Afet kurbanlarının kimliklendirilmesi

Abstract

Toplumun normal işleyişini derinden sarsan afetler; etkilenen halkın kendi imkanlarıyla üstesinden gelemeyeceği boyutta can, mal ve çevre kayıpları yaratan yıkıcı olaylardır. Güncel araştırmalar, dünya genelinde afetlerin giderek daha sık yaşandığını gözler önüne sermektedir. Örneğin, Dünya Meteoroloji Örgütü'nün verilerine göre son 50 yıl içinde her gün bir doğal afet gerçekleşmiş; bu olaylar günlük ortalama 115 kişinin hayatını kaybetmesine ve 202 milyon dolarlık hasara neden olmuştur. Giderek artan bu afetler çoğunlukla toplu ölümleri beraberinde getirmekte; yerel ve bölgesel acil durum müdahale ekiplerinin kapasitesinin aşılmasına yol açarak çok daha büyük felaketlere zemin hazırlamaktadır. Doğal, teknolojik veya insan faktörü kaynaklı afetlerin beraberinde getirdiği kitlesel can kayıpları; toplumlar bağlamında derin sosyo-psikolojik travmalara ve kapsamlı hukuki sonuçlara sebebiyet vermektedir. Türkiye'nin afet tarihi incelendiğinde, bazı afetlerin oldukça ağır can kayıplarıyla sonuçlandığı görülmektedir. En yüksek ölüm oranına sahip afet türü olan depremler göz önüne alındığında; 17 Ağustos 1999 depreminde 17.480, 6 Şubat 2023 depreminde ise 50.096 kişinin yaşamını yitirdiği saptanmıştır. Ülke sınırları içerisinde kitlesel ölümlere neden olan diğer başlıca afet ve acil durumlar ise yangınlar, taşkın ve seller, heyelanlar, çığ felaketleri ile terör eylemleri olarak sıralanmaktadır. Afet kurbanlarının kimliklendirilmesi süreçlerinin temel gayesi; hayatını kaybeden bireylerin kimlik tespitini gerçekleştirerek cenazelerin süratle ve etkin bir biçimde ailelerine ulaştırılmasını sağlamaktır. Kimliklerin doğru ve hızlı bir şekilde teşhis edilmesi, etkilenen toplulukların kültürel normları doğrultusunda yas süreçlerini sağlıklı bir şekilde yürütebilmeleri açısından kritik bir gerekliliktir. Bunun yanı sıra söz konusu kimliklendirme, veraset, sigorta hakları ve evlilik durumunun netleştirilmesi gibi pek çok yasal prosedürün hukuki olarak tamamlanabilmesi adına zorunluluk teşkil etmektedir. Afet yöneticileri ve uzmanların tüm uyarılarına rağmen, mevcut afet planlarında genellikle düşük can kayıpları öngörüldüğü için kurbanların kimliklendirilmesi çalışmalarına hak ettiği önem verilmemiştir. Oysa büyük ölçekli felaketlerin ardından, afetin türüne bağlı olarak hayatını kaybedenlerin teşhis edilmesi oldukça zorlaşır. Bunun sonucunda, afet kurbanlarının kimliklendirilmesi operasyonu çok daha karmaşık bir yapıya bürünerek sürecin uzun vadeli bir boyut kazanmasına sebebiyet verir. Afet durumlarında kurbanların kimliklendirilmesi sürecinde görev alan yetkililerin, söz konusu vakalarda tespit çalışmalarını etkin bir biçimde yürütebilecek teknik kapasite ve yetkinliğe sahip olması elzemdir. Afet kaynaklı ölüm vakalarının sevk ve idaresinde yapılacak hatalar, afete maruz kalan toplulukların ve yaslı yakınlarının uğrayacağı sosyo-psikolojik travmayı artırmakta, bu durumun yarattığı olumsuz etkiler afetin somut ve fiziksel tahribatına kıyasla çok daha uzun vadeli olmaktadır. Ağır can kayıplarıyla sonuçlanan afetlerin ardından gerçekleştirilen kimliklendirme faaliyetlerinde multidisipliner bir yaklaşım benimsenmektedir. Söz konusu süreç; adli antropoloji, adli odontoloji, patoloji, genetik ve genel adli bilimler gibi çeşitli uzmanlık dallarının eş güdümlü çalışmasını kapsamaktadır. Çok disiplinli bu yaklaşım, naaşların kimlik tespiti süreçlerinin daha sağlıklı ve hatasız yürütülmesine olanak tanırken, kimliklendirme esnasında ortaya çıkabilecek teknik ve operasyonel güçlüklerin aşılmasında da temel bir yapı taşı vazifesi görür. Bu çalışmada afet ve afet yönetimi kavramları, bütünleşik afet yönetimi, enkaz ve kaynak yönetimi, afet sonrası ölü beden yönetimi, ölü beden yönetimi prensipleri, adli antropolojik kimliklendirme, INTERPOL standartlarına göre afet kurbanlarının kimliklendirilmesi ile birincil ve ikincil kimliklendirme yöntemleri incelenmştir. DNA analizi, parmak izi incelemesi, dental analiz, tıbbi bilgiler, patoloji, adli antropoloji, kanıtlar ve giysiler üzerinden yürütülen kimliklendirme uygulamaları yapılmış olan literatür incelemesi ile daha açık bir şekilde ortaya konmuştur