin değil, aynı zamanda süresinin de vakalar üzerinde belirleyici olduğu yönündedir. Buna karşın, Türkiye üzerine yürütülen çalışmalar büyük ölçüde İstanbul gibi karasal iklimin baskın olmadığı, nemliliğin ve atmosferik kirliliğin de etkili olduğu kıyı bölgeleriyle sınırlı kalmıştır. Bu durum, ekstrem sıcaklık etkilerinin yerel iklim dinamiklerine, maruziyet süresine ve bölgesel sosyodemografik özelliklere göre nasıl farklılaştığının belirlenmesini önemli bir araştırma gereksinimi haline getirmektedir. Bu bağlamda, "Sıcak Hava Dalgalarının İnme Vakaları Üzerindeki Etkisi: Kayseri Örneği (2016-2021)" başlıklı bu tez çalışması, karasal ve yarı kurak (BSk) iklim özelliklerinin hâkim olduğu, yüksek rakımlı ve belirgin günlük sıcaklık farklarına sahip Kayseri ilinde yaşanan sıcak hava dalgalarının, inme vakaları ve buna bağlı klinik akıbetler üzerindeki etkilerini, gecikmeli etki (lag etkisi) ve eklenen (birikimli) etki dinamikleri üzerinden ampirik olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Böylece çalışmanın, Türkiye'de iç bölgelere ilişkin var olan coğrafi ve metodolojik araştırma boşluğunu doldurması hedeflenmektedir. Çalışma kapsamında, 2016-2021 yılları arasında Mayıs-Ağustos aylarını içeren yaz dönemleri için Kayseri'de kaydedilen meteorolojik veriler ile Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne başvuran inme hastalarına ait detaylı klinik veri setleri ortak bir zaman ekseninde entegre edilmiştir. Toplam 738 günlük gözlem periyodu; Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) ve Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) standartlarına göre sıcak hava dalgası olarak sınıflandırılan 152 "ekstrem maruziyet günü" ile geriye kalan 586 "normal yaz günü" olarak iki temel gruba ayrılmıştır. İncelenen dönemde toplam 19 tekil sıcak hava dalgası saptanmış ve serebrovasküler olaylar Uluslararası Hastalık Sınıflandırma Sistemi (ICD-10) tanı kodları (I60, I61, I63, I64) temelinde sınıflandırılmıştır. Gerçekleştirilen kapsamlı veri analizleri sonucunda, sıcaklık stresi ile inme vakaları arasındaki fizyolojik yanıtın eş zamanlı olmadığı; sıcak hava dalgası günlerinde (Lag 0) günlük ortalama vaka sayısının %19,3 oranında arttığı, en yüksek riskin ise sıcaklık artışından yaklaşık 48 saat sonra (Lag 2 evresinde) ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Normal yaz günlerinde 6,31 olan günlük ortalama inme başvuru sayısı, Lag 2 evresinde 8,40'a yükselerek bazal referans değere kıyasla %33,1 oranında bir risk artışı göstermiş; ardından Lag 3 ve Lag 4 günlerinde kademeli olarak sönümlenmiştir. Bu gecikmeli ve çok aşamalı yanıt paterni, termal maruziyetin serebrovasküler sistem üzerindeki etkisinin ani değil, kümülatif bir fizyolojik süreç üzerinden ilerlediğine işaret etmektedir. Çalışmanın literatüre sunduğu en özgün bulgulardan biri, uzamış sıcaklık maruziyetinin yarattığı "eklenen etki" boyutudur. Sıcak hava dalgalarının halk sağlığı üzerindeki etkisinin yalnızca ulaşılan maksimum sıcaklık değerine değil, aynı zamanda maruziyetin kesintisiz süresine de bağlı olduğu varsayımından hareketle, çalışma dönemindeki en uzun (16 günlük Ağustos 2017) ve ortalama uzunluktaki (10 günlük Temmuz-Ağustos 2018) sıcak hava dalgaları örneklem olarak seçilmiş ve zamansal fazlara ayrılmıştır. İlk üç gün "kompanzasyon evresi", dördüncü gün ve sonrası ise "kırılma evresi" olarak tanımlanmıştır. Özellikle dört gün ve daha uzun süren sıcak hava dalgalarında, dalganın ilk üç gününde ortalama 9,6 olan günlük inme vaka sayısının, dördüncü günden itibaren kümülatif fizyolojik yükün belirginleşmesiyle birlikte 13,9'a yükseldiği ve yaklaşık %45 oranında net bir artış yarattığı belirlenmiştir. Bu durum, vücudun termoregülasyon ve kompanzasyon kapasitesinin uzayan maruziyet karşısında zayıfladığını göstermektedir. Sıcak hava dalgalarının kesintisiz süresi ile inme vaka yükü arasındaki ilişki istatistiksel olarak değerlendirildiğinde ise r = 0,87 düzeyinde güçlü ve pozitif bir korelasyon elde edilmiştir. Bu bulgu, serebrovasküler riski belirleyen temel faktörün yalnızca anlık maksimum sıcaklık olmadığını, maruziyet süresinin (durasyonun) da kritik bir risk belirleyicisi olduğunu ortaya koymaktadır. Demografik açıdan elde edilen bulgular ise bazı yönleriyle Avrupa merkezli çalışmalardan farklılık göstermiştir. Toplam vaka yükü beklendiği üzere ileri yaş (≥60) grubunda yoğunlaşmakla birlikte, sıcak hava dalgası günlerindeki en yüksek bağıl artış %28,2 ile 0-59 yaş grubunda; cinsiyet açısından ise %21,1 ile erkek nüfusta gözlenmiştir. Mortalite verileri ise Avrupa literatüründe sıklıkla bildirilen ileri yaş kadın baskınlığından farklı olarak, en yüksek ölüm yükünün ≥60 yaş erkek popülasyonunda kümelendiğini göstermiştir. Bu farklılığın, biyolojik nedenlerden çok bölgesel sosyokültürel ve mesleki maruziyet örüntüleriyle (açık alanda çalışma, tarım ve sanayi faaliyetleri vb.) ilişkili olabileceği değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, Kayseri örneği üzerinden yürütülen bu çalışma, uzamış sıcak hava dalgalarının ve gecikmeli etkilerin inme vakalarında yarattığı kayda değer risk artışını ampirik verilerle ortaya koymaktadır. Bulgular, sıcak hava dalgasının sona ermesiyle riskin ortadan kalkmadığını; aksine takip eden günlerde ve uzayan maruziyetle birlikte arttığını göstermektedir. Bu çerçevede, ısı-sağlık erken uyarı sistemlerinin yalnızca anlık sıcaklık eşiklerine değil, aynı zamanda gecikmeli etki ve maruziyet süresi (durasyon) parametrelerini de içerecek şekilde güncellenmesi; acil servis ve nöroloji kliniklerinde kaynak planlamasının dalganın bittiği gün yerine takip eden 48 saatlik kritik dönem esas alınarak optimize edilmesi önerilmektedir. Elde edilen sonuçların, Kayseri ve benzer karasal iklim özelliklerine sahip bölgelerde koruyucu halk sağlığı politikalarının güçlendirilmesine ve iklim değişikliğine uyum kapasitesinin artırılmasına katkı sağlaması beklenmektedir.
Description
Tez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2026
Journal or Series
ISSN
ISBN
Rights
Keywords
Sıcak Hava Dalgası, Heatwave, Küresel İklim Değişikliği, Global Climate Change, İnme, Stroke, Halk Sağlığı, Public Health, Dehidrasyon, Dehydration, Termal Stres, Thermal Stress